વાયુપુરાણમ્

ગયાયાં ચાક્ષયં શ્રાદ્ધં જપહોમતપાંસિ ચ। સર્વમાનન્ત્યમાહુર્વૈ યદ્દત્તં ભરતાશ્રમે ।। ૪૬.

ગયામાં જેમ શ્રાદ્ધ, જપ, હોદાન અને તપશ્ચર્યાનું ફળ અક્ષય છે, તેમ ભરતના આશ્રમમાં જે કંઈ દાન કરવામાં આવે છે, તેનું ફળ અનંત ગણાયું છે.

ચતુર્યુગસ્વરૂપેણ ચતસ્રો રવિમૂર્ત્તયઃ । દૃષ્ટાઃ સ્પૃષ્ટાઃ પૂજિતાસ્તાઃ પિતૄણાં મુક્તિદાયકાઃ ।। ૪૬.

ચારે યુગના સ્વરૂપે, ચાર રવિમૂર્તિઓ ત્યાં જોવા, સ્પર્શવા અને પૂજવા મળે છે; એ પિતૃઓને મુક્તિ આપનારી છે.

મુક્તિર્વાંમન ઇત્યેવ તારકાખ્યો વિધિઃ પરઃ। સંસારાર્ણવતપ્તાનાં નાવાવેતૌ સુરેશ્વરૌ। તારકં બ્રહ્મ વિશ્વેષાં મૃતાનાં જીવતામિદમ્ ।। ૪૬.

મન અને વાણી દ્વારા જ મુક્તિ મળે છે – એ જ ઉત્તમ તારક વિધિ છે; સંસારના દુઃખથી પીડાયેલી આત્માઓ માટે એ બે દેવતાઓ જ નૌકા સમાન છે; આ તારક બ્રહ્મ સર્વ જીવિત અને મૃત્યુ પામેલા માટે છે.

ત્રિવિક્રમઞ્ચ બ્રહ્માણં યઃ પશ્યેત્પુરુષોત્તમમ્। પિતૃભિઃ સહ ધર્માત્મા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ।। ૪૬.

જે ધર્મનિષ્ઠ મનુષ્ય ત્રિવિક્રમ, બ્રહ્મા અને પુરુષોત્તમનું દર્શન કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓ સાથે પરમ ગતિને પામે છે.

શિલાયા વામપાદેઽપિ તથાભ્યુદ્યન્તકો ગિરિઃ । સ્થાપિતઃ પિણ્ડદસ્તત્ર પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૬.

પથ્થરની ડાબી બાજુએ પણ, જેમ ઉદય પર્વત સ્થાપિત છે, ત્યાં પિંડદાન કરીને પિતૃઓને બ્રહ્મપુર લઈ જઈ શકાય છે.

નૈમિષારણ્યપાર્શ્વે તુ ઈચે બ્રહ્મા સુરૈઃ સહ। મુખ્યસંજ્ઞં હિ તત્તીર્થં દેવાસ્તત્ર પદે સ્થિતાઃ ।। ૪૬.

નૈમિષારણ્યના કિનારે, બ્રહ્માએ દેવતાઓ સાથે કહ્યું કે, 'આ તીર્થ મુખ્ય છે', કેમ કે ત્યાં દેવતાઓ પગલાં પર સ્થિત છે.

ત્રિષુ તેષુ પદેષ્વેવ તીર્થેષુ મુનિસત્તમ। યત્કિઞ્ચિદશુભં કર્મ તત્પ્રણશ્યતિ નારદ ।। ૪૬.

મુનિશ્રેષ્ઠ, એ ત્રણેય પદવાળા તીર્થોમાં જે કંઈ અશુભ કર્મ થાય, નારદ, તે બધું નાશ પામે છે.

તન્નૈમિષવનં પુણ્યં સેવિતં પુણ્યપૂરુષૈઃ। તત્ર વ્યાસઃ શુકઃ પૈલઃ કણ્વો વેધાઃ શિવો હરિઃ ।। ૪૬.

