વાયુપુરાણમ્

પ્રવૃત્તિઞ્ચ નિવૃત્તિઞ્ચ ગુણવૃદ્ધિમિહ દ્વિજાઃ। યથાશક્તિ પ્રવક્ષ્યામિ તનૂનાં તન્નિબોધત ।। ૫.

હે બ્રાહ્મણો, હું મારી શક્તિ પ્રમાણે, આ રૂપોમાં પ્રવૃત્તિ, નિવૃત્તિ અને ગુણોની વૃદ્ધિ સમજાવીશ; એ સાંભળો.

એકા તુ કુરુતે તાસાં રાજસી સર્વતઃ પ્રજાઃ। એકા ચૈવાર્ણવસ્થા તુ સાનુગૃહ્ણાતિ સાત્ત્વિકી। એકા સા ક્ષિપતે કાલે તામસી ગ્રસતે પ્રજાઃ ।। ૫.

આમાંથી એક રાજસ સ્વરૂપે સર્વત્ર જીવોની ઉત્પત્તિ કરે છે; બીજી, સત્વગુણવાળી, સમુદ્રરૂપે તેમને આધાર આપે છે; અને ત્રીજી, તમોગુણવાળી, યોગ્ય સમયે જીવોને નાશ પામે છે અને તેમને ગ્રહણ કરે છે.

રજસા તુ સમુદ્રિક્તો બ્રહ્મા સમ્ભવતે યદા। પુરુષાખ્યા તદા તસ્ય સાત્ત્વિકી વિનિવર્ત્તતે ।। ૫.

જ્યારે બ્રહ્મા રાજસ ગુણથી ભરપૂર થાય છે, ત્યારે પુરુષ નામે ઓળખાતી સત્વગુણવાળી શક્તિ તેમાં થી વિલય પામે છે.

યદા ભવતિ કાલાત્મા ઉદ્રેકાત્તમસસ્તુ સઃ। બ્રહ્માખ્યા સા તદા ત્વસ્ય રાજસી વિનિવર્ત્તતે ।। ૫.

જ્યારે સમયતત્વમાં તમોગુણ વધે છે અને તે પ્રબળ બને છે, ત્યારે બ્રહ્મા તરીકે ઓળખાતી રાજસ શક્તિ તેમાં થી વિલય પામે છે.

સત્ત્વોદ્રેકાત્તુ પુરુષો યદા ભવતિ સ પ્રભુઃ। કાલાખ્યા સા તદા તસ્ય પુનર્નભવતીતિ વૈ ।। ૫.

જ્યારે સત્વગુણ વધવાથી પુરુષ સ્વરૂપે પ્રભુ પ્રગટ થાય છે, ત્યારે તેમાં માટે સમય નામે ઓળખાતી શક્તિ અસ્તિત્વમાં રહેતી નથી.

ક્રમાત્તસ્ય નિવર્ત્તન્તે રૂપં નામ ચ કર્મ ચ। ત્રૈલોક્યે વર્ત્તમાનસ્ય સર્વાનુગ્રહનિગ્રહૈઃ ।। ૫.

ક્રમશઃ, ત્રણેય લોકમાં રહેલા એના સ્વરૂપ, નામ અને કર્મો સર્વજીવો પર કૃપા અને નિયંત્રણ કરવાથી વિલય પામે છે.

યદા ભવતિ બ્રહ્મા ચ તદા ચાન્તરમુચ્યતે। યદા ચ પુરુષો બ્રહ્મા ન ચૈવ પુરુષસ્તુ સઃ ।। ૫.

જ્યારે બ્રહ્મા અસ્તિત્વમાં હોય છે, ત્યારે એક અંતરાલ કહેવાય છે; અને જ્યારે પુરુષ બ્રહ્મા બને છે, ત્યારે તે માત્ર પુરુષ રહેતો નથી.

મણિર્વિભજતે વર્ણાન્ વિચિત્રાન્ સ્ફટિકે યથા। વૈમલ્યાદાશ્રયવશાત્તદ્વર્ણઃ સ્યાત્તદઞ્જનઃ ।। ૫.

જેમ મણિ વિવિધ રંગોને સ્ફટિકમાં વિભાજિત કરે છે, તેમ તેની શુદ્ધિ અને આધારના સ્વભાવ પ્રમાણે એ રંગ દેખાય છે.

તદા ગુણવશાત્તસ્ય સ્વયમ્ભોરનુરઞ્જનમ્। એકત્વે ચ પૃથક્ત્વે ચ પ્રોક્તમેતન્નિદર્ઘનમ્ ।। ૫.

તે જ રીતે, ગુણોના પ્રભાવથી સ્વયંભૂમાં રંગત આવે છે; એકરૂપતા કે ભિન્નતા હોય, એનું આ જ સ્પષ્ટીકરણ કહેવાયું છે.

એકો ભૂત્વા યથા મેઘઃ પૃથક્ત્વેનાવતિષ્ઠતે। રૂપતો વર્ણતશ્ચૈવ તથા ગુણવશાત્તુ સઃ ।। ૫.

