વાયુપુરાણમ્

આદિપાલેન ગિરિણા સમાક્રાન્તં શિલોદરમ્। તત્રાસ્તે ગજરૂપેણ વિઘ્રેશો વિગ્નનાશનઃ। તં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે વિઘ્નૈઃ પિતૄન્ બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૬.

પર્વતના પ્રાચીન રક્ષક દ્વારા પકડી લેવાયેલ શિલાનો ખોળો છે; ત્યાં હાથીરૂપે વિઘ્નેશ, વિઘ્નોનો નાશક, નિવાસ કરે છે. તેમને જોઈને વિઘ્નો દૂર થાય છે અને પિતૃઓને બ્રહ્માપુરી પહોંચાડે છે.

નિતમ્બે મુણ્ડપૃષ્ઠસ્ય દેવદારુવનં ત્વભૂત્। મુણ્ડપૃષ્ઠારવિન્દ્રાદ્રી દૃષ્ટ્વા પાપં વિનાશયેત્। ગયાનાભૌ સુષુમ્નાયાં પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૬.

મુંડાકાર પર્વતના નીચેના ભાગે દેવદારોનું વન હતું. જે કોઈ મુંડાકાર પર્વત અને ત્યાંના ઇન્દ્ર પર્વતને જુએ છે, તેનો પાપ નાશ પામે છે. ગયાના નાભિસ્થળે સુષુમ્ના નાડીમાં જે પિંડદાન કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓને સ્વર્ગમાં પહોંચાડે છે.

શિલાયા વામપાદે તુ સ્થાપિતઃ પ્રેતપર્વતઃ। ધર્મરાજેન પાપેભ્યો ગિરિઃ પ્રેતશિલાહ્વયઃ ।। ૪૬.

શિલાના ડાબા પગ પર ધર્મરાજાએ પાપીઓ માટે પ્રેત પર્વત સ્થાપ્યો છે; એ પર્વતને પ્રેતશિલા કહે છે.

પાદેન દૂરે નિક્ષિપ્તઃ શિલાયાઃ પાદભારતઃ। ગતઃ શિલાયાઃ સંસર્ગાત્પ્રેતકૂટઃ પવિત્રતામ્ ।। ૪૬.

પગથી દૂર ફેંકાયેલ શિલાનો ભાર, શિલાના સંપર્કથી, પ્રેતકૂટ પવિત્ર બની ગયો.

પ્રેતકુણ્ડઞ્ચ તત્રાસ્તે દેવાસ્તત્ર પદે સ્થિતાઃ। તત્ર કુણ્ડાદિકં કૃત્વા પ્રેતત્વાન્મોચયેત્પિતૄન્ ।। ૪૬.

ત્યાં પ્રેતકુંડ છે અને એ સ્થાન પર દેવતાઓ સ્થિર છે; ત્યાં કુંડમાં વિધિ કરીને, પિતૃઓને પ્રેત અવસ્થાથી મુક્ત કરી શકાય છે.

પૃથક્સ્થિતાશ્ચ બહવો વિઘ્નકારિણ એવ તે। શ્રાદ્ધાદિકારિણાં નૄણાં તીર્થે પિતૃવિમુક્તયે। પ્રેતા ધાનુષ્કરૂપેણ કરગ્રહણકારકાઃ ।। ૪૬.

ત્યાં અનેક વિઘ્નો અલગ ઊભા છે, જે તીર્થસ્થળે શ્રાદ્ધ વગેરે વિધિ કરતા લોકો માટે અવરોધ ઉભો કરે છે; પ્રેતો ધનુષના રૂપે આવી, વિધિ કરનારના હાથ પકડી લે છે.

પાદાઙ્કિતાં મુણ્ડપૃષ્ઠાં મહાદેવનિવાસિનીમ્। તાં દૃષ્ટ્વા સર્વલોકશ્ચ મુક્તઃ પાપોપપાતકૈઃ ।। ૪૬.

