વાયુપુરાણમ્

લોપામુદ્રાં તથા ભાર્ય્યાં પિતૄણાં પરમાં ગતિમ્। તત્રાગસ્ત્યેશ્વરં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા ।। ૪૬.

ત્યાં અગસ્ત્યેશ્વર અને તેમની પત્ની લોપામુદ્રાને જોઈ, જે પિતૃઓને શ્રેષ્ઠ અવસ્થા આપે છે, બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી મુક્તિ મળે છે.

અગસ્ત્યઞ્ચ સભાર્ય્યઞ્ચ પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્। દણ્ડિનાથ તપસ્તેપે સીતાદ્રેર્દક્ષિણે ગિરૌ ।। ૪૬.

અગસ્ત્ય અને તેમની પત્ની તથા પિતૃઓને બ્રહ્માપુરી પહોંચાડનાર પુણ્ય પામે છે; દંડીનાથએ સીતાદ્રિના દક્ષિણ પર્વત પર તપ કર્યું હતું.

વટો વટેશ્વરસ્તત્ર સ્થિતશ્ચ પ્રપિતામહઃ। તદગ્રે રુક્મિણીકુણ્ડં પશ્ચિમે કપિલા નદી। કપિલેશો નદીતીરે હ્યમાસોમસમાગમે ।। ૪૬.

ત્યાં વટ વૃક્ષ, વટેશ્વર અને પ્રપિતામહ ઊભા છે; આગળ રુક્મિણીકુંડ છે, પશ્ચિમે કપિલા નદી વહે છે, અને નદીના કાંઠે અમાવસ્યા-પૂર્ણિમાના સંયોગે કપિલેશ્વર છે.

કપિલાયાં નરઃ સ્નાત્વા કપિલેશં સમર્ચ્ય ચ। કૃતે શ્રાદ્ધે પિણ્ડદાને પિતરો મોક્ષમાપ્નુયુઃ ।। ૪૬.

કપિલા નદીમાં સ્નાન કરીને, કપિલેશ્વરની પૂજા કરીને અને શ્રાદ્ધ તથા પિંડદાન કરનારના પિતૃઓને મોક્ષ મળે છે.

તત્રાગ્નિધારા ગિરિવરાદાગતોદ્યન્તકાદનુ। તત્ર સારસ્વતં કુણ્ડં સરસ્વત્યા પ્રકલ્પિતમ્ ।। ૪૬.

ત્યાં પર્વત પરથી અગ્નિધારા વહે છે; ત્યાં સરસ્વતી દ્વારા સ્થાપિત સારસ્વત કુંડ છે.

શુક્રસ્તત્ર સુતૈઃ સાર્દ્ધં ષણ્ડામર્ક્કાદિભિઃ પ્રભુઃ। તત્ર તત્ર મુનીન્દ્રાણાં પદેષુ મુનિસત્તમ। શ્રાદ્ધપિણ્ડાદિકૃત્સ્નાતઃ પિતૄંસ્તારયતે નરઃ ।। ૪૬.

ત્યાં શુક્ર, તેમના પુત્રો અને ષંડામરકાદિ વડિલો સાથે છે; મુનિશ્રેષ્ઠ, મહર્ષિઓના સ્થાન પર સ્નાન કરીને અને પિંડદાન કરનાર પિતૃઓને ઉદ્ધાર કરે છે.

શિલાયા વામહસ્તેઽપિ ગૃદ્રકૂટો ગિરિર્ધૃતઃ। ગૃધ્રરૂપેણ સંસિદ્ધાસ્તપસ્તપ્ત્વા મહર્ષયઃ ।। ૪૬.

શિલાના વામ ભાગે ગૃધ્રકૂટ પર્વત છે; ત્યાં મહર્ષિઓએ ગૃધ્રરૂપે તપ કરીને સિદ્ધિ પામી છે.

