વાયુપુરાણમ્

જન્માન્તરશતં સાગ્રં યત્કૃતં દુષ્કૃતં મયા। તત્સર્વં વિલયં યાતુ રામતીર્થાભિષેચનાત્ ।। ૪૬.

હું જે દુષ્કર્મો પાંજરા સહિત હજારો જન્મોમાં કર્યા છે, તે બધું રામતીર્થમાં અભિષેક કરવાથી સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે.

મન્ત્રેણાનેન યઃ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં કુર્વીત માનવઃ। રામતીર્થે પિણ્ડદસ્તુ વિષ્ણુલોકં પ્રયાત્યસૌ। તથેત્યુક્ત્વા સ્થિતો રામઃ સીતયા ભરતાગ્રજઃ ।। ૪૬.

જે મનુષ્ય આ મંત્રથી અહીં સ્નાન કરીને રામતીર્થમાં શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન કરે છે, તે વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. આ વાતને સ્વીકારી, રામ ભરતના મોટા ભાઈ અને સીતાજી સાથે ત્યાં રહ્યા.

રામ રામ મહાબાહો દેવાનામભયઙ્કર। ત્વાં નમસ્યેઽત્ર દેવેશં મમ નશ્યતુ પાતકમ્ ।। ૪૬.

હે રામ, હે રામ, મહાબાહુ, દેવતાઓના ભયને દૂર કરનાર, હું અહીં તને નમસ્કાર કરું છું, હે દેવોના સ્વામી, મારા પાપો નાશ પામે.

મન્ત્રેણાનેન યઃ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં કુર્યાત્સપિણ્ડકમ્ । પ્રેતત્વાત્તસ્ય પિતરો વિમુક્તાઃ પિતૃતાં યયુઃ ।। ૪૬.

જે મનુષ્ય આ મંત્રથી અહીં સ્નાન કરીને પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરે છે, તેના પિતૃઓ પ્રેત અવસ્થાથી મુક્ત થાય છે અને પિતૃપદને પ્રાપ્ત કરે છે.

આપસ્ત્વમસિ દેવેશ જ્યોતિષાં પતિરેવ ચ। પાપ નાશય મે દેવ મનોવાક્કાયકર્મજમ્ ।। ૪૬.

હે દેવોના સ્વામી, તું જ પાણી છે અને તું જ પ્રકાશનો સ્વામી છે. હે દેવ, મારા મન, વાણી અને શરીરથી થયેલા પાપોનો નાશ કર.

નમસ્કૃત્ય પ્રભાસેશં ભાસમાનં શિવં વ્રજેત્। તઞ્ચ શમ્ભું નમસ્કૃત્ય કુર્યાદ્યમબલિં તતઃ ।। ૪૬.

પ્રભાસના તેજસ્વી સ્વામી ને નમસ્કાર કર્યા પછી, શિવજી પાસે જવું જોઈએ. પછી શંભુને નમસ્કાર કરીને પિંડનું બલિ કરવું જોઈએ.

રામે વનં ગતે શૈલમાગત્ય ભરતઃ સ્થિતઃ । પિતૃપિણ્ડાદિકં કૃત્વા રામં સંસ્થાપ્ય તત્ર ચ ।। ૪૬.

રામ જ્યારે વનમાં ગયા ત્યારે ભરત પર્વત પાસે આવ્યા અને ત્યાં રહ્યા. તેમણે પિતૃપિંડાદિ વિધિ કરીને રામને પણ ત્યાં સ્થાપ્યા.

રામં સીતાં લક્ષ્મણઞ્ચ મુનીન્સ્થાપિતવાન્પ્રભુઃ। ભરતસ્યાશ્રમે પુણ્યે નિત્યં પુણ્યતમૈર્વૃતમ્। મતઙ્ગસ્ય પદં તત્ર દૃશ્યતે સર્વમાનુષૈઃ ।। ૪૬.

