વાયુપુરાણમ્

ગદાધરો દૃશ્યતીર્થં સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્। સ્થાસ્યન્તિ ચ મરિષ્યન્તિ યાન્તુ બ્રહ્મપુરીં નરાઃ। વારાણસી પ્રયાગશ્ચ પુરુષોત્તમસંજ્ઞકમ્ ।। ૪૫.

ગદાધર સર્વોત્તમ તીર્થ તરીકે દેખાય છે; ત્યાં જે મરે તેઓ બ્રહ્મપુરીને જાય છે. વારાણસી અને પ્રયાગને પુરુષોત્તમ નામે ઓળખાય છે.

ગઙ્ગાસાગરસંજ્ઞઞ્ચ નિત્યં તિષ્ઠતુ ફલ્ગુનિ। ગદાધરાધિષ્ઠિતં તત્સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્। મુક્તિર્ભવેત્ પિતૄણાં ચ મૃતાનાં શ્રાદ્ધતઃ સદા ।। ૪૫.

ગંગાસાગર નામનું સ્થાન ફાલ્ગુનીમાં હંમેશા રહે, જ્યાં ગદાધર સ્થાપિત છે, એ સર્વોત્તમ તીર્થ છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ કરનારના પિતૃઓને સદા મુક્તિ મળે છે.

જરાયુજાણ્ડજા વાપિ સ્વેદજા વાપિ ચોદ્ભિદઃ। ત્યક્ત્વા દેહં શિલાયાન્તે યાન્તુ વિષ્ણુસ્વરૂપતામ્ ।। ૪૫.

જેમણે ગર્ભ, ડીમ, પરસેવો કે અંકુરથી જન્મ લીધો હોય, એ બધા જો શિલા પર અંત સમયે શરીર છોડે, તો તેઓ વિષ્ણુરૂપ પામે.

યથાર્ચ્ચિતે હરૌ સર્વ્વે યજ્ઞાઃ પૂર્ણા ભવન્તિ હિ। તથા શ્રાદ્ધં તર્પણઞ્ચ સ્નાનં ચાક્ષયમસ્ત્વિહ ।। ૪૫.

જેમ હરીની પૂજા કરતાં બધા યજ્ઞ પૂર્ણ થાય છે, તેમ અહીં શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને સ્નાન પણ અક્ષય રહે.

મમ દેહે સુરેશાનાં યે જપન્તિ શ્રુતાદિકમ્। અચિરેણાપિ તે સિદ્ધાઃ સિદ્ધિભાજો ભવન્તુ વૈ ।। ૪૫.

મારા શરીરમાં જે દેવતાઓ વેદ અને અન્ય શાસ્ત્રોનું જપ કરે, તેઓ ટૂંક સમયમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે અને સિદ્ધિના ભાગીદાર બને.

પિતૄણાં કુલસાહસ્રમાત્મના સહિતં નરઃ। શ્રાદ્ધાદિના સમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુલોકં નયેદ્‌ધ્રુવમ્ ।। ૪૫.

માણસ શ્રાદ્ધ અને અન્ય કર્મો કરીને પોતાના હજારો પિતૃઓ સાથે નિશ્ચિતપણે વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.

યાવત્યો હિ સરિચ્છ્રેષ્ઠા ગઙ્ગાદ્યાશ્ચ હ્રદાઃ શુભાઃ। સમુદ્રાદ્યાઃ સરોમુખ્યા માનસાદ્યાઃ સુરેશ્વરાઃ। નૃણાં શ્રાદ્ધં વિદધતો મુક્તયે નિવસન્તુ મે ।। ૪૫.

ગંગા જેવી શ્રેષ્ઠ નદીઓ, પવિત્ર સરોવર, મુખ્ય સમુદ્રો અને માનસાદી દેવતાસરો, એ બધાં મારા અંદર રહે, જેથી શ્રાદ્ધ કરનારને મુક્તિ મળે.