અતો ગિરિર્ગૃધ્રકૂટસ્તત્ર ગૃધ્રેશ્વરઃ સ્થિતઃ। દૃષ્ટ્વા ગૃધ્રેશ્વરં નત્વા યાયાચ્છમ્ભોઃ પદં નરઃ ।। ૪૬.

આથી એ પર્વતનું નામ ગૃધ્રકૂટ છે, ત્યાં ગૃધ્રેશ્વર સ્થાપિત છે; ગૃધ્રેશ્વરને જોઈ અને વંદન કરીને મનુષ્ય શંભુના લોકને પામે છે.

તત્ર ગૃધ્રે ગુહાયાઞ્ચ પિણ્ડદઃ શિવલોકભાક્ । તત્ર ગૃધ્રે વટં નત્વા પ્રાપ્તકામો દિવં વ્રજેત્ ।। ૪૬.

ત્યાં ગૃધ્રની ગુફામાં પિંડદાન કરનાર શિવલોકને પામે છે; ગૃધ્રસ્થાનના વટને નમન કરીને, ઇચ્છિત ફળ મેળવનાર સ્વર્ગ પામે છે.

ઋણમોક્ષં પાપમોક્ષં શિવં દૃષ્ટ્વા શિવં વ્રજેત્। શૂરક્ષેત્રઞ્ચ તત્રાસ્તે પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૬.

શિવને જોઈને ઋણ અને પાપમાંથી મુક્તિ મળે છે અને શિવલોક મળે છે; ત્યાં શૂરક્ષેત્ર છે, જ્યાં પિંડદાન કરનાર પિતૃઓને સ્વર્ગ પહોંચાડે છે.

આદિપાલેન ગિરિણા સમાક્રાન્તં શિલોદરમ્। તત્રાસ્તે ગજરૂપેણ વિઘ્રેશો વિગ્નનાશનઃ। તં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે વિઘ્નૈઃ પિતૄન્ બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૬.

પર્વતના પ્રાચીન રક્ષક દ્વારા પકડી લેવાયેલ શિલાનો ખોળો છે; ત્યાં હાથીરૂપે વિઘ્નેશ, વિઘ્નોનો નાશક, નિવાસ કરે છે. તેમને જોઈને વિઘ્નો દૂર થાય છે અને પિતૃઓને બ્રહ્માપુરી પહોંચાડે છે.

નિતમ્બે મુણ્ડપૃષ્ઠસ્ય દેવદારુવનં ત્વભૂત્। મુણ્ડપૃષ્ઠારવિન્દ્રાદ્રી દૃષ્ટ્વા પાપં વિનાશયેત્। ગયાનાભૌ સુષુમ્નાયાં પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૬.

મુંડાકાર પર્વતના નીચેના ભાગે દેવદારોનું વન હતું. જે કોઈ મુંડાકાર પર્વત અને ત્યાંના ઇન્દ્ર પર્વતને જુએ છે, તેનો પાપ નાશ પામે છે. ગયાના નાભિસ્થળે સુષુમ્ના નાડીમાં જે પિંડદાન કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓને સ્વર્ગમાં પહોંચાડે છે.

શિલાયા વામપાદે તુ સ્થાપિતઃ પ્રેતપર્વતઃ। ધર્મરાજેન પાપેભ્યો ગિરિઃ પ્રેતશિલાહ્વયઃ ।। ૪૬.

શિલાના ડાબા પગ પર ધર્મરાજાએ પાપીઓ માટે પ્રેત પર્વત સ્થાપ્યો છે; એ પર્વતને પ્રેતશિલા કહે છે.

પાદેન દૂરે નિક્ષિપ્તઃ શિલાયાઃ પાદભારતઃ। ગતઃ શિલાયાઃ સંસર્ગાત્પ્રેતકૂટઃ પવિત્રતામ્ ।। ૪૬.