પ્રભુએ રામ, સીતાજી, લક્ષ્મણ અને ઋષિઓને ભરતના પવિત્ર આશ્રમમાં સ્થાપ્યા, જ્યાં હંમેશા શ્રેષ્ઠ જનોએ ઘેરાવ્યું છે. ત્યાં મતંગનું પદચિહ્ન બધાને દેખાય છે.

સ્થાપિતં ધર્મસર્વસ્વં લોકસ્યાસ્ય નિદર્શનાત્। મતઙ્ગસ્ય પદે શ્રાદ્ધી સર્વાંસ્તારયતે પિતૄન્ ।। ૪૬.

ધર્મનું સાર ત્યાં સ્થાપાયું, જે દુનિયા માટે ઉદાહરણ છે. મતંગના પગના નિશાન પર શ્રાદ્ધ કરવાથી બધા પિતૃઓનું ઉદ્ધાર થાય છે.

રામતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા રામં સીતાં સમર્ચ્ય ચ। રામેશ્વરં પ્રણમ્યાથ ન દેહી જાયતે પુનઃ ।। ૪૬.

જે મનુષ્ય રામતીર્થમાં સ્નાન કરે છે, રામ અને સીતાની પૂજા કરે છે અને રામેશ્વરને નમસ્કાર કરે છે, તે ફરી શરીર ધારણ કરતો જન્મ લેતો નથી.

શિલાયા જઘનં ભૂયઃ સમાક્રાન્તં નગેન તુ। ધર્મરાજેન સંપ્રોક્તો ન ગચ્છેતિ નગઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૬.

પથ્થરની નીચેની બાજુ ફરી પર્વતે ઢાંકી દીધી હતી. ધર્મરાજાએ આ પર્વત પાસે ન જવું એવું કહ્યું, તેથી તેને નિષિદ્ધ પર્વત તરીકે ઓળખાય છે.

યમરાજધર્મરાજૌ નિશ્ચલાર્થં વ્યવસ્થિતૌ। તાભ્યાં બલિં પ્રયચ્છામિ પિતૄણાં મુક્તિ હેતવે ।। ૪૬.

યમરાજ અને ધર્મરાજ અહીં અડગ નિશ્ચય સાથે સ્થિર છે. હું પિતૃઓના મુક્તિ માટે એમને પિંડનું બલિ અર્પણ કરું છું.

દ્વૌ શ્વાનૌ શ્યામશબલૌ વૈવસ્વતકુલોદ્ભવૌ। તાભ્યાં બલિં પ્રયચ્છામિ સ્યાતામેતાવહિંસકૌ ।। ૪૬.

વૈવસ્વત વંશના બે શ્વાન, એક કાળો અને એક ચિત્તો, એમને હું પિંડનું બલિ અર્પણ કરું છું. એ બંને હિંસક ન બને.

ઐન્દ્રવારુણ વાયન્યયામ્યનૈઋત્યસંસ્થિતાઃ। વાયસાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તુ ભૂયો પિણ્ડં મયા સ્થિતમ્ ।। ૪૬.

ઇન્દ્ર, વરુણ, વાયુ, યમ અને નૈૃત્ય દિશામાં રહેલા કાગડાઓ, તેઓ ફરીથી મારા દ્વારા મૂકાયેલ પિંડને સ્વીકાર કરે.

યમોઽસિ યમદૂતોઽસિ વાયસોઽસિ મહાબલ। સપ્તજન્મકૃતં પાપં બલિં ભુક્ત્વા વિનાશય ।। ૪૬.

તું યમ છે, તું યમદૂત છે, તું મહાબળવાન કાગડો છે. બલિ ભક્ષણ કર્યા પછી સાત જન્મના પાપોનો નાશ કર.

રામે વનં ગતે શૈલમાગત્ય ભરતેન હિ। પિતુઃ પિણ્ડાદિકં કૃત્વા રામેશઃ સ્થાપિતોઽત્ર વૈ ।। ૪૬.