જેમ એક મેઘ એક બનીને પણ રૂપ અને રંગથી અલગ-અલગ દેખાય છે, તેમ ગુણોના પ્રભાવથી એ પણ એવો જ દેખાય છે.

ભવત્યેકો દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા મૂર્તિવિનાશનાત્। એકો બ્રહ્માન્તકૃચ્ચૈવ પુરુષશ્ચેતિ તે ત્રયઃ ।। ૫.

તે એક, બે અને ત્રણ રૂપે દેખાય છે, કારણ કે સ્વરૂપોનો નાશ થાય છે; એ બ્રહ્મા, અંતકર્તા અને પુરુષ—આ ત્રણ છે.

એકસ્યૈતાઃ સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ। બ્રાહ્મી ચ પૌરુષી ચૈવ અન્તકારી ચ તે ત્રયઃ ।। ૫.

આ ત્રણ સ્વરૂપો સ્વયંભૂના તનુરૂપે જાણીતા છે: બ્રાહ્મી, પૌરૂષી અને અંતકારી—આ ત્રણ.

તત્ર યા રાજસી તસ્ય તનુઃ સા વૈ પ્રજાકરી। યા તામસી તુ કાલાખ્યા પ્રજાક્ષયકરી તુ સા। સાત્ત્વિકી પૌરુષી યા તુ સાનુગ્રહકરી સ્મૃતા ।। ૫.

આમાં રાજસ સ્વરૂપે જીવોની ઉત્પત્તિ થાય છે; તામસ સ્વરૂપ, જે સમય તરીકે ઓળખાય છે, તે જીવોના નાશનું કારણ બને છે; અને સત્વગુણવાળી પૌરૂષી કૃપા આપનારી તરીકે જાણીતી છે.

રાજસ્યા બ્રહ્મણોંઽશેન મરીચિઃ કશ્યપોઽભવત્। તામસી ચાન્તકૃદ્યા તુ તદંશેનાભવદ્ભવઃ ।। ૫.

બ્રહ્માના રાજસ ભાગમાંથી મરીચિ અને કશ્યપ જન્મ્યા; તામસ ભાગમાંથી, જેને અંતકર્તા કહે છે, તેમાંથી ભવ જન્મ્યો.

સાત્ત્વિકી પૌરુષી યા સા તસ્યાઃ શોચિષ્ણુરુચ્યતે। ત્રૈલોક્યે તાઃ સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૫.

સત્વગુણવાળી પૌરૂષી શક્તિ શોચિષ્ણુ તરીકે ઓળખાય છે; સ્વયંભૂના આ ત્રણ તનુરૂપો ત્રણેય લોકમાં જાણીતા છે.

નાનાપ્રયોજનાર્થાં હિ કાલોઽવસ્થાં કરોતિ યઃ। બ્રહ્મત્વેન પ્રજાઃ સૃષ્ઠ્વા વિષ્ણુત્વેનાનુગૃહ્ય ચ। વૈષ્ણવ્યાનુગૃહીતા સ્તા રૌદ્યાનુગ્રસતે પુનઃ ।। ૫.

સમય વિવિધ હેતુઓ માટે જુદી-જુદી સ્થિતિઓ લાવે છે: બ્રહ્મા રૂપે જીવોની રચના કરે છે, વિષ્ણુ રૂપે તેમને પોષે છે અને પછી રુદ્ર રૂપે ફરીથી તેમને ગ્રહણ કરે છે.

એકઃ સ્વયમ્ભુવઃ કાલસ્ત્રિભિસ્ત્રીન્ વૈ કરોતિ સઃ। સૃજતે ચાનુગૃહ્ણાતિ પ્રજાઃ સંહરતે તથા ।। ૫.

એક સ્વયંભૂ સમય ત્રણ ગુણોથી ત્રણ સ્વરૂપો બનાવે છે; તે જીવોની ઉત્પત્તિ, પોષણ અને સંહાર—all કરે છે.

ઇત્યેતાઃ કથિતા સ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ। પ્રજાપત્યા ચ રૌદ્રી ચ વૈષ્ણવી ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫.

આ રીતે, સ્વયંભૂના ત્રણ તનુરૂપો વર્ણવાયા છે: તેઓ પ્રજાપત્ય, રૌદ્રી અને વૈષ્ણવી તરીકે જાણીતા છે.

એકા તનુઃ સ્મૃતા વેદે ધર્મશાસ્ત્રે પુરાતને। સાઙ્ખ્યયોગપરે વીરૈઃ પૃથક્ત્વૈકત્વદર્શિભિઃ। અભિજાતપ્રભાવજ્ઞૈઋષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।। ૫.

આ એક તનુ વેદ, પ્રાચીન ધર્મશાસ્ત્ર, સાંખ્ય અને યોગમાં નિપુણ વીરોએ, એકતા-ભિન્નતા જોનારોએ અને સત્યને જાણનારા ઋષિઓએ પણ ઓળખી છે.

એકત્વે ચ પૃથક્ત્વે ચ તાસુ ભિન્નાઃ પ્રજાસ્ત્વિહ । ઇદં પરમિદં નેતિ બ્રુવતો ભિન્નદર્શનાઃ ।। ૫.