એ પવિત્ર નૈમિષ વન, જે પુણ્યશાળી પુરુષોએ સેવ્યું છે, ત્યાં વ્યાસ, શુક, પૈલ, કણ્વ, વિધાતા, શિવ અને હરિ વસે છે.

તેષાં દર્શનમાત્રેણ મુચ્યતે પાતકૈર્નરઃ। વામહસ્તે શિલાયાસ્તુ તથા ચોદ્યન્તકો ગિરિઃ ।। ૪૬.

માત્ર તેમનું દર્શન કરવાથી મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે; પથ્થરની ડાબી બાજુએ પણ એ રીતે ઉદય પર્વત છે.

સ પર્વતઃ સમાનીતો હ્યગસ્ત્યેન મહાત્મના। તત્ર બ્રહ્મા હરશ્ચૈવ તપશ્ચોગ્રઞ્ચ ચક્રતુઃ ।। ૪૬.

એ પર્વત મહાત્મા અગસ્ત્ય દ્વારા લાવવામાં આવ્યો હતો; ત્યાં બ્રહ્મા અને હરિએ કઠિન તપશ્ચર્યા કરી હતી.

તત્રાગસ્ત્યસ્ય હિ વરં કુણ્ડં ત્રૈલોક્યદુર્લભમ્। યત્ર મુન્યષ્ટકં સિદ્ધં તપસ્તપ્ત્વા શિવં ગતમ્। કુણ્ડે મુન્યષ્ટકં નત્વા પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૬.

ત્યાં અગસ્ત્યનું પવિત્ર કુંડ છે, જે ત્રણેય લોકમાં દુર્લભ છે; જ્યાં આઠ મહાન મુનિઓએ તપ કરીને કલ્યાણ પ્રાપ્ત કર્યું છે; એ કુંડમાં મુનિઆઠને વંદન કરીને પિતૃઓને બ્રહ્મપુર લઈ જઈ શકાય છે.

અગસ્ત્યેનાથ દેવર્ષે હ્યુદયાદ્રેર્મહાત્મના। શિલાયા વામહસ્તેઽપિ સ્થાપિતો ગિરિરાટ્ શુભઃ। વાદિત્રાદ્યૈર્દિવ્યગીતૈરાઢ્યો વાદિત્રકો ગિરિઃ ।। ૪૬.

પછી, દેવર્ષિ, મહાત્મા અગસ્ત્યે ઉદયાદ્રિની પથ્થરની ડાબી બાજુએ પણ શુભ પર્વતરાજ સ્થાપ્યો, જ્યાં દૈવી વાદ્યો અને ગીતો સતત ગુંજે છે, એ વાદ્યપર્વત છે.

તત્ર વિદ્યાધરો નામ ગન્ધર્વાપ્સરસાઙ્ગણૈઃ। સમેતોઽદ્યાપિ કીતાનિ દિવ્યાનિ સહ ગીયતે ।। ૪૬.

ત્યાં એક વિદ્યાાધર, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના સમૂહ સાથે, આજે પણ દૈવી ગીતો સંગાથે ગાય છે.

મોહનશ્ચ સુનીથશ્ચ શૈલૂજો મોહનોત્તમઃ। પર્વતો નારદધ્યાની સઙ્ગીતી પુષ્પદન્તકઃ। હાહા હૂહૂપ્રભૃતયો ગીતદાનં પ્રજક્રિરે ।। ૪૬.

મોહન, સુનીથ, શૈલુજ, શ્રેષ્ઠ મોહન, પર્વત, નારદધ્યાની, સંગીતી, પુષ્પદંતક, તેમજ હાહા, હૂહૂ અને અન્ય ગંધર્વોએ ગીતો ગાઈ ભેટ અર્પણ કરી.

તથા ચિત્રરથો નામ સર્વગન્ધર્વસંવૃતઃ। ગાયતિ મધુરાણ્યેવ ગીતાન્યદ્રૌ મહોત્સવમ્ ।। ૪૬.