શરીરેણ સમાયાન્તુ ક્વચિન્નો યાન્તુ દેવતાઃ। એકો વિષ્ણુસ્ત્રિધામૂર્ત્તિર્યાવત્સઙ્કીર્ત્યતે બુધૈઃ ।। ૪૫.

દેવતાઓ પોતાના શરીરથી અહીં આવે અથવા ક્યારેય ન જાય, જેટલા સમય સુધી વિષ્ણુનું ત્રિરૂપ બુદ્ધિવાન લોકો દ્વારા ગવાય છે.

તાવચ્છિલાયાં સર્વ્વાણિ તીર્થાનિ સહ દૈવતૈઃ। સદા તિષ્ઠન્તુ મુનયો ગન્ધર્વ્વાણાં ગણાશ્ચ યે ।। ૪૫.

જ્યાં સુધી વિષ્ણુનું ગાન થાય છે, ત્યાં સુધી બધા તીર્થો અને તેમના દેવતાઓ, મુનિઓ અને ગંધર્વોના સમૂહો સાથે શિલામાં હંમેશા સ્થિર રહે.

સર્વ્વદેવસ્વરૂપા ચ નામેયં દેવરૂપિણી। યાવત્તિષ્ઠતિ બ્રહ્માણ્ડં તાવત્તિષ્ઠતુ વૈ શિલા। મમ દેહેઽશ્મરૂપે ચ યે જપન્તિ તપન્તિ ચ ।। ૪૫.

આ પથ્થર બધા દેવતાઓનું સ્વરૂપ છે અને તેને દેવરૂપિણી કહેવામાં આવે છે. જેટલો સમય બ્રહ્માંડ રહેશે, તેટલો સમય આ પથ્થર પણ રહેશે. મારા પથ્થરરૂપ શરીર પર કે મારા શરીર પર જે જપ કરે છે કે તપ કરે છે—

જુહોત્યગ્નૌ ચ તેષાં વૈ તદક્ષય્યોપતિષ્ઠતામ્ । અક્ષયન્તુ ભવેચ્છ્રાદ્ધં જપહોમતપાંસિ ચ। શિલાપર્વ્વતરૂપેણ મયિ તિષ્ઠતુ સર્વ્વદા ।। ૪૫.

—અને જે લોકો મારા માટે અગ્નિમાં હવન કરે છે, તેમના હવન ક્યારેય ખૂટે નહીં. તેમના શ્રાદ્ધ, જપ, હવન અને તપ પણ કદી ખૂટે નહીં. હું પથ્થરપર્વતરૂપે હંમેશાં અહીં રહું.

પતિવ્રતાવચઃ શ્રુત્વા દેવાઃ પ્રોચુઃ પતિવ્રતામ્। ત્વયા યત્પ્રાર્થિતં સર્વ્વં તદ્ભવિષ્યત્યસંશયમ્ ।। ૪૫.

પતિવ્રતાના શબ્દો સાંભળી દેવતાઓએ તેને કહ્યું: 'તમે જે પણ ઈચ્છ્યું છે, તે નિશ્ચયે જ પૂરું થશે.'

ગયાસુરસ્ય શિરસિ ભવિષ્યસિ યદા સ્થિરા। તદા પાદાદિરૂપેણ સ્થાસ્યામસ્ત્વયિ સુસ્થિરાઃ। વરં શિલાયૈ દત્ત્વૈવં તત્રૈવાન્તર્દ્દધુઃ સુરાઃ ।। ૪૫.

જ્યારે તમે ગયાસુરના માથા પર મજબૂતીથી સ્થિર થશો, ત્યારે અમે પણ તમારા પર પગ વગેરે સ્વરૂપે સ્થિર રહીશું. આમ પથ્થરને વરદાન આપી દેવતાઓ ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

વક્ષ્યે શિલાયા માહાત્મ્યં શ્રૃણુ નારદ મુક્તિદમ્। યસ્યા ગાયન્તિ દેવાશ્ચ માહાત્મ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ ।। ૪૬.