પગથી દૂર ફેંકાયેલ શિલાનો ભાર, શિલાના સંપર્કથી, પ્રેતકૂટ પવિત્ર બની ગયો.

પ્રેતકુણ્ડઞ્ચ તત્રાસ્તે દેવાસ્તત્ર પદે સ્થિતાઃ। તત્ર કુણ્ડાદિકં કૃત્વા પ્રેતત્વાન્મોચયેત્પિતૄન્ ।। ૪૬.

ત્યાં પ્રેતકુંડ છે અને એ સ્થાન પર દેવતાઓ સ્થિર છે; ત્યાં કુંડમાં વિધિ કરીને, પિતૃઓને પ્રેત અવસ્થાથી મુક્ત કરી શકાય છે.

પૃથક્સ્થિતાશ્ચ બહવો વિઘ્નકારિણ એવ તે। શ્રાદ્ધાદિકારિણાં નૄણાં તીર્થે પિતૃવિમુક્તયે। પ્રેતા ધાનુષ્કરૂપેણ કરગ્રહણકારકાઃ ।। ૪૬.

ત્યાં અનેક વિઘ્નો અલગ ઊભા છે, જે તીર્થસ્થળે શ્રાદ્ધ વગેરે વિધિ કરતા લોકો માટે અવરોધ ઉભો કરે છે; પ્રેતો ધનુષના રૂપે આવી, વિધિ કરનારના હાથ પકડી લે છે.

પાદાઙ્કિતાં મુણ્ડપૃષ્ઠાં મહાદેવનિવાસિનીમ્। તાં દૃષ્ટ્વા સર્વલોકશ્ચ મુક્તઃ પાપોપપાતકૈઃ ।। ૪૬.

મુંડાકાર પર્વત, જે મહાદેવનું નિવાસસ્થાન છે અને જ્યાં પગનું નિશાન છે, તેને જોતા બધા લોકો સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

ગયાશિરસિ પુણ્યે ચ સર્વપાપૈર્વિવર્જિતે। ગ્રેતાદિવર્જિતં યસ્માત્તતોઽતિપાવનં વરમ્ ।। ૪૬.

ગયાના પવિત્ર શિખરે, જ્યાં કોઈ પાપ નથી અને પ્રેતાદિનો સ્પર્શ નથી, એ સ્થાન અત્યંત પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ છે.

કીકટેષુ ગયા પુણ્યા પુણ્યં રાજગૃહં વનમ્। ચ્યવનસ્યાશ્રમં પુણ્યં નદી પુણ્યા પુનઃપુના ।। ૪૬.

કીકટ પ્રદેશમાં પવિત્ર ગયા છે, રાજગૃહનું પવિત્ર વન છે, ચ્યવન ઋષિનું આશ્રમ પવિત્ર છે અને નદી વારંવાર પવિત્ર છે.

વૈકુણ્ઠો લોહદણ્ડશ્ચ ગૃધ્રકૂટશ્ચ શોણકઃ। અત્ર શ્રાદ્ધાદિના સર્વાન્પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૬.

વૈકુંઠ, લોહદંડ, ગૃધ્રકૂટ અને શોણક—અહીં શ્રાદ્ધ વગેરે વિધિ દ્વારા પોતાના બધા પિતૃઓને બ્રહ્મપુરમાં પહોંચાડી શકાય છે.

ક્રૌઞ્ચરૂપેણ હિ મુનિર્મુણ્ડપૃષ્ઠે તપોઽકરોત્। તસ્ય પાદાઙ્કિતો યસ્માત્ક્રૌઞ્ચપાદસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૬.

કૌંચ પક્ષીના રૂપે મુનિએ મુંડાકાર પર્વત પર તપ કર્યું હતું; તેના પગનું નિશાન ત્યાં પડ્યું હોવાથી તેને કૌંચપાદ કહે છે.

