વાયુપુરાણમ્

જનાર્દનો ભસ્મકૂટે તસ્ય હસ્તે તુ પિણ્ડદઃ। આત્મનોઽપ્યથવાન્યેષાં સવ્યેનાપિ તિલૈર્વિના। જીવતાં દધિસંમિશ્રં સર્વે તે વિષ્ણુલોકગાઃ ।। ૪૬.

ભસ્મના ઢગલા પાસે જનાર્દન પોતાના હાથમાં પિંડ લઈને ઊભા રહે છે; એ પિંડ પોતાને કે બીજાને—even વિના તિલના પણ, દહીં સાથે આપેલો હોય અને જીવતા આપેલો હોય—તો બધા વિષ્ણુના લોકમાં પહોંચી જાય છે.

યસ્તુ પિણ્ડો મયા દત્તસ્તવ હસ્તે જનાર્દન। યદુદ્દિશ્ય ત્વયા દેયસ્તસ્મિન્પિણ્ડો મૃતે પ્રભો ।। ૪૬.

હે જનાર્દન, મેં આપેલો પિંડ હવે તમારા હાથમાં છે; તમે જે માટે પિંડ આપવાનો વિચાર કરો છો, એ પિંડ મૃત્યુ પામેલા માટે આપવો જોઈએ, હે પ્રભુ.

એષ પિણ્ડો મયા દત્તસ્તવ હસ્તે જનાર્દન। અન્તકાલે ગતે મહ્યં ત્વયા દેયો ગયાશિરે ।। ૪૬.

હે જનાર્દન, મેં આપેલો આ પિંડ હવે તમારા હાથમાં છે; મારા જીવનના અંતે, તમે મારા માટે ગયાશિરે એ પિંડ અર્પણ કરજો.

જનાર્દન નમસ્તુભ્યં નમસ્તે પિતૃમોક્ષદ। પિતૃપતે નમસ્તેઽસ્તુ નમસ્તે પિતૃરૂપિણે ।। ૪૬.

હે જનાર્દન, તમને વંદન છે; હે પિતૃમુક્તિ આપનારા, તમને વંદન; હે પિતૃઓના સ્વામી, તમને વંદન; અને પિતૃરૂપ ધારણ કરનારા, તમને પણ વંદન.

ગયાયાં પિતૃરૂપેણ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ। તં દૃષ્ટ્વા પુણ્ડરીકાક્ષં મુચ્યતે ચ ઋણત્રયાત્ ।। ૪૬.

ગયામાં જનાર્દન સ્વયં પિતૃરૂપે પ્રગટ થાય છે; ત્યાં પુંડરીકાક્ષને જોવાથી માણસ ત્રણે ઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.

નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ ઋણત્રયવિમોચક। લક્ષ્મીકાન્ત નમસ્તેઽસ્તુ પિતૄણાં મોક્ષદો ભવ ।। ૪૬.

હે પુંડરીકાક્ષ, ત્રણે ઋણમાંથી મુક્તિ આપનારા, તમને વંદન; હે લક્ષ્મીપ્રિય, તમને વંદન; પિતૃઓને મુક્તિ આપો.

વામજાનુ સુસંપાત્ય નત્વા ભીમો જનાર્દનમ્। શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વા ભ્રાતૃભિર્બ્રહ્મલોકભાક્। પિતૃભિઃ સહ ધર્માત્મા કુલાનાઞ્ચ શતેન ચ ।। ૪૬.

ભીમએ ડાબું ઘૂંટણ જમીન પર મૂકી, જનાર્દનને વંદન કરીને, ભાઈઓ સાથે શ્રાદ્ધ અને સપિંડ વિધિ કરી; પછી ધર્મપ્રવૃત્ત ભીમ પોતાના પિતૃઓ અને શતોથી વધુ કુળજનો સાથે બ્રહ્મલોકમાં પહોંચ્યો.

શિલાયાં વ્યક્તરૂપેણ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ। લક્ષ્મીશો વિભુધૈઃ સાર્દ્ધં તસ્માદ્દેવમયી શિલા ।। ૪૬.

શિલા પર લક્ષ્મીનાથ સ્પષ્ટ રૂપે, સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ સ્વરૂપે, દેવતાઓ સાથે ઊભા છે; તેથી એ શિલા દેવમય છે.

.નારદ ઉવાચ।। કથં વ્યક્તસ્વરૂપેણ સ્થિતશ્ચાદિગદાધરઃ। કથં વ્યક્તસ્વરૂપેણ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ ।। ૪૭.

નારદે પૂછ્યું: આદિગદાધારી કેવી રીતે સ્પષ્ટ સ્વરૂપે ઊભા રહ્યા? અને કેવી રીતે સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ સ્વરૂપે ઊભા રહ્યા?

કથં ગદા સમુત્પન્ના યથા હ્યાદિગદાધરઃ। ગદાલોલં કથં ચાસીત્ સર્વ્વપાપક્ષયઙ્કરમ્ ।। ૪૭.

