વાયુપુરાણમ્

ગદામાદાવવષ્ટભ્ય ગયાસુરશિરઃશિલામ્। નિશ્ચલાર્થં સ્થિતો યસ્માત્તસ્માદાદિગદાધરઃ ।। ૪૭.

ગદાધરે શરૂઆતમાં ગદાથી ગયાસુરના માથાની શિલાને દબાવી, જેથી એ અડગ રહે, એ માટે ત્યાં ઊભા રહ્યા. તેથી તેમને આદિ ગદાધર કહે છે.

શિલાપર્વતરૂપેણ વ્યક્ત આદિગદાધરઃ । શિલાસૌ મુણ્ડપૃષ્ઠાદ્રિઃ પ્રભાસો નામપર્વ્વતઃ ।। ૪૭.

શિલા અને પર્વતરૂપે આદિ ગદાધર સ્પષ્ટ દેખાય છે; એ શિલા એટલે મુંડપૃષ્ઠ પર્વત, જે પ્રભાસ નામે ઓળખાય છે.

ઉદ્યન્તો ગીતનાદશ્ચ ભસ્મકૂટો ગિરિર્મ્મહાન્। ગૃધ્ર કૂટઃ પ્રેતકૂટશ્ચાદિપાલોઽરવિન્દકઃ ।। ૪૭.

ઉદયંત, ગીતનાદ, ભસ્મકૂટ નામનો મહાન પર્વત, ગૃધ્રકૂટ, પ્રેતકૂટ, આદિપાલ અને અરવિંદક—

પઞ્ચલોકઃ સપ્તલોકો વૈકુણ્ઠો લોહદણ્ડકઃ । ક્રૌઞ્ચપાદોઽક્ષયવટઃ ફલ્ગુતીર્થં મધુશ્રવાઃ ।। ૪૭.

પંચલોક, સપ્તલોક, વૈકુંઠ, લોહદંડક, ક્રૌંચપાદ, અક્ષયવટ, ફલ્ગુતીર્થ અને મધુશ્રવા—

દધિકુલ્યા મધુકુલ્યા દેવિકા ચ મહાનદી। વૈતરણ્યાદિરૂપેણ વ્યક્ત આદિગદાધરઃ ।। ૪૭.

દધિકુલ્યા, મધુકુલ્યા, દેવિકા નામની મહાન નદી અને વૈતરણી—આ બધામાં પણ આદિ ગદાધર પ્રગટ થયા છે.

વિષ્ણોઃ પદં રુદ્રપદં બ્રહ્મણઃ પદમુત્તમમ્। કાશ્યપસ્ય પદં દિવ્યં દ્વૌ હસ્તૌ યત્ર નિર્ગતૌ ।। ૪૭.

વિષ્ણુનું સ્થાન, રુદ્રનું સ્થાન, બ્રહ્માનું સર્વોચ્ચ સ્થાન, કશ્યપનું દિવ્ય સ્થાન, જ્યાં બે હાથ દેખાય છે—

પઞ્ચાગ્નીનાં પદાન્યત્ર ઇન્દ્રાગસ્ત્યપદે પરે। રવેશ્ચ કાર્ત્તિકેયસ્ય ક્રૌઞ્ચમાતઙ્ગયોરપિ ।। ૪૭.

પાંચ અગ્નિઓના સ્થાન, ઇન્દ્ર અને અગસ્ત્યનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન, રવિ, કાર્તિકેય, ક્રૌંચ અને માતંગનું પણ સ્થાન ત્યાં છે.

મુખ્યલિઙ્ગાનિ સર્વ્વાણિ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ। આદ્યો ગદાધરશ્ચૈવ વ્યક્તઃ શ્રીમાન્ ગદાધરઃ ।। ૪૭.

મુખ્ય બધા લિંગો, પ્રગટ અને અપ્રગટ સ્વરૂપે ત્યાં સ્થિર છે; પ્રથમ ગદાધર, શ્રીમંત ગદાધર પણ ત્યાં પ્રગટ છે.

ગાયત્રી ચૈવ સાવિત્રી સન્ધ્યા ચૈવ સરસ્વતી । ગયાદિત્યશ્ચોત્તરાર્કો દક્ષિણાર્કોઽપિ નૈમિષઃ ।। ૪૭.

