વાયુપુરાણમ્

ભવત્યેકો દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા મૂર્તિવિનાશનાત્। એકો બ્રહ્માન્તકૃચ્ચૈવ પુરુષશ્ચેતિ તે ત્રયઃ ।। ૫.

તે એક, બે અને ત્રણ રૂપે દેખાય છે, કારણ કે સ્વરૂપોનો નાશ થાય છે; એ બ્રહ્મા, અંતકર્તા અને પુરુષ—આ ત્રણ છે.

એકસ્યૈતાઃ સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ। બ્રાહ્મી ચ પૌરુષી ચૈવ અન્તકારી ચ તે ત્રયઃ ।। ૫.

આ ત્રણ સ્વરૂપો સ્વયંભૂના તનુરૂપે જાણીતા છે: બ્રાહ્મી, પૌરૂષી અને અંતકારી—આ ત્રણ.

તત્ર યા રાજસી તસ્ય તનુઃ સા વૈ પ્રજાકરી। યા તામસી તુ કાલાખ્યા પ્રજાક્ષયકરી તુ સા। સાત્ત્વિકી પૌરુષી યા તુ સાનુગ્રહકરી સ્મૃતા ।। ૫.

આમાં રાજસ સ્વરૂપે જીવોની ઉત્પત્તિ થાય છે; તામસ સ્વરૂપ, જે સમય તરીકે ઓળખાય છે, તે જીવોના નાશનું કારણ બને છે; અને સત્વગુણવાળી પૌરૂષી કૃપા આપનારી તરીકે જાણીતી છે.

રાજસ્યા બ્રહ્મણોંઽશેન મરીચિઃ કશ્યપોઽભવત્। તામસી ચાન્તકૃદ્યા તુ તદંશેનાભવદ્ભવઃ ।। ૫.

બ્રહ્માના રાજસ ભાગમાંથી મરીચિ અને કશ્યપ જન્મ્યા; તામસ ભાગમાંથી, જેને અંતકર્તા કહે છે, તેમાંથી ભવ જન્મ્યો.

સાત્ત્વિકી પૌરુષી યા સા તસ્યાઃ શોચિષ્ણુરુચ્યતે। ત્રૈલોક્યે તાઃ સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૫.

સત્વગુણવાળી પૌરૂષી શક્તિ શોચિષ્ણુ તરીકે ઓળખાય છે; સ્વયંભૂના આ ત્રણ તનુરૂપો ત્રણેય લોકમાં જાણીતા છે.

નાનાપ્રયોજનાર્થાં હિ કાલોઽવસ્થાં કરોતિ યઃ। બ્રહ્મત્વેન પ્રજાઃ સૃષ્ઠ્વા વિષ્ણુત્વેનાનુગૃહ્ય ચ। વૈષ્ણવ્યાનુગૃહીતા સ્તા રૌદ્યાનુગ્રસતે પુનઃ ।। ૫.

સમય વિવિધ હેતુઓ માટે જુદી-જુદી સ્થિતિઓ લાવે છે: બ્રહ્મા રૂપે જીવોની રચના કરે છે, વિષ્ણુ રૂપે તેમને પોષે છે અને પછી રુદ્ર રૂપે ફરીથી તેમને ગ્રહણ કરે છે.

એકઃ સ્વયમ્ભુવઃ કાલસ્ત્રિભિસ્ત્રીન્ વૈ કરોતિ સઃ। સૃજતે ચાનુગૃહ્ણાતિ પ્રજાઃ સંહરતે તથા ।। ૫.

એક સ્વયંભૂ સમય ત્રણ ગુણોથી ત્રણ સ્વરૂપો બનાવે છે; તે જીવોની ઉત્પત્તિ, પોષણ અને સંહાર—all કરે છે.

ઇત્યેતાઃ કથિતા સ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ। પ્રજાપત્યા ચ રૌદ્રી ચ વૈષ્ણવી ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫.

આ રીતે, સ્વયંભૂના ત્રણ તનુરૂપો વર્ણવાયા છે: તેઓ પ્રજાપત્ય, રૌદ્રી અને વૈષ્ણવી તરીકે જાણીતા છે.

એકા તનુઃ સ્મૃતા વેદે ધર્મશાસ્ત્રે પુરાતને। સાઙ્ખ્યયોગપરે વીરૈઃ પૃથક્ત્વૈકત્વદર્શિભિઃ। અભિજાતપ્રભાવજ્ઞૈઋષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।। ૫.

આ એક તનુ વેદ, પ્રાચીન ધર્મશાસ્ત્ર, સાંખ્ય અને યોગમાં નિપુણ વીરોએ, એકતા-ભિન્નતા જોનારોએ અને સત્યને જાણનારા ઋષિઓએ પણ ઓળખી છે.

એકત્વે ચ પૃથક્ત્વે ચ તાસુ ભિન્નાઃ પ્રજાસ્ત્વિહ । ઇદં પરમિદં નેતિ બ્રુવતો ભિન્નદર્શનાઃ ।। ૫.