ગદા કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ? આદિગદાધારી કેવી રીતે થયા? અને બધા પાપ નાશક ગદામાં તેમને કેવી રીતે લગાવા આવી?

સનત્કુમાર ઉવાચ।। ગદો નામાસુરો હ્યાસીદ્વજ્રાદ્વજ્રતરો દૃઢઃ। તપસા દારુણેનાસૌ બ્રહ્મલબ્ધવરઃ પુરા। પ્રાર્થિતો બ્રહ્મણે પ્રાદાત્સ્વશરીરાસ્થિ દુસ્ત્યજમ્ ।। ૪૭.

સનત્કુમારે કહ્યું: ગદા નામનો એક અસુર હતો, જે વજ્ર કરતાં પણ વધુ મજબૂત અને દૃઢ હતો; તેણે કઠોર તપસ્યા કરીને બ્રહ્માથી વર્તમાન મેળવ્યો અને બ્રહ્માએ માંગ્યું ત્યારે પોતાનું અતિ દુર્લભ હાડકું આપી દીધું.

બ્રહ્મોક્તો વિશ્વકર્મ્માપિ ગદાં ચક્રેઽદ્ભુતાં તદા। તદસ્થિ વજ્રનિષ્પેષૈઃ કુન્દૈઃ સ્વર્ગે હ્યધારયત્ ।। ૪૭.

બ્રહ્માએ વિશ્વકર્માને કહ્યું, અને તેણે અદ્ભુત ગદા બનાવી; એ હાડકું સ્વર્ગમાં વજ્રના ઘા અને કુંડાથી ઘડીને મૂકાયું.

અથ કાલેન મહતા મનૌ સ્વાયમ્ભુવે ક્વચિત। હેતી રક્ષો બ્રહ્મપુત્રઃ તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ।। ૪૭.

પછી લાંબા સમય પછી, સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં, હેતી નામનો રાક્ષસ, જે બ્રહ્માનો પુત્ર હતો, એણે ક્યાંક ભારે તપસ્યા કરી.

દિવ્યવર્ષસહસ્રાણાં શતં વાયુમભક્ષયત્। ઉન્મુખશ્ચોર્દ્ધ્વબાહુશ્ચ પાદાઙ્ગુષ્ઠભરેણ હ ।। ૪૭.

એણે લાખો વર્ષ સુધી ફક્ત વાયુ પર જીવ્યા, ઊભા રહીને હાથ ઉપર ઉંચા રાખ્યા અને ફક્ત અંગૂઠા પર ભાર રાખ્યો.

એકેનાતિષ્ઠદવ્યગ્રઃ શીર્ણપર્ણાનિલાશનઃ। બ્રહ્માદીંસ્તપસા તુષ્ટાન્વરં વવ્રે વરપ્રદાન્ ।। ૪૭.

એ એક પગ પર ઊભો રહ્યો, સુકાઈ ગયેલા પાન અને વાયુ જ ખાધા; બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ તૃપ્ત થયા, તો એણે તેમને વર માંગ્યો.

દેવૈર્દૈત્યૈશ્ચ શસ્ત્રૈર્વિવિધૈર્મનુજાદિભિઃ। કૃષ્ણેશાનાદિચક્રાદ્યૈરવધ્યઃ સ્યાં મહાબલઃ ।। ૪૭.

એણે માંગ્યું: 'હું દેવ, દૈત્ય, વિવિધ શસ્ત્રો, મનુષ્ય અને કૃષ્ણ, શિવ અને પ્રાચીન ચક્રધારીઓથી અજય રહું અને મને મહાન બળ મળે.'

તથેત્યુક્ત્વાન્તર્હિતાસ્તે હેતિર્દેવાનથાજયત્। ઇન્દ્રત્વમકરોદ્ધેતિર્ભીતા બ્રહ્મહરાદયઃ ।। ૪૭.

દેવોએ કહ્યું 'તેથી જ થાવું' અને અદૃશ્ય થઈ ગયા; પછી હેતીએ દેવતાઓને જીત્યા અને ઇન્દ્રપદ મેળવ્યું, જેથી બ્રહ્મા, શિવ વગેરે ડરી ગયા.

હરિં તે શરણં જગ્મુરૂચુર્હેતિં જહીતિ તાન્ । ઊચે હરિરવધ્યોઽયં હેતિર્દેવાસુરૈઃ સુરાઃ ।। ૪૭.

તેઓ હરિ પાસે આશરો લેવા ગયા અને કહ્યું: 'હે હથિયાર, હવે તેમને છોડો.' ત્યારે હરિએ કહ્યું: 'આ હથિયાર દેવો કે અસુરો દ્વારા જીતાઈ શકે તેમ નથી, હે દેવો.'

મહાસ્ત્રં મે પ્રયચ્છધ્વં હેતિં હન્મિ હિ યેન તમ્। ઇત્યુક્તાસ્તે તતો દેવા ગદાં તાં હરયે દદુઃ ।। ૪૭.

