વાયુપુરાણમ્

જુહોત્યગ્નૌ ચ તેષાં વૈ તદક્ષય્યોપતિષ્ઠતામ્ । અક્ષયન્તુ ભવેચ્છ્રાદ્ધં જપહોમતપાંસિ ચ। શિલાપર્વ્વતરૂપેણ મયિ તિષ્ઠતુ સર્વ્વદા ।। ૪૫.

—અને જે લોકો મારા માટે અગ્નિમાં હવન કરે છે, તેમના હવન ક્યારેય ખૂટે નહીં. તેમના શ્રાદ્ધ, જપ, હવન અને તપ પણ કદી ખૂટે નહીં. હું પથ્થરપર્વતરૂપે હંમેશાં અહીં રહું.

પતિવ્રતાવચઃ શ્રુત્વા દેવાઃ પ્રોચુઃ પતિવ્રતામ્। ત્વયા યત્પ્રાર્થિતં સર્વ્વં તદ્ભવિષ્યત્યસંશયમ્ ।। ૪૫.

પતિવ્રતાના શબ્દો સાંભળી દેવતાઓએ તેને કહ્યું: 'તમે જે પણ ઈચ્છ્યું છે, તે નિશ્ચયે જ પૂરું થશે.'

ગયાસુરસ્ય શિરસિ ભવિષ્યસિ યદા સ્થિરા। તદા પાદાદિરૂપેણ સ્થાસ્યામસ્ત્વયિ સુસ્થિરાઃ। વરં શિલાયૈ દત્ત્વૈવં તત્રૈવાન્તર્દ્દધુઃ સુરાઃ ।। ૪૫.

જ્યારે તમે ગયાસુરના માથા પર મજબૂતીથી સ્થિર થશો, ત્યારે અમે પણ તમારા પર પગ વગેરે સ્વરૂપે સ્થિર રહીશું. આમ પથ્થરને વરદાન આપી દેવતાઓ ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

વક્ષ્યે શિલાયા માહાત્મ્યં શ્રૃણુ નારદ મુક્તિદમ્। યસ્યા ગાયન્તિ દેવાશ્ચ માહાત્મ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ ।। ૪૬.

હવે હું પથ્થરનું મહાત્મ્ય કહું છું—નારદ, સાંભળો, કારણ કે તે મુક્તિ આપે છે. દેવતાઓ અને મહાન ઋષિઓ પણ તેની મહિમા ગાય છે.

શિલા સ્થિતા પૃથિવ્યાં સા દેવરૂપાતિપાવની। વિચિત્રાખ્યં શિલાતીર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૬.

આ પથ્થર ધરતી પર સ્થિર છે, દેવરૂપ અને અત્યંત પવિત્ર છે. તેના નામે વિचित्र નામનું તીર્થ છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

તસ્યાઃ સંસ્પર્શનાલ્લોકાઃ સર્વે હરિપુરં યયુઃ। શૂન્યે લોકત્રયે જાતે શૂન્યા યમપુરી હ્યભૂત્ ।। ૪૬.

માત્ર તેના સ્પર્શથી બધા જીવ હરિના ધામમાં પહોંચી ગયા; ત્રણેય લોક ખાલી થઈ ગયા, યમપુર પણ સુનામા પડી ગઈ.

યમ ઇન્દ્રાદિભિર્ગત્વા ઊચે બ્રહ્માણમદ્ભુતમ્। અધિકારં ગૃહાણાથ યમદણ્ડં પિતામહ ।। ૪૬.

યમરાજે ઈન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સાથે જઈને બ્રહ્માને કહ્યું: 'પિતામહ, તમે યમરાજનો અધિકાર અને દંડ સંભાળો.'

યમમૂચે તતો બ્રહ્મા સ્વગૃહે ધારયસ્વ તામ્। બ્રહ્મોક્તો ધર્મરાજસ્તુ ગૃહે તાં સમધારયત્ ।। ૪૬.

પછી બ્રહ્માએ યમને કહ્યું, 'તમે તેને તમારા ઘરે રાખો.' બ્રહ્માના આદેશ પ્રમાણે ધર્મરાજાએ તેને પોતાના ઘરે રાખી લીધી.

યમોઽધિકારં સ્વં ચક્રે પાપિનાં શાસનાદિકમ્। એવંવિધા ગુરુતરા શિલા જગતિ વિશ્રુતા ।। ૪૬.

યમરાજે પછી પોતાનો અધિકાર સંભાળ્યો અને પાપીઓને દંડ આપવાનું શરૂ કર્યું. આમ, આ ભારે પથ્થર જગતમાં પ્રસિદ્ધ થયો.

યથા બ્રહ્ના યથા વિષ્ણુર્યથા દેવો મહેશ્વરઃ। બ્રહ્માણ્ડે ચ યથા મેરુ સ્તથેયં દેવરૂપિણી ।। ૪૬.

જેમ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર બ્રહ્માંડમાં સ્થિર છે, અને જેમ મેરુ પર્વત ઊભો છે, તેમ આ દેવરૂપિણી પથ્થર પણ સ્થિર છે.