જ્યારે રામ વનમાં ગયા, ત્યારે ભરતે પર્વત પર આવીને પિતાના શ્રાદ્ધ અને પિંડાદિ કર્મો કર્યા અને ત્યાં રામેશનું પ્રતિમારોપણ કર્યું.

સ્નાત્વા નત્વા ચ રામેશં રામસીતા સમન્વિતમ્। તત્ર શ્રાદ્ધં સપિણ્ડઞ્ચ કૃત્વા વિષ્ણુપુરં વ્રજેત્। પિતૃભિઃ સહ ધર્માત્મા કુલાનાઞ્ચ શતૈઃસહ ।। ૪૬.

જે વ્યક્તિ ત્યાં સ્નાન કરીને, રામ અને સીતા સાથે રહેલા રામેશને વંદન કરે છે, તે ત્યાં શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન કરીને પિતૃઓ તથા પોતાના કુળના અનેક લોકો સાથે વિષ્ણુપુરી તરફ જાય છે અને ધર્મનિષ્ઠ રહે છે.

રામં સીતાં લક્ષ્મણઞ્ચ મુનીન્સ્થાપિતવાન્પ્રભુઃ। ભરતસ્યાશ્રમે પુણ્યે નિત્યં પુણ્યતમૈર્વૃતમ્। મતઙ્ગસ્ય પદં તત્ર દૃશ્યતે સર્વમાનુષૈઃ ।। ૪૬.

પ્રભુએ રામ, સીતા, લક્ષ્મણ અને મુનિઓને ભરતના પવિત્ર આશ્રમમાં સ્થાપ્યા છે, જ્યાં સદા શ્રેષ્ઠજનોએ વાસ કર્યો છે; ત્યાં બધાને માતંગ મહર્ષિના પગલાં દેખાય છે.

વહ્નિર્દ્વૌ વરુણૌ રુદ્રાશ્ચત્વારઃ પિતૃમોક્ષદાઃ। ભરતાશ્રમમાસાદ્ય તાન્નમેત્પૂજયેન્નરઃ ।। ૪૬.

અગ્નિ, બે વરુણ અને ચાર રુદ્ર – એ બધા પિતૃમોક્ષદાતા દેવતાઓ ભરતના આશ્રમમાં છે; ત્યાં તેમને ભોજનાદિથી પૂજવું જોઈએ.

પાપેભ્યશ્ચોપપાપેભ્યો મુચ્યતે પિતૃભિઃ સહ। યત્ર કુત્રાપિ દેવર્ષે ભરતસ્યાશ્રમે નરઃ । સ્નાતઃ શ્રાદ્ધાદિકં કુર્યાત્તત્કલ્પેઽપિ ન હીયતે ।। ૪૬.

દેવર્ષિ, ભરતના આશ્રમમાં જ્યાં પણ કોઈ મનુષ્ય સ્નાન કરીને શ્રાદ્ધ વગેરે વિધિ કરે છે, ત્યાં તે પોતાના પિતૃઓ સાથે બધા પાપો અને ઉપપાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે; એ ફળ ક્યારેય નષ્ટ થતું નથી.

ગયાયાં ચાક્ષયં શ્રાદ્ધં જપહોમતપાંસિ ચ। સર્વમાનન્ત્યમાહુર્વૈ યદ્દત્તં ભરતાશ્રમે ।। ૪૬.

ગયામાં જેમ શ્રાદ્ધ, જપ, હોદાન અને તપશ્ચર્યાનું ફળ અક્ષય છે, તેમ ભરતના આશ્રમમાં જે કંઈ દાન કરવામાં આવે છે, તેનું ફળ અનંત ગણાયું છે.

ચતુર્યુગસ્વરૂપેણ ચતસ્રો રવિમૂર્ત્તયઃ । દૃષ્ટાઃ સ્પૃષ્ટાઃ પૂજિતાસ્તાઃ પિતૄણાં મુક્તિદાયકાઃ ।। ૪૬.