'મને એવું મહાન હથિયાર આપો કે જેના દ્વારા હું આ હથિયારને હરાવી શકું,' એમ હરિએ કહ્યું. ત્યારે દેવોએ એ ગદા હરિને આપી.

દધાર તાં ગદામાદૌ દેવૈરુક્તો ગદાધરઃ । ગદયા હેતિમાહત્ય દેવૈઃ સ ત્રિદિવં યયૌ ।। ૪૭.

દેવોએ જે કહ્યું તે પ્રમાણે ગદાધરએ પહેલાં એ ગદા ઉપાડી, ગદાથી એ હથિયારને પરાજય આપ્યો અને પછી દેવો સાથે સ્વર્ગે ગયા.

ગદામાદાવવષ્ટભ્ય ગયાસુરશિરઃશિલામ્। નિશ્ચલાર્થં સ્થિતો યસ્માત્તસ્માદાદિગદાધરઃ ।। ૪૭.

ગદાધરે શરૂઆતમાં ગદાથી ગયાસુરના માથાની શિલાને દબાવી, જેથી એ અડગ રહે, એ માટે ત્યાં ઊભા રહ્યા. તેથી તેમને આદિ ગદાધર કહે છે.

શિલાપર્વતરૂપેણ વ્યક્ત આદિગદાધરઃ । શિલાસૌ મુણ્ડપૃષ્ઠાદ્રિઃ પ્રભાસો નામપર્વ્વતઃ ।। ૪૭.

શિલા અને પર્વતરૂપે આદિ ગદાધર સ્પષ્ટ દેખાય છે; એ શિલા એટલે મુંડપૃષ્ઠ પર્વત, જે પ્રભાસ નામે ઓળખાય છે.

ઉદ્યન્તો ગીતનાદશ્ચ ભસ્મકૂટો ગિરિર્મ્મહાન્। ગૃધ્ર કૂટઃ પ્રેતકૂટશ્ચાદિપાલોઽરવિન્દકઃ ।। ૪૭.

ઉદયંત, ગીતનાદ, ભસ્મકૂટ નામનો મહાન પર્વત, ગૃધ્રકૂટ, પ્રેતકૂટ, આદિપાલ અને અરવિંદક—

પઞ્ચલોકઃ સપ્તલોકો વૈકુણ્ઠો લોહદણ્ડકઃ । ક્રૌઞ્ચપાદોઽક્ષયવટઃ ફલ્ગુતીર્થં મધુશ્રવાઃ ।। ૪૭.

પંચલોક, સપ્તલોક, વૈકુંઠ, લોહદંડક, ક્રૌંચપાદ, અક્ષયવટ, ફલ્ગુતીર્થ અને મધુશ્રવા—

દધિકુલ્યા મધુકુલ્યા દેવિકા ચ મહાનદી। વૈતરણ્યાદિરૂપેણ વ્યક્ત આદિગદાધરઃ ।। ૪૭.

દધિકુલ્યા, મધુકુલ્યા, દેવિકા નામની મહાન નદી અને વૈતરણી—આ બધામાં પણ આદિ ગદાધર પ્રગટ થયા છે.

વિષ્ણોઃ પદં રુદ્રપદં બ્રહ્મણઃ પદમુત્તમમ્। કાશ્યપસ્ય પદં દિવ્યં દ્વૌ હસ્તૌ યત્ર નિર્ગતૌ ।। ૪૭.

વિષ્ણુનું સ્થાન, રુદ્રનું સ્થાન, બ્રહ્માનું સર્વોચ્ચ સ્થાન, કશ્યપનું દિવ્ય સ્થાન, જ્યાં બે હાથ દેખાય છે—

પઞ્ચાગ્નીનાં પદાન્યત્ર ઇન્દ્રાગસ્ત્યપદે પરે। રવેશ્ચ કાર્ત્તિકેયસ્ય ક્રૌઞ્ચમાતઙ્ગયોરપિ ।। ૪૭.

પાંચ અગ્નિઓના સ્થાન, ઇન્દ્ર અને અગસ્ત્યનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન, રવિ, કાર્તિકેય, ક્રૌંચ અને માતંગનું પણ સ્થાન ત્યાં છે.

મુખ્યલિઙ્ગાનિ સર્વ્વાણિ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ। આદ્યો ગદાધરશ્ચૈવ વ્યક્તઃ શ્રીમાન્ ગદાધરઃ ।। ૪૭.

મુખ્ય બધા લિંગો, પ્રગટ અને અપ્રગટ સ્વરૂપે ત્યાં સ્થિર છે; પ્રથમ ગદાધર, શ્રીમંત ગદાધર પણ ત્યાં પ્રગટ છે.

ગાયત્રી ચૈવ સાવિત્રી સન્ધ્યા ચૈવ સરસ્વતી । ગયાદિત્યશ્ચોત્તરાર્કો દક્ષિણાર્કોઽપિ નૈમિષઃ ।। ૪૭.

ગાયત્રી, સાવિત્રી, સંધ્યા, સરસ્વતી, ગયાદિત્ય, ઉત્તરાર્ક, દક્ષિણાર્ક અને નૈમિષ—