વાયુપુરાણમ્

અવ્યક્તરૂપો યો દેવો મુણ્ડપૃષ્ઠાદિરૂપતઃ । ફલ્ગુતીર્થાદિરૂપેણ નમામ્યાદિગદાધરમ્ ।। ૪૭.

હું એ પ્રાચીન ગદાધર ભગવાનને વંદન કરું છું, જે અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવે છે, મુંડપૃષ્ઠ અને અન્ય રૂપે, તેમજ ફલ્ગુ તીર્થ અને અન્ય પવિત્ર સ્થળોમાં પ્રગટ થાય છે.

વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપેણ પદરૂપેણ સંસ્થિતઃ। મુખલિઙ્ગાદિરૂપેણ નમામ્યાદિગદાધરમ્ ।। ૪૭.

હું એ પ્રાચીન ગદાધર ભગવાનને વંદન કરું છું, જે વ્યક્ત અને અવ્યક્ત સ્વરૂપે, પગના સ્વરૂપે અને મુખલિંગ વગેરે સ્વરૂપે સ્થિત છે.

અવ્યક્તરૂપો યો દેવો જનાર્દનસ્વરૂપતઃ। મુણ્ડપૃષ્ઠે સ્વયં જાતો નામામ્યાદિગદા ધરમ્ ।। ૪૭.

હું એ પ્રાચીન ગદાધર ભગવાનને વંદન કરું છું, જે અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવે છે, જનાર્દન સ્વરૂપ છે અને પોતે મુંડપૃષ્ઠ ખાતે પ્રગટ થયા છે.

શિલાયાં દેવરૂપિણ્યાં સ્થિતં બ્રહ્માદિભિઃ સુરૈઃ। પૂજિતં સત્કૃતં દેવૈસ્તં નમામિ ગદાધરમ્ ।। ૪૭.

જે દેવરૂપ શિલા પર સ્થિત છે અને બ્રહ્મા સહિત બધા દેવતાઓએ પૂજ્યા અને સન્માન્યા છે, એવા ગદાધર ભગવાનને હું વંદન કરું છું.

યં ચ દૃષ્ટ્વા તતઃ સ્પૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા પ્રણમ્ય ચ । શ્રાદ્ધાદૌ બ્રહ્મલોકાપ્તિર્નમામ્યાદિગદાધરમ્ ।। ૪૭.

જેને જોવાથી, સ્પર્શવાથી, પૂજા કરીને અને નમન કરીને શ્રાદ્ધadiના આરંભે બ્રહ્મલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે, એવા પ્રાચીન ગદાધર ભગવાનને હું વંદન કરું છું.

મહદાદેશ્ચ જગતો વ્યક્તસ્યૈકં હિ કારણમ્। અવ્યક્તજ્ઞાનરૂપં તં નમામ્યાદિગદાધરમ્ ।। ૪૭.

મહાત્મા તત્વોથી પ્રગટ થયેલ જગતનું એકમાત્ર કારણ અને અવ્યક્ત જ્ઞાનરૂપ એવા પ્રાચીન ગદાધર ભગવાનને હું વંદન કરું છું.

દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિપ્રાણાહઙ્કારવર્જિતમ્। જાગ્રત્સ્વપ્નવિનિર્મુક્તં નમામ્યાદિગદાધરમ્ ।। ૪૭.

જેને શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, પ્રાણ અને અહંકાર નથી અને જે જાગૃતિ તથા સ્વપ્નથી પણ પર છે, એવા પ્રાચીન ગદાધર ભગવાનને હું વંદન કરું છું.

નિત્યાનિત્યવિનિર્મુક્તં સત્યમાનન્દમવ્યયમ્। તુરીયં જ્યોતિરાત્માનં નમામ્યાદિગદાધરમ્ ।। ૪૭.

જે સદા અને અસદા બંનેથી મુક્ત છે, જે સત્ય, આનંદ અને અવિનાશી છે, ચોથા અવસ્થારૂપ અને પ્રકાશરૂપ આત્મા છે, એવા પ્રાચીન ગદાધર ભગવાનને હું વંદન કરું છું.

એવં સ્તુતો મહેશેન પ્રીતો હ્યાદિગદાધરઃ। સ્થિતો દેવઃ શિલાયાં સ બ્રહ્માદ્યૈર્દૈવતૈઃ સહ ।। ૪૭.

આ રીતે મહેશ્વરે સ્તુતિ કરતાં પ્રાચીન ગદાધર ભગવાન પ્રસન્ન થયા અને બ્રહ્મા સહિત દેવતાઓ સાથે શિલા પર સ્થિર રહ્યા.

સંસ્થિતં મુણ્ડપૃષ્ઠાદ્રૌ દેવમાદિગદાધરમ્। સ્તુવન્તિ પૂજયન્તીહ બ્રહ્મલોકં પ્રયાન્તુ તે ।। ૪૭.