ચારે યુગના સ્વરૂપે, ચાર રવિમૂર્તિઓ ત્યાં જોવા, સ્પર્શવા અને પૂજવા મળે છે; એ પિતૃઓને મુક્તિ આપનારી છે.

મુક્તિર્વાંમન ઇત્યેવ તારકાખ્યો વિધિઃ પરઃ। સંસારાર્ણવતપ્તાનાં નાવાવેતૌ સુરેશ્વરૌ। તારકં બ્રહ્મ વિશ્વેષાં મૃતાનાં જીવતામિદમ્ ।। ૪૬.

મન અને વાણી દ્વારા જ મુક્તિ મળે છે – એ જ ઉત્તમ તારક વિધિ છે; સંસારના દુઃખથી પીડાયેલી આત્માઓ માટે એ બે દેવતાઓ જ નૌકા સમાન છે; આ તારક બ્રહ્મ સર્વ જીવિત અને મૃત્યુ પામેલા માટે છે.

ત્રિવિક્રમઞ્ચ બ્રહ્માણં યઃ પશ્યેત્પુરુષોત્તમમ્। પિતૃભિઃ સહ ધર્માત્મા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ।। ૪૬.

જે ધર્મનિષ્ઠ મનુષ્ય ત્રિવિક્રમ, બ્રહ્મા અને પુરુષોત્તમનું દર્શન કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓ સાથે પરમ ગતિને પામે છે.

શિલાયા વામપાદેઽપિ તથાભ્યુદ્યન્તકો ગિરિઃ । સ્થાપિતઃ પિણ્ડદસ્તત્ર પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૬.

પથ્થરની ડાબી બાજુએ પણ, જેમ ઉદય પર્વત સ્થાપિત છે, ત્યાં પિંડદાન કરીને પિતૃઓને બ્રહ્મપુર લઈ જઈ શકાય છે.

નૈમિષારણ્યપાર્શ્વે તુ ઈચે બ્રહ્મા સુરૈઃ સહ। મુખ્યસંજ્ઞં હિ તત્તીર્થં દેવાસ્તત્ર પદે સ્થિતાઃ ।। ૪૬.

નૈમિષારણ્યના કિનારે, બ્રહ્માએ દેવતાઓ સાથે કહ્યું કે, 'આ તીર્થ મુખ્ય છે', કેમ કે ત્યાં દેવતાઓ પગલાં પર સ્થિત છે.

ત્રિષુ તેષુ પદેષ્વેવ તીર્થેષુ મુનિસત્તમ। યત્કિઞ્ચિદશુભં કર્મ તત્પ્રણશ્યતિ નારદ ।। ૪૬.

મુનિશ્રેષ્ઠ, એ ત્રણેય પદવાળા તીર્થોમાં જે કંઈ અશુભ કર્મ થાય, નારદ, તે બધું નાશ પામે છે.

તન્નૈમિષવનં પુણ્યં સેવિતં પુણ્યપૂરુષૈઃ। તત્ર વ્યાસઃ શુકઃ પૈલઃ કણ્વો વેધાઃ શિવો હરિઃ ।। ૪૬.

એ પવિત્ર નૈમિષ વન, જે પુણ્યશાળી પુરુષોએ સેવ્યું છે, ત્યાં વ્યાસ, શુક, પૈલ, કણ્વ, વિધાતા, શિવ અને હરિ વસે છે.

તેષાં દર્શનમાત્રેણ મુચ્યતે પાતકૈર્નરઃ। વામહસ્તે શિલાયાસ્તુ તથા ચોદ્યન્તકો ગિરિઃ ।। ૪૬.

માત્ર તેમનું દર્શન કરવાથી મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે; પથ્થરની ડાબી બાજુએ પણ એ રીતે ઉદય પર્વત છે.