હવે હું પથ્થરનું મહાત્મ્ય કહું છું—નારદ, સાંભળો, કારણ કે તે મુક્તિ આપે છે. દેવતાઓ અને મહાન ઋષિઓ પણ તેની મહિમા ગાય છે.

શિલા સ્થિતા પૃથિવ્યાં સા દેવરૂપાતિપાવની। વિચિત્રાખ્યં શિલાતીર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૬.

આ પથ્થર ધરતી પર સ્થિર છે, દેવરૂપ અને અત્યંત પવિત્ર છે. તેના નામે વિचित्र નામનું તીર્થ છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

તસ્યાઃ સંસ્પર્શનાલ્લોકાઃ સર્વે હરિપુરં યયુઃ। શૂન્યે લોકત્રયે જાતે શૂન્યા યમપુરી હ્યભૂત્ ।। ૪૬.

માત્ર તેના સ્પર્શથી બધા જીવ હરિના ધામમાં પહોંચી ગયા; ત્રણેય લોક ખાલી થઈ ગયા, યમપુર પણ સુનામા પડી ગઈ.

યમ ઇન્દ્રાદિભિર્ગત્વા ઊચે બ્રહ્માણમદ્ભુતમ્। અધિકારં ગૃહાણાથ યમદણ્ડં પિતામહ ।। ૪૬.

યમરાજે ઈન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સાથે જઈને બ્રહ્માને કહ્યું: 'પિતામહ, તમે યમરાજનો અધિકાર અને દંડ સંભાળો.'

યમમૂચે તતો બ્રહ્મા સ્વગૃહે ધારયસ્વ તામ્। બ્રહ્મોક્તો ધર્મરાજસ્તુ ગૃહે તાં સમધારયત્ ।। ૪૬.

પછી બ્રહ્માએ યમને કહ્યું, 'તમે તેને તમારા ઘરે રાખો.' બ્રહ્માના આદેશ પ્રમાણે ધર્મરાજાએ તેને પોતાના ઘરે રાખી લીધી.

યમોઽધિકારં સ્વં ચક્રે પાપિનાં શાસનાદિકમ્। એવંવિધા ગુરુતરા શિલા જગતિ વિશ્રુતા ।। ૪૬.

યમરાજે પછી પોતાનો અધિકાર સંભાળ્યો અને પાપીઓને દંડ આપવાનું શરૂ કર્યું. આમ, આ ભારે પથ્થર જગતમાં પ્રસિદ્ધ થયો.

યથા બ્રહ્ના યથા વિષ્ણુર્યથા દેવો મહેશ્વરઃ। બ્રહ્માણ્ડે ચ યથા મેરુ સ્તથેયં દેવરૂપિણી ।। ૪૬.

જેમ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર બ્રહ્માંડમાં સ્થિર છે, અને જેમ મેરુ પર્વત ઊભો છે, તેમ આ દેવરૂપિણી પથ્થર પણ સ્થિર છે.

ગયાસુરસ્ય શિરસિ ગુરુત્વાદ્ધારિતા યતઃ । અતઃ પવિત્રયોર્યોગઃ પિતૄણાં મોક્ષદાયકઃ ।। ૪૬.

ગયાસુરના માથા પર ભારે પથ્થર મૂકવામાં આવ્યો, તેથી પવિત્ર બે નદીઓના સંગમથી પિતૃઓને મોક્ષ મળે છે.

પવિત્રયોર્દ્વયોર્યોગે હયમેધ મજોઽકરોત્। ભાગાર્થમાગતાન્દૃષ્ટ્વા વિષ્ણ્વાદીનબ્રવીચ્છિલા ।। ૪૬.