ગાયત્રી, સાવિત્રી, સંધ્યા, સરસ્વતી, ગયાદિત્ય, ઉત્તરાર્ક, દક્ષિણાર્ક અને નૈમિષ—

શ્વેતાર્કો ગણનાથશ્ચ વસવોઽષ્ટૌ મુનીશ્વરાઃ। રુદ્રાશ્ચૈકાદશૈવાથ તથા સપ્તર્ષયોઽપરે ।। ૪૭.

શ્વેતાર્ક, ગણનાથ, આઠ વસુ, મહામુનિઓ, અગિયાર રુદ્રો અને બીજા સાત ઋષિઓ—

સોમનાથશ્ચ સિદ્ધેશઃ કપર્દ્દીશો વિનાયકઃ। નારાયણો મહાલક્ષ્મીર્બ્રહ્મા શ્રીપુરુષોત્તમઃ ।। ૪૭.

સોમનાથ, સિદ્ધેશ, કપર્દીશ, વિનાયક, નારાયણ, મહાલક્ષ્મી, બ્રહ્મા અને શ્રીપુરુષોત્તમ—

માર્કણ્ડેયેશઃ કૌટીશો હ્યઙ્ગિરેશઃ પિતામહઃ। જનાર્દનો મઙ્ગલા ચ પુણ્ડરીકાક્ષ ઉત્તમઃ ।। ૪૭.

માર્કંડેયેશ, કૌટીશ, અંગિરીશ, પિતામહ, જનાર્દન, મંગલા અને સર્વોચ્ચ પુંડરીકાક્ષ—

ઇત્યાદિવ્યક્તરૂપેણ સ્થિતશ્ચાદિગદાધરઃ। હેતિર્યો રાક્ષસસ્તસ્મિન્હતે વિષ્ણુઃ પુરં ગતઃ ।। ૪૭.

આ રીતે અને બીજા અનેક રૂપોમાં પણ આદિ ગદાધર ત્યાં સ્થિર છે; જ્યારે ત્યાં હેતિ નામનો રાક્ષસ મારો ગયો, ત્યારે વિષ્ણુ પોતાના ધામે પરત ગયા.

બ્રહ્મણા સહ રુદ્રાદ્યૈઃ કારિતે નિશ્ચલેઽસુરે । તુષ્ટાવાદ્યગદાપાણિં વેધા હર્ષેણ નિર્વૃતઃ ।। ૪૭.

બ્રહ્મા અને રુદ્રાદિ દેવતાઓએ અસુરને અડગ કરી દીધો ત્યારે સર્જનહાર આનંદથી આદિ ગદાપાણીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

બ્રહ્મોવાચ।। ગદાધરં વ્યપગતકાલકલ્મષં ગયાગતં વિદિતગુણં ગુણાતિગમ્। ગુહાગતં ગિરિવરગૌરગેહગં ગણાર્ચ્ચિતં વરદમહં નમામિ ।। ૪૭.

બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હું એ ગદાધરને નમસ્કાર કરું છું, જે કાળના દોષથી રહિત છે, ગયામાં આવ્યા છે, જેમના ગુણો જાણીતા છે, ગુણોથી પર છે, ગુફામાં રહે છે, મહાપર્વતના ગૃહમાં વસે છે, દેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે અને જે સર્વને વર આપે છે.'

અહઃશ્રિયં ત્રિદશગણાદિસુશ્રિયં ભવશ્રિયં દિતિભવદારણશ્રિયમ્। કલિશ્રિયં કલિમલમર્દનશ્રિયં ગદાધરં નૌમિ તમાશ્રિતશ્રિયમ્ । ૪૭.

હું એ ગદાધર ભગવાનને વંદન કરું છું, જેમની મહિમા દિવસમાં, દેવતાઓની વચ્ચે, સુખ-સમૃદ્ધિમાં, અસુરોના વિનાશમાં, પાપના નાશમાં, કળિયુગમાં અને પાપના દમનમાં પ્રકાશે છે, અને જે સર્વ શોભાના આશ્રય છે.

