વાયુપુરાણમ્

દત્તસ્તે ન નિરાકર્ત્તું શક્યો દેવદ્વિજાતિભિઃ। તસ્માદન્યં વરં બ્રૂહિ યતો ધર્મ્મસ્ય સંસ્થિતિઃ ।। ૪૫.

તને આપેલો શાપ દેવો કે બ્રાહ્મણો દૂર કરી શકે તેમ નથી; તેથી, બીજું કોઈ વર માંગ, જેથી ધર્મ ટકી રહે.

ભવેદ્વૈ ત્રિષુ લોકેષુ વેદોક્તસ્ય શુભવ્રતે। દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા દેવાન્ધર્મ્મવ્રતાબ્રવીત્ ।। ૪૫.

ત્રણે લોકમાં દેવતાઓએ જે વેદોમાં કહેલું છે, એ બધું સાચું થયું. દેવતાઓના વચન સાંભળી ધર્મવ્રતાએ તેમને કહ્યું.

ભર્ત્તુઃ શાપાન્મોચયિતું ન શક્તાશ્ચ યદામરાઃ। મહ્યં વરં પ્રયચ્છધ્વમેવંવિધમનુત્તમમ્ ।। ૪૫.

મારા પતિના શ્રાપમાંથી દેવતાઓ મને મુક્ત કરી શક્યા નહીં, એટલે હવે તમે મને સર્વોત્તમ અને અનન્ય એવો વર આપો.

શિલાહં હિ ભવિષ્યામિ બ્રહ્માણ્ડે પાવની શુભા। નદીનદસરસ્તીર્થદેવાદિભ્યોઽતિપાવની ।। ૪૫.

હું બ્રહ્માંડમાં પાવન અને શુભ શિલા બનીશ, જે નદીઓ, નાળાઓ, સરોવર, તીર્થો અને દેવતાઓ કરતાં પણ વધારે પવિત્ર હશે.

ઋષ્યાદિભ્યો મુનુભ્યશ્ચ મુખ્યદેવેભ્ય એવ ચ। ત્રૈલોક્યે યાનિ લિઙ્ગાનિ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મકાન્યપિ। તાનિ તિષ્ઠન્તુ મદ્દેહે તીર્થરૂપેણ સર્વ્વદા ।। ૪૫.

ત્રણે લોકમાં જે પણ ઋષિઓ, મુનિઓ અને મુખ્ય દેવતાઓના પ્રતીકો છે, દેખાતા કે અદૃશ્ય સ્વરૂપે, એ બધાં તીર્થરૂપે મારા શરીરમાં હંમેશા સ્થિર રહે.

તીર્થાન્યપિ ચ સર્વ્વાણિ નક્ષત્રપ્રમુખાસ્તથા। તિષ્ઠન્તુ દેવાઃ સકલા દેવ્યશ્ચ મુનયસ્તથા ।। ૪૫.

બધાં તીર્થો, નક્ષત્રોથી શરૂ કરીને, દેવતાઓ, દેવીઓ અને મુનિઓ પણ અહીં સ્થિર રહે.

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ લક્ષયિત્વા પદં મયિ। પઞ્ચાગ્નયઃ કુમારાદ્યા બહુરુપેણ સંસ્થિતાઃ ।। ૪૫.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રે પોતાનું સ્થાન મારી અંદર સ્થાપિત કરીને, પાંચ અગ્નિ, કુમાર અને બીજા અનેક સ્વરૂપે અહીં રહે.

મૂર્ત્તામૂર્ત્તસ્વરૂપેણ પદરૂપેણ દેવતાઃ। શિલાયાં ક્રોશમાત્રેણ મૂર્ત્તિરૂપાઃ સ્થિતા ભુવિ ।। ૪૫.

દેવતાઓ, દેખાતા અને અદૃશ્ય સ્વરૂપે, પગલાંના રૂપે, શિલામાં એક ક્રોશ જેટલી જગ્યા પર પૃથ્વી પર સ્થિર રહે.

તાં દૃષ્ટ્વા સર્વ્વલોકશ્ચ મહાપાતકનાશિનીમ્। પૂતો ધર્મ્માધિકારી ચ શ્રાદ્ધકૃદ્બ્રહ્મલોકભાક્ ।। ૪૫.

જે બધા લોકોએ આ મહાપાપ નાશક શિલાને જોયા, તેઓ પવિત્ર બને, ધર્મમાં અધિકારી થાય, શ્રાદ્ધ કરે અને બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કરે.

શિલાસ્થિતેષુ તીર્થષુ સ્નાત્વા કૃત્વાથ તર્પણમ્। શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં યેષાં બ્રહ્મલોકં પ્રયાન્તુ તે ।। ૪૫.

શિલામાં સ્થિત તીર્થોમાં જે લોકો સ્નાન કરે, તર્પણ કરે અને શ્રાદ્ધ સહિત પિંડદાન કરે, તેઓ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે.