મુંડપૃષ્ઠ પર્વત પર સ્થિત એવા પ્રાચીન ગદાધર ભગવાનની જે લોકો અહીં સ્તુતિ અને પૂજા કરે છે, તેઓ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.

ધર્માર્થી પ્રાપ્નુયાદ્ધર્મમર્થાર્થી ચાર્થમાપ્નુયાત્ । કામાનવાપ્નુયાત્કામી મોક્ષાર્થી મોક્ષમાપ્નુયાત્ ।। ૪૭.

જે ધર્મની ઈચ્છા કરે છે તેને ધર્મ મળે છે; જે ધન ઈચ્છે છે તેને ધન મળે છે; જે કામના કરે છે તેને કામ મળે છે; અને જે મોક્ષ ઈચ્છે છે તેને મોક્ષ મળે છે.

વન્ધ્યા ચ લભતે પુત્રં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્। રાજા વિજયમાપ્નોતિ શૂદ્રશ્ચ સુખમાપ્નુયાત્ ।। ૪૭.

જે સ્ત્રી નિષ્ફળ છે તેને વેદ અને વેદાંગમાં પારંગત પુત્ર મળે છે; રાજાને વિજય મળે છે અને શૂદ્રને સુખ મળે છે.

પુત્રાર્થી લભતે પુત્રાનભ્યર્ચ્યાદિગદાધરમ્। મનસા પ્રાર્થિતં સર્વં પૂજાદ્યૈઃ પ્રાપ્નુયાદ્ધરેઃ ।। ૪૭.

જે પુત્રની ઈચ્છા રાખે છે તેને ગદાધર ભગવાનની પૂજા કરીને પુત્ર મળે છે; મનમાં જે કંઈ ઈચ્છાય છે, તે બધું હરિની પૂજા અને અન્ય વિધિથી પ્રાપ્ત થાય છે.

ગયાયાત્રાં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુ નારદ મુક્તિદામ્। નિષ્કૃતિઃ શ્રાદ્ધકર્તૄણાં બ્રહ્મણા ગીયતે પુરા ।। ૪૮.

હે નારદ, હવે હું મુક્તિ આપતી ગયાની યાત્રા કહું છું, જે શ્રાદ્ધકર્તાઓ માટે પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ છે અને જે બ્રહ્માએ પ્રાચીન સમયમાં ગાઈ છે.

ઉદ્યતશ્ચેદ્ગયાં ગન્તું શ્રાદ્ધં કૃત્વા વિધાનતઃ। વિધાય કાર્પટીવેશં કૃત્વા ગ્રામં પ્રદક્ષિણમ્ ।। ૪૮.

જે ગયાએ જવા માટે ઉત્સુક હોય અને વિધિ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરી લે, તેને ભિક્ષુકનું વેશ ધારણ કરીને ગામની પરિક્રમા કરવી જોઈએ.

તતો ગ્રામાન્તરં ગત્વા શ્રાદ્ધશેષસ્ય ભોજનમ્। તતઃ પ્રતિદિનં ગચ્છેત્પ્રતિગ્રહવિવર્જિતઃ ।। ૪૮.

પછી બીજા ગામમાં જઈને શ્રાદ્ધના બાકી રહેલા ભોજનને ગ્રહણ કરવું અને પછી દરરોજ દાન લેવાનું ટાળી આગળ વધવું જોઈએ.

પ્રતિગ્રહાદુપાવૃત્તઃ સન્તુષ્ટો નિયતઃ શુચિઃ। અહઙ્કારવિમુક્તો યઃ સ તીર્થફલમશ્નુતે ।। ૪૮.

જે દાન લેવાનું ટાળી દે છે, સંતોષી, નિયમિત, શુદ્ધ અને અહંકારરહિત છે, તે યાત્રાનું ફળ પામે છે.

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચાપિ સુસંયતમ્। વિદ્યા તપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે ।। ૪૮.

જેના હાથ, પગ અને મન સંપૂર્ણ રીતે સંયમિત છે, જ્ઞાન, તપ અને કીર્તિથી યુક્ત છે, તે યાત્રાનું ફળ પામે છે.

તતો ગયાપ્રવેશે ચ પૂર્વતોઽસ્તિ મહાનદી । તત્ર તોયં સમુત્પાટ્ય સ્નાતવ્યં નિર્મલે જલે ।। ૪૮.

પછી ગયાના પ્રવેશદ્વારે પૂર્વ દિશામાં એક મહાનદી છે; ત્યાં શુદ્ધ જળ લઈ સ્નાન કરવું જોઈએ.

દેવાદીંસ્તર્પયિત્વાથ શ્રાદ્ધં કૃત્વા યથાવિધિઃ । સ્વવેદશાખાગદિતમર્ઘ્યાવાહનવર્જિતમ્ ।। ૪૮.

