વાયુપુરાણમ્

ધર્માર્થી પ્રાપ્નુયાદ્ધર્મમર્થાર્થી ચાર્થમાપ્નુયાત્ । કામાનવાપ્નુયાત્કામી મોક્ષાર્થી મોક્ષમાપ્નુયાત્ ।। ૪૭.

જે ધર્મની ઈચ્છા કરે છે તેને ધર્મ મળે છે; જે ધન ઈચ્છે છે તેને ધન મળે છે; જે કામના કરે છે તેને કામ મળે છે; અને જે મોક્ષ ઈચ્છે છે તેને મોક્ષ મળે છે.

વન્ધ્યા ચ લભતે પુત્રં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્। રાજા વિજયમાપ્નોતિ શૂદ્રશ્ચ સુખમાપ્નુયાત્ ।। ૪૭.

જે સ્ત્રી નિષ્ફળ છે તેને વેદ અને વેદાંગમાં પારંગત પુત્ર મળે છે; રાજાને વિજય મળે છે અને શૂદ્રને સુખ મળે છે.

પુત્રાર્થી લભતે પુત્રાનભ્યર્ચ્યાદિગદાધરમ્। મનસા પ્રાર્થિતં સર્વં પૂજાદ્યૈઃ પ્રાપ્નુયાદ્ધરેઃ ।। ૪૭.

જે પુત્રની ઈચ્છા રાખે છે તેને ગદાધર ભગવાનની પૂજા કરીને પુત્ર મળે છે; મનમાં જે કંઈ ઈચ્છાય છે, તે બધું હરિની પૂજા અને અન્ય વિધિથી પ્રાપ્ત થાય છે.

ગયાયાત્રાં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુ નારદ મુક્તિદામ્। નિષ્કૃતિઃ શ્રાદ્ધકર્તૄણાં બ્રહ્મણા ગીયતે પુરા ।। ૪૮.

હે નારદ, હવે હું મુક્તિ આપતી ગયાની યાત્રા કહું છું, જે શ્રાદ્ધકર્તાઓ માટે પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ છે અને જે બ્રહ્માએ પ્રાચીન સમયમાં ગાઈ છે.

ઉદ્યતશ્ચેદ્ગયાં ગન્તું શ્રાદ્ધં કૃત્વા વિધાનતઃ। વિધાય કાર્પટીવેશં કૃત્વા ગ્રામં પ્રદક્ષિણમ્ ।। ૪૮.

જે ગયાએ જવા માટે ઉત્સુક હોય અને વિધિ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરી લે, તેને ભિક્ષુકનું વેશ ધારણ કરીને ગામની પરિક્રમા કરવી જોઈએ.

તતો ગ્રામાન્તરં ગત્વા શ્રાદ્ધશેષસ્ય ભોજનમ્। તતઃ પ્રતિદિનં ગચ્છેત્પ્રતિગ્રહવિવર્જિતઃ ।। ૪૮.

પછી બીજા ગામમાં જઈને શ્રાદ્ધના બાકી રહેલા ભોજનને ગ્રહણ કરવું અને પછી દરરોજ દાન લેવાનું ટાળી આગળ વધવું જોઈએ.

પ્રતિગ્રહાદુપાવૃત્તઃ સન્તુષ્ટો નિયતઃ શુચિઃ। અહઙ્કારવિમુક્તો યઃ સ તીર્થફલમશ્નુતે ।। ૪૮.

જે દાન લેવાનું ટાળી દે છે, સંતોષી, નિયમિત, શુદ્ધ અને અહંકારરહિત છે, તે યાત્રાનું ફળ પામે છે.

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચાપિ સુસંયતમ્। વિદ્યા તપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે ।। ૪૮.

જેના હાથ, પગ અને મન સંપૂર્ણ રીતે સંયમિત છે, જ્ઞાન, તપ અને કીર્તિથી યુક્ત છે, તે યાત્રાનું ફળ પામે છે.

તતો ગયાપ્રવેશે ચ પૂર્વતોઽસ્તિ મહાનદી । તત્ર તોયં સમુત્પાટ્ય સ્નાતવ્યં નિર્મલે જલે ।। ૪૮.

પછી ગયાના પ્રવેશદ્વારે પૂર્વ દિશામાં એક મહાનદી છે; ત્યાં શુદ્ધ જળ લઈ સ્નાન કરવું જોઈએ.

દેવાદીંસ્તર્પયિત્વાથ શ્રાદ્ધં કૃત્વા યથાવિધિઃ । સ્વવેદશાખાગદિતમર્ઘ્યાવાહનવર્જિતમ્ ।। ૪૮.

પછી દેવાદિ પિતૃઓને તૃપ્ત કરીને, યોગ્ય વિધિથી શ્રાદ્ધ કરીને, પોતાની વેદશાખા મુજબ અર્ઘ્ય આપવું, પરંતુ આવાહન કરવું નહીં.