મુંડાકાર પર્વત, જે મહાદેવનું નિવાસસ્થાન છે અને જ્યાં પગનું નિશાન છે, તેને જોતા બધા લોકો સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

ગયાશિરસિ પુણ્યે ચ સર્વપાપૈર્વિવર્જિતે। ગ્રેતાદિવર્જિતં યસ્માત્તતોઽતિપાવનં વરમ્ ।। ૪૬.

ગયાના પવિત્ર શિખરે, જ્યાં કોઈ પાપ નથી અને પ્રેતાદિનો સ્પર્શ નથી, એ સ્થાન અત્યંત પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ છે.

કીકટેષુ ગયા પુણ્યા પુણ્યં રાજગૃહં વનમ્। ચ્યવનસ્યાશ્રમં પુણ્યં નદી પુણ્યા પુનઃપુના ।। ૪૬.

કીકટ પ્રદેશમાં પવિત્ર ગયા છે, રાજગૃહનું પવિત્ર વન છે, ચ્યવન ઋષિનું આશ્રમ પવિત્ર છે અને નદી વારંવાર પવિત્ર છે.

વૈકુણ્ઠો લોહદણ્ડશ્ચ ગૃધ્રકૂટશ્ચ શોણકઃ। અત્ર શ્રાદ્ધાદિના સર્વાન્પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૬.

વૈકુંઠ, લોહદંડ, ગૃધ્રકૂટ અને શોણક—અહીં શ્રાદ્ધ વગેરે વિધિ દ્વારા પોતાના બધા પિતૃઓને બ્રહ્મપુરમાં પહોંચાડી શકાય છે.

ક્રૌઞ્ચરૂપેણ હિ મુનિર્મુણ્ડપૃષ્ઠે તપોઽકરોત્। તસ્ય પાદાઙ્કિતો યસ્માત્ક્રૌઞ્ચપાદસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૬.

કૌંચ પક્ષીના રૂપે મુનિએ મુંડાકાર પર્વત પર તપ કર્યું હતું; તેના પગનું નિશાન ત્યાં પડ્યું હોવાથી તેને કૌંચપાદ કહે છે.

સ્નાતો જલાશયે તત્ર નયેત્સ્વર્ગં સ્વકં કુલમ્। બલિઃ કાકશિલાયાઞ્ચ કાકેભ્ય ઋણમોક્ષદઃ ।। ૪૬.

ત્યાંના તળાવમાં જે સ્નાન કરે છે, તે પોતાનાં કુળને સ્વર્ગમાં પહોંચાડે છે; બલિએ કાકશિલા પર કાગડાઓને ઋણથી મુક્તિ આપે છે.

મુણ્ડપૃષ્ઠસ્ય સાનૌ હિ લોમશો લોમહર્ષણઃ। દ્વાવેતૌ પરમં તપ્ત્વા તપઃસિદ્ધિં પરાં ગતૌ ।। ૪૬.

મુંડાકાર પર્વતની ચોટી પર લોમશ અને લોમહર્ષણ—આ બંનેએ ઉત્તમ તપ કરીને તપસ્યાની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ મેળવી હતી.

આહૂતાસ્તુ સરિચ્છ્રેષ્ઠા લોમશેન મહાનદી। શરાવતી વેત્રવતી ચન્દ્રભાગા સરસ્વતી ।। ૪૬.

લોમશ ઋષિએ બોલાવેલી શ્રેષ્ઠ નદીઓ, મહાનદીઓ આવી: શરાવતી, વેત્રવતી, ચંદ્રભાગા અને સરસ્વતી.

કાવેરી સિન્ધુરીરા ચ ચન્દના ચ સરિદ્વરા। વાસિષ્ઠી સરયૂર્ગઙ્ગા યમુના ગણ્ડકીન્દિરા ।। ૪૬.