ગયાસુરસ્ય શિરસિ ગુરુત્વાદ્ધારિતા યતઃ । અતઃ પવિત્રયોર્યોગઃ પિતૄણાં મોક્ષદાયકઃ ।। ૪૬.

ગયાસુરના માથા પર ભારે પથ્થર મૂકવામાં આવ્યો, તેથી પવિત્ર બે નદીઓના સંગમથી પિતૃઓને મોક્ષ મળે છે.

પવિત્રયોર્દ્વયોર્યોગે હયમેધ મજોઽકરોત્। ભાગાર્થમાગતાન્દૃષ્ટ્વા વિષ્ણ્વાદીનબ્રવીચ્છિલા ।। ૪૬.

પવિત્ર બે નદીઓના સંગમ પર અશ્વમેઘ યજ્ઞ થયો. વિષ્ણુ અને બીજા દેવતાઓ ભાગ લેવા આવ્યા ત્યારે પથ્થરે તેમને કહ્યું—

શિલાસ્થિતિપ્રતિજ્ઞાં તુ કુર્વન્તુ પિતૃમુક્તયે। તથેત્યુક્ત્વા શિલાયાન્તે દેવા વિષ્ણ્વાદયઃ સ્થિતાઃ ।। ૪૬.

'પિતૃઓના મુક્તિ માટે પથ્થરરૂપે રહેવાની પ્રતિજ્ઞા કરો.' એમ કહીને, વિષ્ણુ અને બીજા દેવતાઓ પથ્થરનાં અંતે સ્થિર રહ્યા.

શિલારૂપેણ મૂર્ત્ત્યા ચ પદરૂપેણ દેવતાઃ। મૂર્ત્તામૂર્તસ્વરૂપેણ સ્થિતાઃ પૂર્વપ્રતિજ્ઞયા ।। ૪૬.

પથ્થરરૂપે, મૂર્તિરૂપે અને પગના નિશાનરૂપે, દેવતાઓ—સાકાર અને નિરાકાર સ્વરૂપે—પહેલાની પ્રતિજ્ઞા પ્રમાણે ત્યાં સ્થિર રહ્યા.

દૈત્યસ્ય મુણ્ડ પૃષ્ઠે તુ યસ્માત્સા સંસ્થિતા શિલા। તસ્માત્સ મુણ્ડપૃષ્ઠાદ્રિઃ પિતૄણાં બ્રહ્મલોકદઃ ।। ૪૬.

દૈત્યના કંકાળના ઉપર આ પથ્થર સ્થાપિત છે, તેથી એ કંકાળ પર્વત પિતૃઓને બ્રહ્મલોક આપે છે.

આચ્છાદિતઃ શિલાપાદઃ પ્રભાસેનાદ્રિણા યતઃ। ભાસિતો ભાસ્કરેણેતિ પ્રભાસઃ પરિકલ્પિતઃ ।। ૪૬.

પ્રભાસ નામના પર્વતે પથ્થરનો પગ ઢંકાઈ ગયો હતો; અને જ્યારે તે સૂર્યપ્રભાથી પ્રકાશિત થયો, ત્યારે તેનું નામ પ્રભાસ પડ્યું.

પ્રભાસં હિ વિનિર્ભિદ્ય શિલાઙ્ગુષ્ઠો વિનિર્ગતઃ। અઙ્ગુષ્ઠોત્થિત ઈશોઽપિ પ્રભાસેશઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૪૬.

પ્રભાસ પર્વત ફાટી ગયો અને પથ્થરનો અંગૂઠો બહાર આવ્યો; ત્યાંથી ભગવાન પણ અંગૂઠામાંથી પ્રગટ થયા, તેથી તેમને પ્રભાસેશ કહેવાય છે.

શિલાઙ્ગુષ્ઠૈકતેશો યઃ સા ચ પ્રેતશિલા સ્મૃતા। પિણ્ડદાનાદ્યતસ્તસ્યાં પ્રેતત્વાન્મુચ્યતે નરઃ ।। ૪૬.

અંગુઠા જેટલી એક પથ્થર જે હોય છે, તેને પ્રેતશિલા કહે છે. એ શિલા પર પિંડદાન અને બીજા વિધિ કરવાથી મનુષ્યને પ્રેત અવસ્થાથી મુક્તિ મળે છે.

મહાનદીપ્રબાસાદ્યોઃ સઙ્ગમે સ્નાનકૃન્નરઃ। રામો દેવ્યા સહ સ્નાતો રામતીર્થં તતઃ સ્મૃતમ્ ।। ૪૬.

મહાનદી અને પ્રભાસના સંગમ પર જે મનુષ્ય સ્નાન કરે છે, જેમ રામે દેવીએ સાથે સ્નાન કર્યું હતું, એ સ્થાનને રામતીર્થ કહેવાય છે.

પ્રાર્થિતોઽત્ર મહાનદ્યા રામ સ્નાતો ભવેતિ ચ। રામતીર્થં તતો ભૂત્વા ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૬.

