વાયુપુરાણમ્

ક્રૌઞ્ચરૂપેણ હિ મુનિર્મુણ્ડપૃષ્ઠે તપોઽકરોત્। તસ્ય પાદાઙ્કિતો યસ્માત્ક્રૌઞ્ચપાદસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૬.

કૌંચ પક્ષીના રૂપે મુનિએ મુંડાકાર પર્વત પર તપ કર્યું હતું; તેના પગનું નિશાન ત્યાં પડ્યું હોવાથી તેને કૌંચપાદ કહે છે.

સ્નાતો જલાશયે તત્ર નયેત્સ્વર્ગં સ્વકં કુલમ્। બલિઃ કાકશિલાયાઞ્ચ કાકેભ્ય ઋણમોક્ષદઃ ।। ૪૬.

ત્યાંના તળાવમાં જે સ્નાન કરે છે, તે પોતાનાં કુળને સ્વર્ગમાં પહોંચાડે છે; બલિએ કાકશિલા પર કાગડાઓને ઋણથી મુક્તિ આપે છે.

મુણ્ડપૃષ્ઠસ્ય સાનૌ હિ લોમશો લોમહર્ષણઃ। દ્વાવેતૌ પરમં તપ્ત્વા તપઃસિદ્ધિં પરાં ગતૌ ।। ૪૬.

મુંડાકાર પર્વતની ચોટી પર લોમશ અને લોમહર્ષણ—આ બંનેએ ઉત્તમ તપ કરીને તપસ્યાની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ મેળવી હતી.

આહૂતાસ્તુ સરિચ્છ્રેષ્ઠા લોમશેન મહાનદી। શરાવતી વેત્રવતી ચન્દ્રભાગા સરસ્વતી ।। ૪૬.

લોમશ ઋષિએ બોલાવેલી શ્રેષ્ઠ નદીઓ, મહાનદીઓ આવી: શરાવતી, વેત્રવતી, ચંદ્રભાગા અને સરસ્વતી.

કાવેરી સિન્ધુરીરા ચ ચન્દના ચ સરિદ્વરા। વાસિષ્ઠી સરયૂર્ગઙ્ગા યમુના ગણ્ડકીન્દિરા ।। ૪૬.

કાવેરી, સિંધુરી, ચંદન—શ્રેષ્ઠ નદીઓ—વસિષ્ઠી, સરયૂ, ગંગા, યમુના, ગંડકી અને ઇન્દિરા.

મહાવૈતરણી નામ્ના નિક્ષરા ચ દિવૌકસઃ । સાવવ્યલકનન્દા ચ હ્યુદીચી કન્કાહ્વયા ।। ૪૬.

મહાવૈતરણી નામની નદી, અને દેવતાઓને પ્રિય નિક્ષરા; સાવવ્યલકાનંદા અને ઉત્તર તરફ કંકા નામની નદી.

કૌશિકી બ્રહ્મદા જ્યેષ્ઠા સર્વસ્યાઘવિમોચિની। કૃષ્ણવલ્વા ચર્મ્મવતી દ્વે નદ્યૌ મુક્તિદાયિકે ।। ૪૬.

કૌશિકી, બ્રહ્મદા, જ્યેષ્ઠા—જે સર્વ પાપ દૂર કરે છે; કૃષ્ણવલ્વા અને ચર્મવતી—મુક્તિ આપતી બે નદીઓ.

આહૂતે સરિતાં શ્રેષ્ઠે લોમહ્રર્ષેણ સાહસાત્ । તપસસ્તુ પ્રભાવેણ નર્મ્મદા મુનિપુઙ્ગવ। તાસુ સર્વાસુ યઃ સ્નાત્વા પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૬.

લોમહર્ષણના બળ અને તપસ્યાની શક્તિથી બોલાવેલી સર્વ શ્રેષ્ઠ નદીઓમાં, નર્મદા પણ આવી; એ તમામમાં જે સ્નાન કરીને પિંડદાન કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓને સ્વર્ગમાં પહોંચાડે છે.