અપરેઽહ્નિ શુચિર્ભૂત્વા ગચ્છેદ્વૈ પ્રેતપર્વતે । બ્રહ્મકુણ્ડે તતઃ સ્નાત્વા દેવાદીંસ્તર્પયેત્સુધીઃ ।। ૪૮.

બીજે દિવસે શુદ્ધ થઈને પ્રેત પર્વત પર જવું અને પછી બ્રહ્મકુંડમાં સ્નાન કરીને વિદ્વાન વ્યક્તિએ દેવાદિ પિતૃઓને તૃપ્ત કરવું.

કુર્ય્યાચ્છ્રાદ્ધં સપિણ્ડાનાં પ્રયતઃ પ્રેતપર્વતે। પ્રાચીનાવીતિના ભાવ્યં દક્ષિણાભિમુખઃ સુધીઃ ।। ૪૮.

શ્રદ્ધાપૂર્વક, પોતાના સગા પૂર્વજોના શ્રાદ્ધ માટે, પ્રેતપર્વત પર, પ્રાચીનાવીત રીતથી, દક્ષિણ તરફ મોઢું રાખીને, એકાગ્ર ચિત્તે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

કવ્યબાલોઽનલઃ સોમો યમશ્ચૈવાર્ય્યમા તથા। અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ સોમપાઃ પિતૃદેવતાઃ ।। ૪૮.

કવ્યબાલ, અગ્નિ, સોમ, યમ, અર્યમાન, અગ્નિષ્વાત્ત, બર્હિષદ અને સોમપા — આ બધા પિતૃદેવતાઓ છે.

આગચ્છન્તુ મહાભાગા યુષ્માભી રક્ષિતાસ્ત્વિહ। મદીયાઃ પિતરો યે ચ કુલે જાતાઃ સનાભયઃ ।। ૪૮.

હે મહાન આત્માઓ, તમે અહીં પધારો, તમારી રક્ષા હેઠળ મારા કુળમાં જન્મેલા બધા પૂર્વજો અને સગા અહીં આવો.

તેષાં પિણ્ડપ્રદાનાર્થમાગતોઽસ્મિ ગયામિમામ્। તે સર્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ શ્રાદ્દેનાનેન શાશ્વતીમ્ ।। ૪૮.

તેમને પિંડ અર્પણ કરવા માટે હું આ ગયામાં આવ્યો છું; આ શ્રાદ્ધથી મારા બધા પૂર્વજો સદા માટે તૃપ્ત થાય.

આચમ્યોક્તાવ ચ પઞ્ચાઙ્ગં પ્રાણાયામં પ્રયત્નતઃ। પુનરાવૃત્તિરહિતબ્રહ્મલોકાપ્તિહેતવે ।। ૪૮.

પહેલા પાણી પીધા પછી, પંચાંગ મંત્ર બોલી, ધ્યાનપૂર્વક પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ, જેથી પુનર્જનમ વગર બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય.

એવઞ્ચ વિધિવચ્છ્રાદ્ધં કૃત્વા પૂર્વં યતાક્રમમ્। પિતૄનાવાહ્ય ચાભ્યર્ચ્ય મન્ત્રૈઃ પિણ્ડપ્રદો ભવેત્ ।। ૪૮.

આ રીતે, નિયમ મુજબ શ્રાદ્ધ કરી, પહેલાં પૂર્વજોનું આહ્વાન કરીને, મંત્રોથી પૂજા કરીને, પછી પિંડ અર્પણ કરવો જોઈએ.

તીર્થે પ્રેતશિલાદૌ ચ ચરુણા સઘૃતેન વા । પ્રક્ષાલ્ય પૂર્વં તત્સ્થાનં પઞ્ચગવ્યૈઃ પૃથક્પૃથક્। તૈર્મન્ત્રૈરથ સંપૂજ્ય પઞ્ચગવ્યૈશ્ચ દેવતામ્ ।। ૪૮.

તીર્થસ્થળે, પ્રેતશિલા પાસે અથવા ઘીવાળા પાયસથી, પહેલા તે સ્થાનને પંચગવ્યથી અલગ-અલગ ધોઈ, પછી મંત્રો અને પંચગવ્યથી દેવતાની પૂજા કરવી જોઈએ.

યાવત્તિલા મનુષ્યૈશ્ચ ગૃહીતા પિતૃકર્મસુ। ગચ્છન્તિ તાવદસુરાઃ સિંહત્રસ્તા યથા મૃગાઃ ।। ૪૮.

જેટલા તિલ માનવો પિતૃકર્મ માટે લે છે, એટલા અસુરો સિંહથી ડરેલા હરણ જેવું ભાગી જાય છે.