અહીં મહાનદીમાં સ્નાન કરવા માટે રામને વિનંતી કરવામાં આવી હતી અને તેમણે ત્યાં સ્નાન કર્યું. તેથી રામતીર્થ ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું.

જન્માન્તરશતં સાગ્રં યત્કૃતં દુષ્કૃતં મયા। તત્સર્વં વિલયં યાતુ રામતીર્થાભિષેચનાત્ ।। ૪૬.

હું જે દુષ્કર્મો પાંજરા સહિત હજારો જન્મોમાં કર્યા છે, તે બધું રામતીર્થમાં અભિષેક કરવાથી સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે.

મન્ત્રેણાનેન યઃ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં કુર્વીત માનવઃ। રામતીર્થે પિણ્ડદસ્તુ વિષ્ણુલોકં પ્રયાત્યસૌ। તથેત્યુક્ત્વા સ્થિતો રામઃ સીતયા ભરતાગ્રજઃ ।। ૪૬.

જે મનુષ્ય આ મંત્રથી અહીં સ્નાન કરીને રામતીર્થમાં શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન કરે છે, તે વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. આ વાતને સ્વીકારી, રામ ભરતના મોટા ભાઈ અને સીતાજી સાથે ત્યાં રહ્યા.

રામ રામ મહાબાહો દેવાનામભયઙ્કર। ત્વાં નમસ્યેઽત્ર દેવેશં મમ નશ્યતુ પાતકમ્ ।। ૪૬.

હે રામ, હે રામ, મહાબાહુ, દેવતાઓના ભયને દૂર કરનાર, હું અહીં તને નમસ્કાર કરું છું, હે દેવોના સ્વામી, મારા પાપો નાશ પામે.

મન્ત્રેણાનેન યઃ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં કુર્યાત્સપિણ્ડકમ્ । પ્રેતત્વાત્તસ્ય પિતરો વિમુક્તાઃ પિતૃતાં યયુઃ ।। ૪૬.

જે મનુષ્ય આ મંત્રથી અહીં સ્નાન કરીને પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરે છે, તેના પિતૃઓ પ્રેત અવસ્થાથી મુક્ત થાય છે અને પિતૃપદને પ્રાપ્ત કરે છે.

આપસ્ત્વમસિ દેવેશ જ્યોતિષાં પતિરેવ ચ। પાપ નાશય મે દેવ મનોવાક્કાયકર્મજમ્ ।। ૪૬.

હે દેવોના સ્વામી, તું જ પાણી છે અને તું જ પ્રકાશનો સ્વામી છે. હે દેવ, મારા મન, વાણી અને શરીરથી થયેલા પાપોનો નાશ કર.

નમસ્કૃત્ય પ્રભાસેશં ભાસમાનં શિવં વ્રજેત્। તઞ્ચ શમ્ભું નમસ્કૃત્ય કુર્યાદ્યમબલિં તતઃ ।। ૪૬.

પ્રભાસના તેજસ્વી સ્વામી ને નમસ્કાર કર્યા પછી, શિવજી પાસે જવું જોઈએ. પછી શંભુને નમસ્કાર કરીને પિંડનું બલિ કરવું જોઈએ.

રામે વનં ગતે શૈલમાગત્ય ભરતઃ સ્થિતઃ । પિતૃપિણ્ડાદિકં કૃત્વા રામં સંસ્થાપ્ય તત્ર ચ ।। ૪૬.

રામ જ્યારે વનમાં ગયા ત્યારે ભરત પર્વત પાસે આવ્યા અને ત્યાં રહ્યા. તેમણે પિતૃપિંડાદિ વિધિ કરીને રામને પણ ત્યાં સ્થાપ્યા.

રામં સીતાં લક્ષ્મણઞ્ચ મુનીન્સ્થાપિતવાન્પ્રભુઃ। ભરતસ્યાશ્રમે પુણ્યે નિત્યં પુણ્યતમૈર્વૃતમ્। મતઙ્ગસ્ય પદં તત્ર દૃશ્યતે સર્વમાનુષૈઃ ।। ૪૬.

પ્રભુએ રામ, સીતાજી, લક્ષ્મણ અને ઋષિઓને ભરતના પવિત્ર આશ્રમમાં સ્થાપ્યા, જ્યાં હંમેશા શ્રેષ્ઠ જનોએ ઘેરાવ્યું છે. ત્યાં મતંગનું પદચિહ્ન બધાને દેખાય છે.

સ્થાપિતં ધર્મસર્વસ્વં લોકસ્યાસ્ય નિદર્શનાત્। મતઙ્ગસ્ય પદે શ્રાદ્ધી સર્વાંસ્તારયતે પિતૄન્ ।। ૪૬.

ધર્મનું સાર ત્યાં સ્થાપાયું, જે દુનિયા માટે ઉદાહરણ છે. મતંગના પગના નિશાન પર શ્રાદ્ધ કરવાથી બધા પિતૃઓનું ઉદ્ધાર થાય છે.