એ જ રીતે, ચિત્રરથ નામના ગંધર્વ, બધા ગંધર્વો સાથે ઘેરાયેલા, પર્વત પર મહોત્સવ સમયે મીઠાં ગીતો ગાય છે.

અતઃ સ પર્વતો દેવૈઃ સેવ્યતેઽદ્યાપિ નિત્યશઃ। ધર્મજાસ્તત્ર દેવેશો હરો ભસ્માઙ્ગરાગવાન્ ।। ૪૬.

આથી એ પર્વત આજેય દેવતાઓ દ્વારા સતત પૂજાય છે; ત્યાં ધર્મથી જન્મેલા દેવોના સ્વામી હર, ભસ્મથી શોભતા, નિવાસ કરે છે.

પાર્વત્યા સહિતો રુદ્રઃ પર્વતે ગીતનાદિતે। મોદતે પૂજિતોદ્યેયઃ પિતૄણાં પરમાં ગતિમ્ ।। ૪૬.

પર્વત પર પાર્વતી સાથે રુદ્ર, ગીતના સ્વરમાં આનંદ પામે છે, પૂજિત અને સ્તુત થાય છે, અને પિતૃઓને સર્વોત્તમ અવસ્થા આપે છે.

ગયાયાં પરમાત્મા હિ ગોપતિર્વા ગદાધરઃ। હીયતે વૈષ્ણવી માયા તથા રુદ્રાર્ચ્ચયા મુને ।। ૪૬.

ગયામાં પરમાત્મા, ગોપાલ કે ગદાધર સ્વરૂપે, હાજર છે; મુનિ, ત્યાં વૈષ્ણવી માયા તથા રુદ્રની પૂજા દૂર થઈ જાય છે.

શિલાયા દક્ષિણે હસ્તે ભસ્મકૂટો ગિરિર્ધૃતઃ। ધર્મ્મરાજેન તત્રાસ્તે હ્યગસ્ત્યઃ સહ ભાર્ય્યયા ।। ૪૬.

શિલાના દક્ષિણ ભાગે ભસ્મકૂટ નામનો પર્વત ધર્મરાજ દ્વારા ધારણ થયો છે; ત્યાં ધર્મરાજ, અગસ્ત્ય અને તેમની પત્ની સાથે નિવાસ કરે છે.

અગસ્ત્યસ્ય પદે સ્નાતઃ પિણ્ડદો બ્રહ્મલોકગઃ। બ્રહ્મણસ્તુ વરં લેભે માહાત્મ્યં ભુવિ દુર્લભમ્ ।। ૪૬.

અગસ્ત્યના સ્થાન પર સ્નાન કરીને અને પિંડ અર્પણ કરનાર બ્રહ્મલોકને પામે છે; તેને બ્રહ્માથી દુર્લભ મહિમા અને વર મળે છે.

લોપામુદ્રાં તથા ભાર્ય્યાં પિતૄણાં પરમાં ગતિમ્। તત્રાગસ્ત્યેશ્વરં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા ।। ૪૬.

ત્યાં અગસ્ત્યેશ્વર અને તેમની પત્ની લોપામુદ્રાને જોઈ, જે પિતૃઓને શ્રેષ્ઠ અવસ્થા આપે છે, બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી મુક્તિ મળે છે.

અગસ્ત્યઞ્ચ સભાર્ય્યઞ્ચ પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્। દણ્ડિનાથ તપસ્તેપે સીતાદ્રેર્દક્ષિણે ગિરૌ ।। ૪૬.

અગસ્ત્ય અને તેમની પત્ની તથા પિતૃઓને બ્રહ્માપુરી પહોંચાડનાર પુણ્ય પામે છે; દંડીનાથએ સીતાદ્રિના દક્ષિણ પર્વત પર તપ કર્યું હતું.