કાવેરી, સિંધુરી, ચંદન—શ્રેષ્ઠ નદીઓ—વસિષ્ઠી, સરયૂ, ગંગા, યમુના, ગંડકી અને ઇન્દિરા.

મહાવૈતરણી નામ્ના નિક્ષરા ચ દિવૌકસઃ । સાવવ્યલકનન્દા ચ હ્યુદીચી કન્કાહ્વયા ।। ૪૬.

મહાવૈતરણી નામની નદી, અને દેવતાઓને પ્રિય નિક્ષરા; સાવવ્યલકાનંદા અને ઉત્તર તરફ કંકા નામની નદી.

કૌશિકી બ્રહ્મદા જ્યેષ્ઠા સર્વસ્યાઘવિમોચિની। કૃષ્ણવલ્વા ચર્મ્મવતી દ્વે નદ્યૌ મુક્તિદાયિકે ।। ૪૬.

કૌશિકી, બ્રહ્મદા, જ્યેષ્ઠા—જે સર્વ પાપ દૂર કરે છે; કૃષ્ણવલ્વા અને ચર્મવતી—મુક્તિ આપતી બે નદીઓ.

આહૂતે સરિતાં શ્રેષ્ઠે લોમહ્રર્ષેણ સાહસાત્ । તપસસ્તુ પ્રભાવેણ નર્મ્મદા મુનિપુઙ્ગવ। તાસુ સર્વાસુ યઃ સ્નાત્વા પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૬.

લોમહર્ષણના બળ અને તપસ્યાની શક્તિથી બોલાવેલી સર્વ શ્રેષ્ઠ નદીઓમાં, નર્મદા પણ આવી; એ તમામમાં જે સ્નાન કરીને પિંડદાન કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓને સ્વર્ગમાં પહોંચાડે છે.

બ્રહ્મયોનિં પ્રવિશ્યાથ નિર્ગચ્છેદ્યસ્તુ માનવઃ। પરં બ્રહ્મ સ યાતીહ વિમુક્તો યોનિસઙ્કટાત્ ।। ૪૬.

જે મનુષ્ય બ્રહ્મયોનિમાં પ્રવેશી પછી બહાર આવે છે, તે અહીં પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે અને જન્મમરણના દુઃખથી મુક્ત થાય છે.

નિક્ષરાયાં પુષ્કરિણ્યાં સ્નાતઃ શ્રાદ્ધાદિકં નરઃ। કુર્ય્યાત્ક્રૌઞ્ચપદે દિવ્યે નિયમાદ્વાસરત્રયમ્। સર્વાન્પિતૄન્નયેત્સ્વર્ગં પઞ્ચપાપિન એવ ચ ।। ૪૬.

જો કોઈ માણસ નિક્ષરાય તળાવમાં સ્નાન કરીને, ક્રૌંચપદે ત્રણ દિવસ નિયમથી શ્રાદ્ધ અને સંબંધિત વિધિઓ કરે, તો એ પોતાના બધા પૂર્વજોને—even પાંચ પાપી પૂર્વજોને પણ—સ્વર્ગમાં પહોંચાડી શકે છે.

જનાર્દનો ભસ્મકૂટે તસ્ય હસ્તે તુ પિણ્ડદઃ। આત્મનોઽપ્યથવાન્યેષાં સવ્યેનાપિ તિલૈર્વિના। જીવતાં દધિસંમિશ્રં સર્વે તે વિષ્ણુલોકગાઃ ।। ૪૬.

ભસ્મના ઢગલા પાસે જનાર્દન પોતાના હાથમાં પિંડ લઈને ઊભા રહે છે; એ પિંડ પોતાને કે બીજાને—even વિના તિલના પણ, દહીં સાથે આપેલો હોય અને જીવતા આપેલો હોય—તો બધા વિષ્ણુના લોકમાં પહોંચી જાય છે.