ગદાધરો દૃશ્યતીર્થં સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્। સ્થાસ્યન્તિ ચ મરિષ્યન્તિ યાન્તુ બ્રહ્મપુરીં નરાઃ। વારાણસી પ્રયાગશ્ચ પુરુષોત્તમસંજ્ઞકમ્ ।। ૪૫.

ગદાધર સર્વોત્તમ તીર્થ તરીકે દેખાય છે; ત્યાં જે મરે તેઓ બ્રહ્મપુરીને જાય છે. વારાણસી અને પ્રયાગને પુરુષોત્તમ નામે ઓળખાય છે.

ગઙ્ગાસાગરસંજ્ઞઞ્ચ નિત્યં તિષ્ઠતુ ફલ્ગુનિ। ગદાધરાધિષ્ઠિતં તત્સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્। મુક્તિર્ભવેત્ પિતૄણાં ચ મૃતાનાં શ્રાદ્ધતઃ સદા ।। ૪૫.

ગંગાસાગર નામનું સ્થાન ફાલ્ગુનીમાં હંમેશા રહે, જ્યાં ગદાધર સ્થાપિત છે, એ સર્વોત્તમ તીર્થ છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ કરનારના પિતૃઓને સદા મુક્તિ મળે છે.

જરાયુજાણ્ડજા વાપિ સ્વેદજા વાપિ ચોદ્ભિદઃ। ત્યક્ત્વા દેહં શિલાયાન્તે યાન્તુ વિષ્ણુસ્વરૂપતામ્ ।। ૪૫.

જેમણે ગર્ભ, ડીમ, પરસેવો કે અંકુરથી જન્મ લીધો હોય, એ બધા જો શિલા પર અંત સમયે શરીર છોડે, તો તેઓ વિષ્ણુરૂપ પામે.

યથાર્ચ્ચિતે હરૌ સર્વ્વે યજ્ઞાઃ પૂર્ણા ભવન્તિ હિ। તથા શ્રાદ્ધં તર્પણઞ્ચ સ્નાનં ચાક્ષયમસ્ત્વિહ ।। ૪૫.

જેમ હરીની પૂજા કરતાં બધા યજ્ઞ પૂર્ણ થાય છે, તેમ અહીં શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને સ્નાન પણ અક્ષય રહે.

મમ દેહે સુરેશાનાં યે જપન્તિ શ્રુતાદિકમ્। અચિરેણાપિ તે સિદ્ધાઃ સિદ્ધિભાજો ભવન્તુ વૈ ।। ૪૫.

મારા શરીરમાં જે દેવતાઓ વેદ અને અન્ય શાસ્ત્રોનું જપ કરે, તેઓ ટૂંક સમયમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે અને સિદ્ધિના ભાગીદાર બને.

પિતૄણાં કુલસાહસ્રમાત્મના સહિતં નરઃ। શ્રાદ્ધાદિના સમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુલોકં નયેદ્‌ધ્રુવમ્ ।। ૪૫.

માણસ શ્રાદ્ધ અને અન્ય કર્મો કરીને પોતાના હજારો પિતૃઓ સાથે નિશ્ચિતપણે વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.

યાવત્યો હિ સરિચ્છ્રેષ્ઠા ગઙ્ગાદ્યાશ્ચ હ્રદાઃ શુભાઃ। સમુદ્રાદ્યાઃ સરોમુખ્યા માનસાદ્યાઃ સુરેશ્વરાઃ। નૃણાં શ્રાદ્ધં વિદધતો મુક્તયે નિવસન્તુ મે ।। ૪૫.

ગંગા જેવી શ્રેષ્ઠ નદીઓ, પવિત્ર સરોવર, મુખ્ય સમુદ્રો અને માનસાદી દેવતાસરો, એ બધાં મારા અંદર રહે, જેથી શ્રાદ્ધ કરનારને મુક્તિ મળે.

શરીરેણ સમાયાન્તુ ક્વચિન્નો યાન્તુ દેવતાઃ। એકો વિષ્ણુસ્ત્રિધામૂર્ત્તિર્યાવત્સઙ્કીર્ત્યતે બુધૈઃ ।। ૪૫.

દેવતાઓ પોતાના શરીરથી અહીં આવે અથવા ક્યારેય ન જાય, જેટલા સમય સુધી વિષ્ણુનું ત્રિરૂપ બુદ્ધિવાન લોકો દ્વારા ગવાય છે.

તાવચ્છિલાયાં સર્વ્વાણિ તીર્થાનિ સહ દૈવતૈઃ। સદા તિષ્ઠન્તુ મુનયો ગન્ધર્વ્વાણાં ગણાશ્ચ યે ।। ૪૫.

જ્યાં સુધી વિષ્ણુનું ગાન થાય છે, ત્યાં સુધી બધા તીર્થો અને તેમના દેવતાઓ, મુનિઓ અને ગંધર્વોના સમૂહો સાથે શિલામાં હંમેશા સ્થિર રહે.

સર્વ્વદેવસ્વરૂપા ચ નામેયં દેવરૂપિણી। યાવત્તિષ્ઠતિ બ્રહ્માણ્ડં તાવત્તિષ્ઠતુ વૈ શિલા। મમ દેહેઽશ્મરૂપે ચ યે જપન્તિ તપન્તિ ચ ।। ૪૫.