પછી દેવાદિ પિતૃઓને તૃપ્ત કરીને, યોગ્ય વિધિથી શ્રાદ્ધ કરીને, પોતાની વેદશાખા મુજબ અર્ઘ્ય આપવું, પરંતુ આવાહન કરવું નહીં.

અપરેઽહ્નિ શુચિર્ભૂત્વા ગચ્છેદ્વૈ પ્રેતપર્વતે । બ્રહ્મકુણ્ડે તતઃ સ્નાત્વા દેવાદીંસ્તર્પયેત્સુધીઃ ।। ૪૮.

બીજે દિવસે શુદ્ધ થઈને પ્રેત પર્વત પર જવું અને પછી બ્રહ્મકુંડમાં સ્નાન કરીને વિદ્વાન વ્યક્તિએ દેવાદિ પિતૃઓને તૃપ્ત કરવું.

કુર્ય્યાચ્છ્રાદ્ધં સપિણ્ડાનાં પ્રયતઃ પ્રેતપર્વતે। પ્રાચીનાવીતિના ભાવ્યં દક્ષિણાભિમુખઃ સુધીઃ ।। ૪૮.

શ્રદ્ધાપૂર્વક, પોતાના સગા પૂર્વજોના શ્રાદ્ધ માટે, પ્રેતપર્વત પર, પ્રાચીનાવીત રીતથી, દક્ષિણ તરફ મોઢું રાખીને, એકાગ્ર ચિત્તે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

કવ્યબાલોઽનલઃ સોમો યમશ્ચૈવાર્ય્યમા તથા। અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ સોમપાઃ પિતૃદેવતાઃ ।। ૪૮.

કવ્યબાલ, અગ્નિ, સોમ, યમ, અર્યમાન, અગ્નિષ્વાત્ત, બર્હિષદ અને સોમપા — આ બધા પિતૃદેવતાઓ છે.

આગચ્છન્તુ મહાભાગા યુષ્માભી રક્ષિતાસ્ત્વિહ। મદીયાઃ પિતરો યે ચ કુલે જાતાઃ સનાભયઃ ।। ૪૮.

હે મહાન આત્માઓ, તમે અહીં પધારો, તમારી રક્ષા હેઠળ મારા કુળમાં જન્મેલા બધા પૂર્વજો અને સગા અહીં આવો.

તેષાં પિણ્ડપ્રદાનાર્થમાગતોઽસ્મિ ગયામિમામ્। તે સર્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ શ્રાદ્દેનાનેન શાશ્વતીમ્ ।। ૪૮.

તેમને પિંડ અર્પણ કરવા માટે હું આ ગયામાં આવ્યો છું; આ શ્રાદ્ધથી મારા બધા પૂર્વજો સદા માટે તૃપ્ત થાય.

આચમ્યોક્તાવ ચ પઞ્ચાઙ્ગં પ્રાણાયામં પ્રયત્નતઃ। પુનરાવૃત્તિરહિતબ્રહ્મલોકાપ્તિહેતવે ।। ૪૮.

પહેલા પાણી પીધા પછી, પંચાંગ મંત્ર બોલી, ધ્યાનપૂર્વક પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ, જેથી પુનર્જનમ વગર બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય.

એવઞ્ચ વિધિવચ્છ્રાદ્ધં કૃત્વા પૂર્વં યતાક્રમમ્। પિતૄનાવાહ્ય ચાભ્યર્ચ્ય મન્ત્રૈઃ પિણ્ડપ્રદો ભવેત્ ।। ૪૮.

આ રીતે, નિયમ મુજબ શ્રાદ્ધ કરી, પહેલાં પૂર્વજોનું આહ્વાન કરીને, મંત્રોથી પૂજા કરીને, પછી પિંડ અર્પણ કરવો જોઈએ.

તીર્થે પ્રેતશિલાદૌ ચ ચરુણા સઘૃતેન વા । પ્રક્ષાલ્ય પૂર્વં તત્સ્થાનં પઞ્ચગવ્યૈઃ પૃથક્પૃથક્। તૈર્મન્ત્રૈરથ સંપૂજ્ય પઞ્ચગવ્યૈશ્ચ દેવતામ્ ।। ૪૮.

તીર્થસ્થળે, પ્રેતશિલા પાસે અથવા ઘીવાળા પાયસથી, પહેલા તે સ્થાનને પંચગવ્યથી અલગ-અલગ ધોઈ, પછી મંત્રો અને પંચગવ્યથી દેવતાની પૂજા કરવી જોઈએ.

યાવત્તિલા મનુષ્યૈશ્ચ ગૃહીતા પિતૃકર્મસુ। ગચ્છન્તિ તાવદસુરાઃ સિંહત્રસ્તા યથા મૃગાઃ ।। ૪૮.

જેટલા તિલ માનવો પિતૃકર્મ માટે લે છે, એટલા અસુરો સિંહથી ડરેલા હરણ જેવું ભાગી જાય છે.