એકતા અને ભિન્નતા વચ્ચે અહીં જીવાતાઓ અલગ અલગ છે; 'આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી' એમ કહેનારા લોકોના દૃષ્ટિકોણ પણ જુદા જુદા છે.

બ્રહ્માણં કારણં કેચિત્ કેચિત્ પ્રાહુઃ પ્રજાપતિમ્। કેચિચ્છિવં પરત્વેન પ્રાહુર્વિષ્ણું તથાઽપરે। અવિજ્ઞાનેન સંસક્તાઃ સક્તા રત્યાદિચેતસા ।। ૫.

કેટલાંક બ્રહ્માને કારણ માને છે, કેટલાંક પ્રજાપતિને કહે છે; કેટલાક શિવને સર્વોચ્ચ માને છે, તો બીજા વિષ્ણુને પણ; અજ્ઞાનથી બંધાયેલા, રાગાદિમાં મન લગાવનારા છે.

તત્ત્વં કાલઞ્ચ દેશઞ્ચ કાર્યાણ્યાવેક્ષ્ય તત્ત્વતઃ। કારણઞ્ચ સ્મૃતા હ્યેતા નાનાર્થેષ્વિહ દેવતાઃ ।। ૫.

યથાર્થ રીતે તત્વ, સમય, સ્થાન અને પરિણામોનું વિચાર કરતાં, કારણને યાદ રાખવામાં આવે છે; તેથી અહીં દેવતાઓ વિવિધ અર્થોમાં સ્થિત છે.

એકં નિન્દતિ યસ્તેષાં સર્વાનેન સ નિન્દતિ। એકં પ્રશસમાનસ્તુ સર્વાનેવ પ્રશંસતિ। એકં યો વેત્તિ પુરુષં તમાહુર્બ્રહ્મવાદિનમ્ ।। ૫.

જે કોઈ એમમાંથી એકને નિંદે છે, તે બધાની નિંદા કરે છે; જે કોઈ એકની પ્રશંસા કરે છે, તે બધાની પ્રશંસા કરે છે; અને જે કોઈ એ એક પુરુષને ઓળખે છે, તેને બ્રહ્મજ્ઞાની કહેવાય છે.

અદ્વેષસ્તુ સદા કાર્યો દેવતાસુ વિજાનતા। ન શક્યમીશ્વરં જ્ઞાતુમૈશ્વર્યેણ વ્યવસ્થિતમ્ ।। ૫.

દેવતાઓને જાણનારે હંમેશા દ્વેષ ટાળવો જોઈએ; જે ઈશ્વર સ્વાધિન છે, તેને જાણવું શક્ય નથી.

એકાત્મા સ ત્રિધા ભૂત્વા સંમોહયતિ યઃ પ્રજાઃ। એતેષાઞ્ચ ત્રયાણાન્તુ વિચરન્ત્યન્તરં જનાઃ ।। ૫.

એ એક આત્મા છે, પણ ત્રણ રૂપે બનીને જીવાતાઓને મોહિત કરે છે; આ ત્રણમાં લોકો ભિન્નતા અનુભવે છે.

જિજ્ઞાસન્તઃ પરીક્ષન્તઃ સક્તા રૂપાવિચેતસઃ। ઇદં પરમિદં નેતિ વદન્તિ ભિન્નદર્શિનઃ ।। ૫.

જાણવાની ઇચ્છા રાખીને, તપાસ કરતાં, રૂપોમાં જડપાઈને, ભિન્ન દૃષ્ટિ ધરાવનારા કહે છે: 'આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી.'

યાતુધાનાન્ વિશન્ત્યેતાઃ પિશાચાંશ્ચૈવ તાન્નરાન્ । એકત્વેન પૃથક્ત્વેન સ્વયમ્ભૂર્વ્યવતિષ્ઠતે ।। ૫.

આ દેવતાઓ યાતુધાન અને પિશાચ જેવા મનુષ્યોમાં પ્રવેશ કરે છે; એકતા અને ભિન્નતા બંનેમાં સ્વયંભૂ સ્થિર રહે છે.

ગુણમાત્રાત્મિકાભિસ્તુ તનુભિર્મોહયન્ પ્રજાઃ। તેષ્વેકં યજતે યસ્તુ સ તદા યજતે ત્રયમ્ ।। ૫.

ગુણમાત્રથી બનેલી દેહોથી જીવાતાઓને મોહિત કરીને, જે કોઈ એમમાંથી એકની પૂજા કરે છે, તે એ સમયે ત્રણેયની પૂજા કરે છે.

તસ્માદ્દેવાસ્ત્રયો હ્યેતે નૈરન્તર્યે વ્યવસ્થિતાઃ। તસ્માત્ પૃથક્ત્વમેકત્વસઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યાગતાગતમ્। એકત્વં વા બહુત્વં વા તેષુ કો જ્ઞાતુમર્હતિ ।। ૫.

આથી, આ ત્રણ દેવતાઓ સતત એકરૂપે સ્થિત છે; એકતા અને ભિન્નતાની ગણતરી આવતી-જતી રહે છે; તેમાં એકતા કે બહુતા કોણ જાણે?