આ પથ્થર બધા દેવતાઓનું સ્વરૂપ છે અને તેને દેવરૂપિણી કહેવામાં આવે છે. જેટલો સમય બ્રહ્માંડ રહેશે, તેટલો સમય આ પથ્થર પણ રહેશે. મારા પથ્થરરૂપ શરીર પર કે મારા શરીર પર જે જપ કરે છે કે તપ કરે છે—

જુહોત્યગ્નૌ ચ તેષાં વૈ તદક્ષય્યોપતિષ્ઠતામ્ । અક્ષયન્તુ ભવેચ્છ્રાદ્ધં જપહોમતપાંસિ ચ। શિલાપર્વ્વતરૂપેણ મયિ તિષ્ઠતુ સર્વ્વદા ।। ૪૫.

—અને જે લોકો મારા માટે અગ્નિમાં હવન કરે છે, તેમના હવન ક્યારેય ખૂટે નહીં. તેમના શ્રાદ્ધ, જપ, હવન અને તપ પણ કદી ખૂટે નહીં. હું પથ્થરપર્વતરૂપે હંમેશાં અહીં રહું.

પતિવ્રતાવચઃ શ્રુત્વા દેવાઃ પ્રોચુઃ પતિવ્રતામ્। ત્વયા યત્પ્રાર્થિતં સર્વ્વં તદ્ભવિષ્યત્યસંશયમ્ ।। ૪૫.

પતિવ્રતાના શબ્દો સાંભળી દેવતાઓએ તેને કહ્યું: 'તમે જે પણ ઈચ્છ્યું છે, તે નિશ્ચયે જ પૂરું થશે.'

ગયાસુરસ્ય શિરસિ ભવિષ્યસિ યદા સ્થિરા। તદા પાદાદિરૂપેણ સ્થાસ્યામસ્ત્વયિ સુસ્થિરાઃ। વરં શિલાયૈ દત્ત્વૈવં તત્રૈવાન્તર્દ્દધુઃ સુરાઃ ।। ૪૫.

જ્યારે તમે ગયાસુરના માથા પર મજબૂતીથી સ્થિર થશો, ત્યારે અમે પણ તમારા પર પગ વગેરે સ્વરૂપે સ્થિર રહીશું. આમ પથ્થરને વરદાન આપી દેવતાઓ ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

વક્ષ્યે શિલાયા માહાત્મ્યં શ્રૃણુ નારદ મુક્તિદમ્। યસ્યા ગાયન્તિ દેવાશ્ચ માહાત્મ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ ।। ૪૬.

હવે હું પથ્થરનું મહાત્મ્ય કહું છું—નારદ, સાંભળો, કારણ કે તે મુક્તિ આપે છે. દેવતાઓ અને મહાન ઋષિઓ પણ તેની મહિમા ગાય છે.

શિલા સ્થિતા પૃથિવ્યાં સા દેવરૂપાતિપાવની। વિચિત્રાખ્યં શિલાતીર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૬.

આ પથ્થર ધરતી પર સ્થિર છે, દેવરૂપ અને અત્યંત પવિત્ર છે. તેના નામે વિचित्र નામનું તીર્થ છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

તસ્યાઃ સંસ્પર્શનાલ્લોકાઃ સર્વે હરિપુરં યયુઃ। શૂન્યે લોકત્રયે જાતે શૂન્યા યમપુરી હ્યભૂત્ ।। ૪૬.

માત્ર તેના સ્પર્શથી બધા જીવ હરિના ધામમાં પહોંચી ગયા; ત્રણેય લોક ખાલી થઈ ગયા, યમપુર પણ સુનામા પડી ગઈ.

યમ ઇન્દ્રાદિભિર્ગત્વા ઊચે બ્રહ્માણમદ્ભુતમ્। અધિકારં ગૃહાણાથ યમદણ્ડં પિતામહ ।। ૪૬.

યમરાજે ઈન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સાથે જઈને બ્રહ્માને કહ્યું: 'પિતામહ, તમે યમરાજનો અધિકાર અને દંડ સંભાળો.'

યમમૂચે તતો બ્રહ્મા સ્વગૃહે ધારયસ્વ તામ્। બ્રહ્મોક્તો ધર્મરાજસ્તુ ગૃહે તાં સમધારયત્ ।। ૪૬.

પછી બ્રહ્માએ યમને કહ્યું, 'તમે તેને તમારા ઘરે રાખો.' બ્રહ્માના આદેશ પ્રમાણે ધર્મરાજાએ તેને પોતાના ઘરે રાખી લીધી.

યમોઽધિકારં સ્વં ચક્રે પાપિનાં શાસનાદિકમ્। એવંવિધા ગુરુતરા શિલા જગતિ વિશ્રુતા ।। ૪૬.

યમરાજે પછી પોતાનો અધિકાર સંભાળ્યો અને પાપીઓને દંડ આપવાનું શરૂ કર્યું. આમ, આ ભારે પથ્થર જગતમાં પ્રસિદ્ધ થયો.