વટો વટેશ્વરસ્તત્ર સ્થિતશ્ચ પ્રપિતામહઃ। તદગ્રે રુક્મિણીકુણ્ડં પશ્ચિમે કપિલા નદી। કપિલેશો નદીતીરે હ્યમાસોમસમાગમે ।। ૪૬.

ત્યાં વટ વૃક્ષ, વટેશ્વર અને પ્રપિતામહ ઊભા છે; આગળ રુક્મિણીકુંડ છે, પશ્ચિમે કપિલા નદી વહે છે, અને નદીના કાંઠે અમાવસ્યા-પૂર્ણિમાના સંયોગે કપિલેશ્વર છે.

કપિલાયાં નરઃ સ્નાત્વા કપિલેશં સમર્ચ્ય ચ। કૃતે શ્રાદ્ધે પિણ્ડદાને પિતરો મોક્ષમાપ્નુયુઃ ।। ૪૬.

કપિલા નદીમાં સ્નાન કરીને, કપિલેશ્વરની પૂજા કરીને અને શ્રાદ્ધ તથા પિંડદાન કરનારના પિતૃઓને મોક્ષ મળે છે.

તત્રાગ્નિધારા ગિરિવરાદાગતોદ્યન્તકાદનુ। તત્ર સારસ્વતં કુણ્ડં સરસ્વત્યા પ્રકલ્પિતમ્ ।। ૪૬.

ત્યાં પર્વત પરથી અગ્નિધારા વહે છે; ત્યાં સરસ્વતી દ્વારા સ્થાપિત સારસ્વત કુંડ છે.

શુક્રસ્તત્ર સુતૈઃ સાર્દ્ધં ષણ્ડામર્ક્કાદિભિઃ પ્રભુઃ। તત્ર તત્ર મુનીન્દ્રાણાં પદેષુ મુનિસત્તમ। શ્રાદ્ધપિણ્ડાદિકૃત્સ્નાતઃ પિતૄંસ્તારયતે નરઃ ।। ૪૬.

ત્યાં શુક્ર, તેમના પુત્રો અને ષંડામરકાદિ વડિલો સાથે છે; મુનિશ્રેષ્ઠ, મહર્ષિઓના સ્થાન પર સ્નાન કરીને અને પિંડદાન કરનાર પિતૃઓને ઉદ્ધાર કરે છે.

શિલાયા વામહસ્તેઽપિ ગૃદ્રકૂટો ગિરિર્ધૃતઃ। ગૃધ્રરૂપેણ સંસિદ્ધાસ્તપસ્તપ્ત્વા મહર્ષયઃ ।। ૪૬.

શિલાના વામ ભાગે ગૃધ્રકૂટ પર્વત છે; ત્યાં મહર્ષિઓએ ગૃધ્રરૂપે તપ કરીને સિદ્ધિ પામી છે.

અતો ગિરિર્ગૃધ્રકૂટસ્તત્ર ગૃધ્રેશ્વરઃ સ્થિતઃ। દૃષ્ટ્વા ગૃધ્રેશ્વરં નત્વા યાયાચ્છમ્ભોઃ પદં નરઃ ।। ૪૬.

આથી એ પર્વતનું નામ ગૃધ્રકૂટ છે, ત્યાં ગૃધ્રેશ્વર સ્થાપિત છે; ગૃધ્રેશ્વરને જોઈ અને વંદન કરીને મનુષ્ય શંભુના લોકને પામે છે.

તત્ર ગૃધ્રે ગુહાયાઞ્ચ પિણ્ડદઃ શિવલોકભાક્ । તત્ર ગૃધ્રે વટં નત્વા પ્રાપ્તકામો દિવં વ્રજેત્ ।। ૪૬.

ત્યાં ગૃધ્રની ગુફામાં પિંડદાન કરનાર શિવલોકને પામે છે; ગૃધ્રસ્થાનના વટને નમન કરીને, ઇચ્છિત ફળ મેળવનાર સ્વર્ગ પામે છે.