સ્નાતો જલાશયે તત્ર નયેત્સ્વર્ગં સ્વકં કુલમ્। બલિઃ કાકશિલાયાઞ્ચ કાકેભ્ય ઋણમોક્ષદઃ ।। ૪૬.

ત્યાંના તળાવમાં જે સ્નાન કરે છે, તે પોતાનાં કુળને સ્વર્ગમાં પહોંચાડે છે; બલિએ કાકશિલા પર કાગડાઓને ઋણથી મુક્તિ આપે છે.

મુણ્ડપૃષ્ઠસ્ય સાનૌ હિ લોમશો લોમહર્ષણઃ। દ્વાવેતૌ પરમં તપ્ત્વા તપઃસિદ્ધિં પરાં ગતૌ ।। ૪૬.

મુંડાકાર પર્વતની ચોટી પર લોમશ અને લોમહર્ષણ—આ બંનેએ ઉત્તમ તપ કરીને તપસ્યાની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ મેળવી હતી.

આહૂતાસ્તુ સરિચ્છ્રેષ્ઠા લોમશેન મહાનદી। શરાવતી વેત્રવતી ચન્દ્રભાગા સરસ્વતી ।। ૪૬.

લોમશ ઋષિએ બોલાવેલી શ્રેષ્ઠ નદીઓ, મહાનદીઓ આવી: શરાવતી, વેત્રવતી, ચંદ્રભાગા અને સરસ્વતી.

કાવેરી સિન્ધુરીરા ચ ચન્દના ચ સરિદ્વરા। વાસિષ્ઠી સરયૂર્ગઙ્ગા યમુના ગણ્ડકીન્દિરા ।। ૪૬.

કાવેરી, સિંધુરી, ચંદન—શ્રેષ્ઠ નદીઓ—વસિષ્ઠી, સરયૂ, ગંગા, યમુના, ગંડકી અને ઇન્દિરા.

મહાવૈતરણી નામ્ના નિક્ષરા ચ દિવૌકસઃ । સાવવ્યલકનન્દા ચ હ્યુદીચી કન્કાહ્વયા ।। ૪૬.

મહાવૈતરણી નામની નદી, અને દેવતાઓને પ્રિય નિક્ષરા; સાવવ્યલકાનંદા અને ઉત્તર તરફ કંકા નામની નદી.

કૌશિકી બ્રહ્મદા જ્યેષ્ઠા સર્વસ્યાઘવિમોચિની। કૃષ્ણવલ્વા ચર્મ્મવતી દ્વે નદ્યૌ મુક્તિદાયિકે ।। ૪૬.

કૌશિકી, બ્રહ્મદા, જ્યેષ્ઠા—જે સર્વ પાપ દૂર કરે છે; કૃષ્ણવલ્વા અને ચર્મવતી—મુક્તિ આપતી બે નદીઓ.

આહૂતે સરિતાં શ્રેષ્ઠે લોમહ્રર્ષેણ સાહસાત્ । તપસસ્તુ પ્રભાવેણ નર્મ્મદા મુનિપુઙ્ગવ। તાસુ સર્વાસુ યઃ સ્નાત્વા પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૬.

લોમહર્ષણના બળ અને તપસ્યાની શક્તિથી બોલાવેલી સર્વ શ્રેષ્ઠ નદીઓમાં, નર્મદા પણ આવી; એ તમામમાં જે સ્નાન કરીને પિંડદાન કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓને સ્વર્ગમાં પહોંચાડે છે.

બ્રહ્મયોનિં પ્રવિશ્યાથ નિર્ગચ્છેદ્યસ્તુ માનવઃ। પરં બ્રહ્મ સ યાતીહ વિમુક્તો યોનિસઙ્કટાત્ ।। ૪૬.

જે મનુષ્ય બ્રહ્મયોનિમાં પ્રવેશી પછી બહાર આવે છે, તે અહીં પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે અને જન્મમરણના દુઃખથી મુક્ત થાય છે.