પવિત્ર બે નદીઓના સંગમ પર અશ્વમેઘ યજ્ઞ થયો. વિષ્ણુ અને બીજા દેવતાઓ ભાગ લેવા આવ્યા ત્યારે પથ્થરે તેમને કહ્યું—

શિલાસ્થિતિપ્રતિજ્ઞાં તુ કુર્વન્તુ પિતૃમુક્તયે। તથેત્યુક્ત્વા શિલાયાન્તે દેવા વિષ્ણ્વાદયઃ સ્થિતાઃ ।। ૪૬.

'પિતૃઓના મુક્તિ માટે પથ્થરરૂપે રહેવાની પ્રતિજ્ઞા કરો.' એમ કહીને, વિષ્ણુ અને બીજા દેવતાઓ પથ્થરનાં અંતે સ્થિર રહ્યા.

શિલારૂપેણ મૂર્ત્ત્યા ચ પદરૂપેણ દેવતાઃ। મૂર્ત્તામૂર્તસ્વરૂપેણ સ્થિતાઃ પૂર્વપ્રતિજ્ઞયા ।। ૪૬.

પથ્થરરૂપે, મૂર્તિરૂપે અને પગના નિશાનરૂપે, દેવતાઓ—સાકાર અને નિરાકાર સ્વરૂપે—પહેલાની પ્રતિજ્ઞા પ્રમાણે ત્યાં સ્થિર રહ્યા.

દૈત્યસ્ય મુણ્ડ પૃષ્ઠે તુ યસ્માત્સા સંસ્થિતા શિલા। તસ્માત્સ મુણ્ડપૃષ્ઠાદ્રિઃ પિતૄણાં બ્રહ્મલોકદઃ ।। ૪૬.

દૈત્યના કંકાળના ઉપર આ પથ્થર સ્થાપિત છે, તેથી એ કંકાળ પર્વત પિતૃઓને બ્રહ્મલોક આપે છે.

આચ્છાદિતઃ શિલાપાદઃ પ્રભાસેનાદ્રિણા યતઃ। ભાસિતો ભાસ્કરેણેતિ પ્રભાસઃ પરિકલ્પિતઃ ।। ૪૬.

પ્રભાસ નામના પર્વતે પથ્થરનો પગ ઢંકાઈ ગયો હતો; અને જ્યારે તે સૂર્યપ્રભાથી પ્રકાશિત થયો, ત્યારે તેનું નામ પ્રભાસ પડ્યું.

પ્રભાસં હિ વિનિર્ભિદ્ય શિલાઙ્ગુષ્ઠો વિનિર્ગતઃ। અઙ્ગુષ્ઠોત્થિત ઈશોઽપિ પ્રભાસેશઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૪૬.

પ્રભાસ પર્વત ફાટી ગયો અને પથ્થરનો અંગૂઠો બહાર આવ્યો; ત્યાંથી ભગવાન પણ અંગૂઠામાંથી પ્રગટ થયા, તેથી તેમને પ્રભાસેશ કહેવાય છે.

શિલાઙ્ગુષ્ઠૈકતેશો યઃ સા ચ પ્રેતશિલા સ્મૃતા। પિણ્ડદાનાદ્યતસ્તસ્યાં પ્રેતત્વાન્મુચ્યતે નરઃ ।। ૪૬.

અંગુઠા જેટલી એક પથ્થર જે હોય છે, તેને પ્રેતશિલા કહે છે. એ શિલા પર પિંડદાન અને બીજા વિધિ કરવાથી મનુષ્યને પ્રેત અવસ્થાથી મુક્તિ મળે છે.

મહાનદીપ્રબાસાદ્યોઃ સઙ્ગમે સ્નાનકૃન્નરઃ। રામો દેવ્યા સહ સ્નાતો રામતીર્થં તતઃ સ્મૃતમ્ ।। ૪૬.

મહાનદી અને પ્રભાસના સંગમ પર જે મનુષ્ય સ્નાન કરે છે, જેમ રામે દેવીએ સાથે સ્નાન કર્યું હતું, એ સ્થાનને રામતીર્થ કહેવાય છે.