એકતા અને ભિન્નતા વચ્ચે અહીં જીવાતાઓ અલગ અલગ છે; 'આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી' એમ કહેનારા લોકોના દૃષ્ટિકોણ પણ જુદા જુદા છે.

બ્રહ્માણં કારણં કેચિત્ કેચિત્ પ્રાહુઃ પ્રજાપતિમ્। કેચિચ્છિવં પરત્વેન પ્રાહુર્વિષ્ણું તથાઽપરે। અવિજ્ઞાનેન સંસક્તાઃ સક્તા રત્યાદિચેતસા ।। ૫.

કેટલાંક બ્રહ્માને કારણ માને છે, કેટલાંક પ્રજાપતિને કહે છે; કેટલાક શિવને સર્વોચ્ચ માને છે, તો બીજા વિષ્ણુને પણ; અજ્ઞાનથી બંધાયેલા, રાગાદિમાં મન લગાવનારા છે.

તત્ત્વં કાલઞ્ચ દેશઞ્ચ કાર્યાણ્યાવેક્ષ્ય તત્ત્વતઃ। કારણઞ્ચ સ્મૃતા હ્યેતા નાનાર્થેષ્વિહ દેવતાઃ ।। ૫.

યથાર્થ રીતે તત્વ, સમય, સ્થાન અને પરિણામોનું વિચાર કરતાં, કારણને યાદ રાખવામાં આવે છે; તેથી અહીં દેવતાઓ વિવિધ અર્થોમાં સ્થિત છે.

એકં નિન્દતિ યસ્તેષાં સર્વાનેન સ નિન્દતિ। એકં પ્રશસમાનસ્તુ સર્વાનેવ પ્રશંસતિ। એકં યો વેત્તિ પુરુષં તમાહુર્બ્રહ્મવાદિનમ્ ।। ૫.

જે કોઈ એમમાંથી એકને નિંદે છે, તે બધાની નિંદા કરે છે; જે કોઈ એકની પ્રશંસા કરે છે, તે બધાની પ્રશંસા કરે છે; અને જે કોઈ એ એક પુરુષને ઓળખે છે, તેને બ્રહ્મજ્ઞાની કહેવાય છે.

અદ્વેષસ્તુ સદા કાર્યો દેવતાસુ વિજાનતા। ન શક્યમીશ્વરં જ્ઞાતુમૈશ્વર્યેણ વ્યવસ્થિતમ્ ।। ૫.

દેવતાઓને જાણનારે હંમેશા દ્વેષ ટાળવો જોઈએ; જે ઈશ્વર સ્વાધિન છે, તેને જાણવું શક્ય નથી.

એકાત્મા સ ત્રિધા ભૂત્વા સંમોહયતિ યઃ પ્રજાઃ। એતેષાઞ્ચ ત્રયાણાન્તુ વિચરન્ત્યન્તરં જનાઃ ।। ૫.

એ એક આત્મા છે, પણ ત્રણ રૂપે બનીને જીવાતાઓને મોહિત કરે છે; આ ત્રણમાં લોકો ભિન્નતા અનુભવે છે.

જિજ્ઞાસન્તઃ પરીક્ષન્તઃ સક્તા રૂપાવિચેતસઃ। ઇદં પરમિદં નેતિ વદન્તિ ભિન્નદર્શિનઃ ।। ૫.

જાણવાની ઇચ્છા રાખીને, તપાસ કરતાં, રૂપોમાં જડપાઈને, ભિન્ન દૃષ્ટિ ધરાવનારા કહે છે: 'આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી.'

યાતુધાનાન્ વિશન્ત્યેતાઃ પિશાચાંશ્ચૈવ તાન્નરાન્ । એકત્વેન પૃથક્ત્વેન સ્વયમ્ભૂર્વ્યવતિષ્ઠતે ।। ૫.

આ દેવતાઓ યાતુધાન અને પિશાચ જેવા મનુષ્યોમાં પ્રવેશ કરે છે; એકતા અને ભિન્નતા બંનેમાં સ્વયંભૂ સ્થિર રહે છે.

ગુણમાત્રાત્મિકાભિસ્તુ તનુભિર્મોહયન્ પ્રજાઃ। તેષ્વેકં યજતે યસ્તુ સ તદા યજતે ત્રયમ્ ।। ૫.

ગુણમાત્રથી બનેલી દેહોથી જીવાતાઓને મોહિત કરીને, જે કોઈ એમમાંથી એકની પૂજા કરે છે, તે એ સમયે ત્રણેયની પૂજા કરે છે.

તસ્માદ્દેવાસ્ત્રયો હ્યેતે નૈરન્તર્યે વ્યવસ્થિતાઃ। તસ્માત્ પૃથક્ત્વમેકત્વસઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યાગતાગતમ્। એકત્વં વા બહુત્વં વા તેષુ કો જ્ઞાતુમર્હતિ ।। ૫.

આથી, આ ત્રણ દેવતાઓ સતત એકરૂપે સ્થિત છે; એકતા અને ભિન્નતાની ગણતરી આવતી-જતી રહે છે; તેમાં એકતા કે બહુતા કોણ જાણે?