બ્રહ્મયોનિં પ્રવિશ્યાથ નિર્ગચ્છેદ્યસ્તુ માનવઃ। પરં બ્રહ્મ સ યાતીહ વિમુક્તો યોનિસઙ્કટાત્ ।। ૪૬.

જે મનુષ્ય બ્રહ્મયોનિમાં પ્રવેશી પછી બહાર આવે છે, તે અહીં પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે અને જન્મમરણના દુઃખથી મુક્ત થાય છે.

નિક્ષરાયાં પુષ્કરિણ્યાં સ્નાતઃ શ્રાદ્ધાદિકં નરઃ। કુર્ય્યાત્ક્રૌઞ્ચપદે દિવ્યે નિયમાદ્વાસરત્રયમ્। સર્વાન્પિતૄન્નયેત્સ્વર્ગં પઞ્ચપાપિન એવ ચ ।। ૪૬.

જો કોઈ માણસ નિક્ષરાય તળાવમાં સ્નાન કરીને, ક્રૌંચપદે ત્રણ દિવસ નિયમથી શ્રાદ્ધ અને સંબંધિત વિધિઓ કરે, તો એ પોતાના બધા પૂર્વજોને—even પાંચ પાપી પૂર્વજોને પણ—સ્વર્ગમાં પહોંચાડી શકે છે.

જનાર્દનો ભસ્મકૂટે તસ્ય હસ્તે તુ પિણ્ડદઃ। આત્મનોઽપ્યથવાન્યેષાં સવ્યેનાપિ તિલૈર્વિના। જીવતાં દધિસંમિશ્રં સર્વે તે વિષ્ણુલોકગાઃ ।। ૪૬.

ભસ્મના ઢગલા પાસે જનાર્દન પોતાના હાથમાં પિંડ લઈને ઊભા રહે છે; એ પિંડ પોતાને કે બીજાને—even વિના તિલના પણ, દહીં સાથે આપેલો હોય અને જીવતા આપેલો હોય—તો બધા વિષ્ણુના લોકમાં પહોંચી જાય છે.

યસ્તુ પિણ્ડો મયા દત્તસ્તવ હસ્તે જનાર્દન। યદુદ્દિશ્ય ત્વયા દેયસ્તસ્મિન્પિણ્ડો મૃતે પ્રભો ।। ૪૬.

હે જનાર્દન, મેં આપેલો પિંડ હવે તમારા હાથમાં છે; તમે જે માટે પિંડ આપવાનો વિચાર કરો છો, એ પિંડ મૃત્યુ પામેલા માટે આપવો જોઈએ, હે પ્રભુ.

એષ પિણ્ડો મયા દત્તસ્તવ હસ્તે જનાર્દન। અન્તકાલે ગતે મહ્યં ત્વયા દેયો ગયાશિરે ।। ૪૬.

હે જનાર્દન, મેં આપેલો આ પિંડ હવે તમારા હાથમાં છે; મારા જીવનના અંતે, તમે મારા માટે ગયાશિરે એ પિંડ અર્પણ કરજો.

જનાર્દન નમસ્તુભ્યં નમસ્તે પિતૃમોક્ષદ। પિતૃપતે નમસ્તેઽસ્તુ નમસ્તે પિતૃરૂપિણે ।। ૪૬.

હે જનાર્દન, તમને વંદન છે; હે પિતૃમુક્તિ આપનારા, તમને વંદન; હે પિતૃઓના સ્વામી, તમને વંદન; અને પિતૃરૂપ ધારણ કરનારા, તમને પણ વંદન.

ગયાયાં પિતૃરૂપેણ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ। તં દૃષ્ટ્વા પુણ્ડરીકાક્ષં મુચ્યતે ચ ઋણત્રયાત્ ।। ૪૬.