દૃઢાદૄઢં પરિવૃઢગાઢસંસ્તુતં કામાદ્ભુતં સુદૃઢમરૂઢિરૂઢિગમ્। તમાઢ્યગં દૃઢદુરિતાદ્યઢૌકિતં સ્વઢૌકૃતં દૃઢતરગોત્રસૂક્તિભમ્ ।। ૪૭.

હું એ પરમેશ્વરને વંદન કરું છું, જે અડગ, અત્યંત શક્તિશાળી, બહુ વખાણાયેલા, ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવામાં અદ્ભુત, મજબૂત, સતત ઊંચા ચઢતા, ધનવાન, ઘનિષ્ઠ પાપો દૂર કરનાર, સ્વયં સ્થિર અને જેઓના કુળની સ્તુતિ શક્તિશાળી સ્તોત્રોથી થાય છે.

વિદેહકં કરણકલાવિવર્જિતં વિજન્મકં દિવકરવેદિભૂષિતમ્। ગદાધરં ધ્વનિમુખવર્જિતં પરં નમામ્યહં સતત મનાદિમીશ્વરં હરિમ્ ।। ૪૭.

હું હંમેશા એ હરિ ભગવાનને વંદન કરું છું, જે શરીરથી પર છે, કર્મકલાથી રહિત છે, જન્મથી પર છે, સૂર્યના મંડપથી શોભાયમાન છે, ગદાધર છે, ધ્વનિથી પર છે અને સદા અવિનાશી છે.

મનોઽતિગં મતિગતિવર્જિતં પરં સદાદ્વયં સ્તુતિશિરસિ સંસ્તુતં બુધૈઃ। ચિદાત્મકં કલિગતકારણાતિગં ગદાધરં હૃદયગતં નમામિ તમ્ ।। ૪૭.

હું એ ગદાધર ભગવાનને વંદન કરું છું, જે મનથી પર છે, બુદ્ધિના ગતિથી દૂર છે, હંમેશા અદ્વિતીય છે, જ્ઞાનીજનોએ શ્રેષ્ઠ સ્તુતિઓમાં વખાણેલા છે, જેઓનું સ્વરૂપ ચૈતન્ય છે, કળિયુગના કારણોથી પણ પર છે અને હૃદયમાં નિવાસ કરે છે.

સનત્કુમાર ઉવાચ।। દેવૈઃ સાર્દ્ધં બ્રહ્મણૈવં સ્તુતશ્ચાદિગદાધરઃ । ઊચે વરં વૃણીષ્વ ત્વં વરં બ્રહ્મા તમબ્રવીત્ ।। ૪૭.

સનત્કુમારે કહ્યું: આ રીતે બ્રહ્મા અને દેવતાઓએ મળીને પ્રાચીન ગદાધર ભગવાનની સ્તુતિ કરી. ત્યારબાદ ભગવાને કહ્યું, 'તુ ઇચ્છિત વર માંગ.' ત્યારે બ્રહ્માએ તેમને ઉત્તર આપ્યો.

શિલાયાં દેવરૂપિણ્યાં ન તિષ્ઠામસ્ત્વયા વિના। સ્થાસ્યામોઽત્ર ત્વયા સાર્દ્ધં નિત્યં વ્યક્તાદિરૂપિણા ।। ૪૭.

અમે તારા વિના પવિત્ર પથ્થરમાં દેવરૂપે રહી શકીશું નહીં; અમે અહીં તારા સાથે, તારા મૂળ સ્વરૂપમાં, હંમેશા રહીશું.

એવમસ્તુ શ્રિયા સાર્દ્ધં સ્થિતશ્ચાદિગદાધરઃ। લોકાનાં રક્ષણાર્થાય જગતાં મુક્તિહેતવે। સુવ્યક્તઃ પુણ્ડરીકાક્ષો જનાર્દન ઇતિ શ્રુતઃ ।। ૪૭.