અષ્ટકાસુ ચ વૃદ્ધૌ ચ ગયાયાં ચ મૃતેઽહનિ । માતુઃ શ્રાદ્ધં પૃથક્કુર્યાદન્યત્ર પતિના સહ ।। ૪૮.

અષ્ટકા દિવસે, વૃદ્ધિ સમયે, ગયામાં કે મૃત્યુ દિવસે, માતાનું શ્રાદ્ધ અલગથી કરવું, બીજે પતિ સાથે કરવું.

વૃદ્ધિશ્રાદ્ધે તુ માત્રાદિ ગયાયાં પિતૃપૂર્વકમ્। પાદ્યપૂર્વં સમારભ્ય દક્ષિણાગ્રકુશૈઃ ક્રમાત્। પિત્રાદીનાં સમાસ્તીર્ય શેષં ગૃહ્યોક્તમાચરેત્ ।। ૪૮.

વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધમાં, ગયામાં માતા અને પિતૃઓ માટે, પહેલા પાદ્યથી શરૂ કરીને, દક્ષિણ તરફ મુખવાળા કુશથી, પિતૃઓને બેસાડી, પછી ઘરમાં જે વિધિ કહેવાય તે પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું.

દદ્યુઃ શ્રાદ્ધં સપિણ્ડાનાં તેષાં દક્ષિણભાગતઃ। કુશાનાસ્તીર્યં વિધિના સકૃદ્દત્વા તિલોદકમ્ ।। ૪૮.

સગા પૂર્વજોના શ્રાદ્ધમાં, વિધિ પ્રમાણે દક્ષિણ તરફ કુશ પાથરી, એકવાર તિલમિશ્રિત પાણી અર્પણ કરવું.

ગૃહીત્વાઞ્જલિના તેભ્યઃ પિતૃતીર્થેન યત્નતઃ। સક્તુના મુષ્ટિમાત્રેણ દદ્યાદક્ષય્યપિણ્ડકમ્। સમ્બન્ધિનસ્તિલાદ્ભિશ્ચ કુશેષ્વાવાહયેત્તતઃ ।। ૪૮.

પિતૃતીર્થથી, હાથમાં પાણી લઈ, સાવધાનીથી, એક મુઠ્ઠી સત્તુનો અક્ષય પિંડ અર્પણ કરવો; પછી તિલથી સંબંધીઓને કુશ પર બોલાવા.

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં દેવર્ષિપિતૃમાનવાઃ। તૃપ્યન્તુ પિતરઃ સર્વે માતૃમાતામહાદયઃ ।। ૪૮.

બ્રહ્મસ્તંભથી લઈને દેવર્ષિ, પિતૃ અને માનવો સુધીના બધા પિતૃઓ, માતૃ અને માતામહાદિક, સૌ તૃપ્ત થાય.

અતીતકુલકોટીનાં સપ્તદ્વીપનિવાસિનામ્। આબ્રહ્મભુવનાલ્લોકાદિદમસ્તુ તિલોદકમ્ ।। ૪૮.

અગણિત કુળના જે સગા સાત દ્વીપોમાં વસે છે, બ્રહ્મલોકથી લઈને, એ બધાને આ તિલજળ પહોંચે.

પિતા પિતામહ શ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ। માતા પિતામહી ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહી ।। ૪૮.

પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ; માતા, પિતામહી અને પ્રપિતામહી પણ.

માતામહસ્તત્પિતા ચ પ્રમાતામહકાદયઃ। તેષાં પિણ્ડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્ ।। ૪૮.

માતામહ, તેના પિતા અને માતૃકુળના પૂર્વજો — એમને જે પિંડ મેં અર્પણ કર્યો તે અક્ષય રહે.

મુષ્ટિમાત્રપ્રમાણઞ્ચ હ્યાર્દ્રામલકમાત્રકમ્। શમીફત્રપ્રમાણં વા પિણ્ડં દદ્યાદ્ગયાશિરે। ઉદ્ધરેત્સપ્તગોત્રાણિ કુલાનિ શતમુદ્ધરેત્ ।। ૪૮.

ગયાશિખરે, એક મુઠ્ઠી જેટલું, ભીનું ફળ જેટલું કે શમીપાન જેટલું પિંડ અર્પણ કરવું; એથી સાત ગોત્રો અને શતકુલ ઉદ્ધાર થાય છે.

પિતુર્માતુઃ સ્વભાર્યાયા ભગિન્યા દુહિતુસ્તથા। પિતૃષ્વસુર્માતૃષ્વસુઃ સપ્ત ગોત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૪૮.

પિતા, માતા, પોતાની પત્ની, બહેન, દીકરી, પિતૃસ્વસરી અને માતૃસ્વસરી — આ સાત ગોત્રો કહેવાયા છે.