ગયામાં જનાર્દન સ્વયં પિતૃરૂપે પ્રગટ થાય છે; ત્યાં પુંડરીકાક્ષને જોવાથી માણસ ત્રણે ઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.

નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ ઋણત્રયવિમોચક। લક્ષ્મીકાન્ત નમસ્તેઽસ્તુ પિતૄણાં મોક્ષદો ભવ ।। ૪૬.

હે પુંડરીકાક્ષ, ત્રણે ઋણમાંથી મુક્તિ આપનારા, તમને વંદન; હે લક્ષ્મીપ્રિય, તમને વંદન; પિતૃઓને મુક્તિ આપો.

વામજાનુ સુસંપાત્ય નત્વા ભીમો જનાર્દનમ્। શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વા ભ્રાતૃભિર્બ્રહ્મલોકભાક્। પિતૃભિઃ સહ ધર્માત્મા કુલાનાઞ્ચ શતેન ચ ।। ૪૬.

ભીમએ ડાબું ઘૂંટણ જમીન પર મૂકી, જનાર્દનને વંદન કરીને, ભાઈઓ સાથે શ્રાદ્ધ અને સપિંડ વિધિ કરી; પછી ધર્મપ્રવૃત્ત ભીમ પોતાના પિતૃઓ અને શતોથી વધુ કુળજનો સાથે બ્રહ્મલોકમાં પહોંચ્યો.

શિલાયાં વ્યક્તરૂપેણ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ। લક્ષ્મીશો વિભુધૈઃ સાર્દ્ધં તસ્માદ્દેવમયી શિલા ।। ૪૬.

શિલા પર લક્ષ્મીનાથ સ્પષ્ટ રૂપે, સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ સ્વરૂપે, દેવતાઓ સાથે ઊભા છે; તેથી એ શિલા દેવમય છે.

.નારદ ઉવાચ।। કથં વ્યક્તસ્વરૂપેણ સ્થિતશ્ચાદિગદાધરઃ। કથં વ્યક્તસ્વરૂપેણ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ ।। ૪૭.

નારદે પૂછ્યું: આદિગદાધારી કેવી રીતે સ્પષ્ટ સ્વરૂપે ઊભા રહ્યા? અને કેવી રીતે સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ સ્વરૂપે ઊભા રહ્યા?

કથં ગદા સમુત્પન્ના યથા હ્યાદિગદાધરઃ। ગદાલોલં કથં ચાસીત્ સર્વ્વપાપક્ષયઙ્કરમ્ ।। ૪૭.

ગદા કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ? આદિગદાધારી કેવી રીતે થયા? અને બધા પાપ નાશક ગદામાં તેમને કેવી રીતે લગાવા આવી?

સનત્કુમાર ઉવાચ।। ગદો નામાસુરો હ્યાસીદ્વજ્રાદ્વજ્રતરો દૃઢઃ। તપસા દારુણેનાસૌ બ્રહ્મલબ્ધવરઃ પુરા। પ્રાર્થિતો બ્રહ્મણે પ્રાદાત્સ્વશરીરાસ્થિ દુસ્ત્યજમ્ ।। ૪૭.

સનત્કુમારે કહ્યું: ગદા નામનો એક અસુર હતો, જે વજ્ર કરતાં પણ વધુ મજબૂત અને દૃઢ હતો; તેણે કઠોર તપસ્યા કરીને બ્રહ્માથી વર્તમાન મેળવ્યો અને બ્રહ્માએ માંગ્યું ત્યારે પોતાનું અતિ દુર્લભ હાડકું આપી દીધું.

બ્રહ્મોક્તો વિશ્વકર્મ્માપિ ગદાં ચક્રેઽદ્ભુતાં તદા। તદસ્થિ વજ્રનિષ્પેષૈઃ કુન્દૈઃ સ્વર્ગે હ્યધારયત્ ।। ૪૭.