'એવું જ થાઓ.' એમ કહીને પ્રાચીન ગદાધર ભગવાન શ્રી સાથે ત્યાં સ્થિર રહ્યા, લોકોએ રક્ષા મળે અને જગતને મુક્તિ મળે એ માટે, તેઓ સ્પષ્ટ રૂપે પુંડરીકાક્ષ તરીકે, જનાર્દન નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

વેદૈરગમ્યા યા મૂર્ત્તિરાદિભૂતા સનાતની। સુવ્યક્તા શ્વેતકલ્પે સા ભવિષ્યતિ તથા પુનઃ। વારાહકલ્પે હ્યવ્યક્તા વ્યક્તિમપ્યગમત્પુરા ।। ૪૭.

જે સ્વરૂપ શાશ્વત અને પ્રાચીન છે, જે વેદોથી અપ્રાપ્ય છે, તે શ્વેતકલ્પમાં સ્પષ્ટ થશે અને ફરીથી ભવિષ્યમાં પણ આવશે; વારાહકલ્પમાં તે અવ્યક્ત હતું, પણ પહેલાં પ્રગટ થયું હતું.

સન્તારણાય લોકાનાં દેવાનાં રક્ષણાય ચ। ગયાશિરસિ સુવ્યક્તો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૪૭.

લોકોના ઉદ્ધાર અને દેવતાઓની રક્ષા માટે, તે ગયાના શિખરે સ્પષ્ટ રૂપે પ્રગટ થશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

યે દ્રક્ષ્યન્તિ સદા ભક્ત્યા દેવમાદિગદાધરમ્। કુષ્ઠરોગાદિનિર્મ્મુક્તા યાસ્યન્તિ હરિમન્દિરમ્ ।। ૪૭.

જે લોકો હંમેશા ભક્તિપૂર્વક પ્રાચીન ગદાધર ભગવાનનું દર્શન કરે છે, તેઓ કૂષ્ટરોગ અને અન્ય રોગોથી મુક્ત થઈ, હરિના ધામે જશે.

યે દ્રક્ષ્યન્તિ સદા ભક્ત્યા દેવમાદિગદાધરમ્। તે પ્રાપ્સ્યન્તિ ધનં ધાન્યમાયુરારોગ્યમેવ ચ ।। ૪૭.

જે લોકો હંમેશા ભક્તિપૂર્વક પ્રાચીન ગદાધર ભગવાનનું દર્શન કરે છે, તેઓને ધન, અનાજ, દીર્ઘ આયુષ્ય અને આરોગ્ય પ્રાપ્ત થશે.

કલત્રપુત્રપૌત્રાદિગુણકીર્ત્તિસુખાનિ ચ। શ્રદ્ધયા યે નમસ્યન્તિ રાજ્યં બ્રહ્મપુરં તથા। ભુક્ત્વા વ્રજેયુઃ સતતં પુણ્યપુઞ્જફલં નરાઃ ।। ૪૭.

જે લોકો શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરે છે, તેમને પત્ની, સંતાન, પૌત્ર વગેરેના સુખ, ગુણ, કીર્તિ અને આનંદ મળશે; તેઓને રાજ્ય અને બ્રહ્મપુર પણ મળશે, અને સદાય પુણ્યફળ ભોગવી આગળ વધશે.

ગન્ધદાનેન ગન્ધાઢ્યઃ સૌભાગ્યં પુષ્પદાનતઃ। ધૂપદાનેન રાજ્યાપ્તિર્દીપાદ્દીપ્તિર્ભવિષ્યતિ ।। ૪૭.

સુગંધ અર્પણ કરવાથી સુગંધમાં સમૃદ્ધિ મળે છે; ફૂલ અર્પણ કરવાથી સૌભાગ્ય મળે છે; ધૂપ અર્પણ કરવાથી રાજ્ય મળે છે; દીવો અર્પણ કરવાથી તેજ મળે છે.

ધ્વજદાનાત્પાપહાનિર્યાત્રાકૃદ્બ્રહ્મલોકભાક્। શ્રાદ્ધપિણ્ડપ્રદો યસ્તુ વિષ્ણું નેષ્યતિ વૈ પિતૄન્ ।। ૪૭.

ધ્વજ અર્પણ કરવાથી પાપનો નાશ થાય છે; યાત્રા કરનારને બ્રહ્મલોક મળે છે; જે શ્રાદ્ધ અને પિંડ વિષ્ણુને અર્પણ કરે છે, તે પિતૃઓને ભગવાન પાસે લઈ જાય છે.