યસ્માત્ સૃષ્ટ્વાનુગૃહ્ણીતે ગ્રસતે ચૈવ તે પ્રજાઃ । ગુણાત્મકત્વાત્ર્ત્રૈકાલ્યે તસ્માદેકઃ સ ઉચ્યતે ।। ૫.

કારણ કે એ જ સર્જન કરે છે, પાલન કરે છે અને અંતે જીવાતાઓને ગ્રહણ કરે છે; ગુણોની એકતાથી એ એક કહેવાય છે.

રુદ્રં બ્રહ્‌માણમિન્દ્રઞ્ચ લોક પાલાન્ ઋષીન્ દનૂન્। દેવં તમેકં બહુધા પ્રાહુર્નારાયણં દ્વિજાઃ ।। ૫.

રુદ્ર, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, લોકપાલ, ઋષિઓ અને દાનવો—દ્વિજોએ કહેવું છે કે એ અનેક રૂપે વર્ણવાયેલો એક દેવ નારાયણ છે.

પ્રાજાપત્યા તનુર્યા ચ તનુર્યા ચૈવ વૈષ્ણવી। મન્વન્તરે ચ કલ્પે ચ આવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૫.

પ્રજાપત્ય અને વૈષ્ણવ રૂપો, દરેક મન્વંતર અને કલ્પમાં વારંવાર ફરતા રહે છે.

તેજસા યશસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ । જાયન્તે તત્સમાશ્ચૈવ તાનપીહ નિબોધત ।। ૫.

તેજ, યશ, બુદ્ધિ, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને બળથી, એના સમાન જ જન્મે છે; અહીં એ વિશે સાંભળો.

રાજસ્યા બ્રાહ્મણોંઽશેન મરીચિઃ કશ્યપોઽભવત્। તામસ્યાસ્તસ્ય ચાંશેન કાલાત્મા રુદ્ર ઉચ્યતે । સાત્ત્વિક્યાઃ પુરુષાંશેન યજ્ઞે વિષ્ણુરભૂત્તદા ।। ૫.

રાજસ ગુણમાંથી બ્રાહ્મણ અંશે મરીચિ અને કશ્યપ જન્મ્યા; તામસ ગુણમાંથી એના અંશે કાળરૂપ રુદ્ર કહેવાય છે; સાત્ત્વિક ગુણમાંથી યજ્ઞમાં પુરુષના અંશે વિષ્ણુ જન્મે છે.

ત્રિષુ કાલેષુ તસ્યૈતા બ્રહ્મણસ્તનવોંઽશજાઃ। કાલો ભૂત્વા પુનશ્ચાસૌ રુદ્રઃ સંહરતે પ્રજાઃ ।। ૫.

ત્રણે કાળમાં, બ્રહ્માના આ રૂપો એના અંશમાંથી જન્મે છે; ફરીથી કાળ બની, રુદ્ર જીવાતાઓનો સંહાર કરે છે.

સમ્પ્રાપ્તે ચૈવ કલ્પાન્તે સપ્તરશ્મિર્દ્દિવાકરઃ। ભૂત્વા સંવર્ત્તકાદિત્યો લોકાંસ્ત્રીન્ સ તદાદહત્ ।। ૫.

જ્યારે કલ્પનો અંત આવે છે ત્યારે સાત કિરણોવાળો સૂર્ય સંહારક આદિત્ય બની, ત્રણેય લોકને બળી નાખે છે.

વિષ્ણુઃ પ્રજાનુગૃહ્ણાતિ નામરુપવિપર્યયે । તસ્યાન્તસ્યામવસ્થાયાં તત્તદુત્પત્તિકારણમ્ ।। ૫.

વિષ્ણુ નામ અને રૂપ બદલાવમાં જીવાતાઓનું પાલન કરે છે; અંતિમ અવસ્થામાં, દરેક પોતાનું સર્જનકાર બને છે.

સત્ત્વોદ્રિક્તા તુ યા પ્રોક્તા બ્રહ્મણઃ પૌરુષી તનુઃ। તસ્યાંશેન વિજજ્ઞે સ ઇહ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। આકૂત્યાં મનસો દેવ ઉત્પન્નઃ પ્રથમે વિભુઃ ।. ૫.

સત્ત્વથી ભરપૂર એવી જે બ્રહ્માની પૌરુષી રૂપે ઓળખાય છે, તેના એક અંશથી સ્વાયંભુવ મન્વંતર દરમ્યાન આ જગતમાં તે જન્મ્યો હતો; મનુની પુત્રી આકૂતિમાંથી દેવોના પ્રથમ જન્મરૂપે મહાન ભગવાન પ્રગટ થયા હતા.

તતઃ પુનઃ સ વૈ દેવો પ્રાપ્તે સ્વારોચિષેઽન્તરે। તુષિતાયાં સમુત્પન્નો હ્યતીતસ્તુષિતૈઃ સહ ।। ૫.

પછી જ્યારે સ્વારોચિષ મન્વંતર આવ્યું, ત્યારે એzelfde ભગવાન તુષિતા નામની સ્ત્રીમાંથી, ભૂતકાળના તુષિત દેવતાઓ સાથે જન્મ્યા હતા.