બ્રહ્માએ વિશ્વકર્માને કહ્યું, અને તેણે અદ્ભુત ગદા બનાવી; એ હાડકું સ્વર્ગમાં વજ્રના ઘા અને કુંડાથી ઘડીને મૂકાયું.

અથ કાલેન મહતા મનૌ સ્વાયમ્ભુવે ક્વચિત। હેતી રક્ષો બ્રહ્મપુત્રઃ તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ।। ૪૭.

પછી લાંબા સમય પછી, સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં, હેતી નામનો રાક્ષસ, જે બ્રહ્માનો પુત્ર હતો, એણે ક્યાંક ભારે તપસ્યા કરી.

દિવ્યવર્ષસહસ્રાણાં શતં વાયુમભક્ષયત્। ઉન્મુખશ્ચોર્દ્ધ્વબાહુશ્ચ પાદાઙ્ગુષ્ઠભરેણ હ ।। ૪૭.

એણે લાખો વર્ષ સુધી ફક્ત વાયુ પર જીવ્યા, ઊભા રહીને હાથ ઉપર ઉંચા રાખ્યા અને ફક્ત અંગૂઠા પર ભાર રાખ્યો.

એકેનાતિષ્ઠદવ્યગ્રઃ શીર્ણપર્ણાનિલાશનઃ। બ્રહ્માદીંસ્તપસા તુષ્ટાન્વરં વવ્રે વરપ્રદાન્ ।। ૪૭.

એ એક પગ પર ઊભો રહ્યો, સુકાઈ ગયેલા પાન અને વાયુ જ ખાધા; બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ તૃપ્ત થયા, તો એણે તેમને વર માંગ્યો.

દેવૈર્દૈત્યૈશ્ચ શસ્ત્રૈર્વિવિધૈર્મનુજાદિભિઃ। કૃષ્ણેશાનાદિચક્રાદ્યૈરવધ્યઃ સ્યાં મહાબલઃ ।। ૪૭.

એણે માંગ્યું: 'હું દેવ, દૈત્ય, વિવિધ શસ્ત્રો, મનુષ્ય અને કૃષ્ણ, શિવ અને પ્રાચીન ચક્રધારીઓથી અજય રહું અને મને મહાન બળ મળે.'

તથેત્યુક્ત્વાન્તર્હિતાસ્તે હેતિર્દેવાનથાજયત્। ઇન્દ્રત્વમકરોદ્ધેતિર્ભીતા બ્રહ્મહરાદયઃ ।। ૪૭.

દેવોએ કહ્યું 'તેથી જ થાવું' અને અદૃશ્ય થઈ ગયા; પછી હેતીએ દેવતાઓને જીત્યા અને ઇન્દ્રપદ મેળવ્યું, જેથી બ્રહ્મા, શિવ વગેરે ડરી ગયા.

હરિં તે શરણં જગ્મુરૂચુર્હેતિં જહીતિ તાન્ । ઊચે હરિરવધ્યોઽયં હેતિર્દેવાસુરૈઃ સુરાઃ ।। ૪૭.

તેઓ હરિ પાસે આશરો લેવા ગયા અને કહ્યું: 'હે હથિયાર, હવે તેમને છોડો.' ત્યારે હરિએ કહ્યું: 'આ હથિયાર દેવો કે અસુરો દ્વારા જીતાઈ શકે તેમ નથી, હે દેવો.'

મહાસ્ત્રં મે પ્રયચ્છધ્વં હેતિં હન્મિ હિ યેન તમ્। ઇત્યુક્તાસ્તે તતો દેવા ગદાં તાં હરયે દદુઃ ।। ૪૭.

'મને એવું મહાન હથિયાર આપો કે જેના દ્વારા હું આ હથિયારને હરાવી શકું,' એમ હરિએ કહ્યું. ત્યારે દેવોએ એ ગદા હરિને આપી.