યસ્તુ પિણ્ડો મયા દત્તસ્તવ હસ્તે જનાર્દન। યદુદ્દિશ્ય ત્વયા દેયસ્તસ્મિન્પિણ્ડો મૃતે પ્રભો ।। ૪૬.

હે જનાર્દન, મેં આપેલો પિંડ હવે તમારા હાથમાં છે; તમે જે માટે પિંડ આપવાનો વિચાર કરો છો, એ પિંડ મૃત્યુ પામેલા માટે આપવો જોઈએ, હે પ્રભુ.

એષ પિણ્ડો મયા દત્તસ્તવ હસ્તે જનાર્દન। અન્તકાલે ગતે મહ્યં ત્વયા દેયો ગયાશિરે ।। ૪૬.

હે જનાર્દન, મેં આપેલો આ પિંડ હવે તમારા હાથમાં છે; મારા જીવનના અંતે, તમે મારા માટે ગયાશિરે એ પિંડ અર્પણ કરજો.

જનાર્દન નમસ્તુભ્યં નમસ્તે પિતૃમોક્ષદ। પિતૃપતે નમસ્તેઽસ્તુ નમસ્તે પિતૃરૂપિણે ।। ૪૬.

હે જનાર્દન, તમને વંદન છે; હે પિતૃમુક્તિ આપનારા, તમને વંદન; હે પિતૃઓના સ્વામી, તમને વંદન; અને પિતૃરૂપ ધારણ કરનારા, તમને પણ વંદન.

ગયાયાં પિતૃરૂપેણ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ। તં દૃષ્ટ્વા પુણ્ડરીકાક્ષં મુચ્યતે ચ ઋણત્રયાત્ ।। ૪૬.

ગયામાં જનાર્દન સ્વયં પિતૃરૂપે પ્રગટ થાય છે; ત્યાં પુંડરીકાક્ષને જોવાથી માણસ ત્રણે ઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.

નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ ઋણત્રયવિમોચક। લક્ષ્મીકાન્ત નમસ્તેઽસ્તુ પિતૄણાં મોક્ષદો ભવ ।। ૪૬.

હે પુંડરીકાક્ષ, ત્રણે ઋણમાંથી મુક્તિ આપનારા, તમને વંદન; હે લક્ષ્મીપ્રિય, તમને વંદન; પિતૃઓને મુક્તિ આપો.

વામજાનુ સુસંપાત્ય નત્વા ભીમો જનાર્દનમ્। શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વા ભ્રાતૃભિર્બ્રહ્મલોકભાક્। પિતૃભિઃ સહ ધર્માત્મા કુલાનાઞ્ચ શતેન ચ ।। ૪૬.

ભીમએ ડાબું ઘૂંટણ જમીન પર મૂકી, જનાર્દનને વંદન કરીને, ભાઈઓ સાથે શ્રાદ્ધ અને સપિંડ વિધિ કરી; પછી ધર્મપ્રવૃત્ત ભીમ પોતાના પિતૃઓ અને શતોથી વધુ કુળજનો સાથે બ્રહ્મલોકમાં પહોંચ્યો.

શિલાયાં વ્યક્તરૂપેણ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ। લક્ષ્મીશો વિભુધૈઃ સાર્દ્ધં તસ્માદ્દેવમયી શિલા ।। ૪૬.

શિલા પર લક્ષ્મીનાથ સ્પષ્ટ રૂપે, સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ સ્વરૂપે, દેવતાઓ સાથે ઊભા છે; તેથી એ શિલા દેવમય છે.

.નારદ ઉવાચ।। કથં વ્યક્તસ્વરૂપેણ સ્થિતશ્ચાદિગદાધરઃ। કથં વ્યક્તસ્વરૂપેણ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ ।। ૪૭.

નારદે પૂછ્યું: આદિગદાધારી કેવી રીતે સ્પષ્ટ સ્વરૂપે ઊભા રહ્યા? અને કેવી રીતે સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ સ્વરૂપે ઊભા રહ્યા?