વાયુપુરાણમ્

ત્વયોત્થાય હિ કર્ત્તવ્યં સ્વગુરોઃ પૂજનં સદા। મયા તુ ધર્મ્મચારિણ્યા તવ કાર્ય્યે કૃતે મુને ।। ૪૫.

'પોતાના ગુરુની હંમેશા પૂજા કરવી એ યોગ્ય છે; પણ હું ધર્મપથ પર ચાલતી તારી સેવા કરી રહી હતી, હે મુનિ.'

અદોષાહં યતઃ શપ્તા તસ્માચ્છાપં દદામિ તે। ત્વઞ્ચ શાપં મહાદેવાદ્ભર્ત્તઃ પ્રાપ્સ્યસ્યસંશયમ્ ।। ૪૫.

'મારે કોઈ દોષ નથી, છતાં મને શાપ મળ્યો છે; તેથી, હવે હું પણ તને શાપ આપું છું: હે પતિ, તું પણ મહાદેવ પાસેથી શાપ પામશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.'

વ્યાકુલં તં પતિં દૃષ્ટ્વા વ્યાકુલાગાત્પ્રજાપતિમ્। નત્વા શયાનં બ્રહ્માણમગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય ચેન્ધનૈઃ ।। ૪૫.

પતિને વ્યાકુળ જોઈને, ધર્મવ્રતા પણ દુઃખી થઈને પ્રજાપતિ પાસે ગઈ; તેણે શયન પર રહેલા બ્રહ્માને વંદન કરીને, લાકડાંથી અગ્નિ પ્રગટાવ્યો.

ગાર્હપત્યે સ્થિતા ચક્રે તપઃ પરમદુષ્કરમ્। તથા શપ્તો મરીચિશ્ચ તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ।। ૪૫.

ગૃહ્ય અગ્નિ પાસે ઊભી રહીને, તેણે અત્યંત કઠિન તપ કર્યું; એ જ રીતે, મરીચિએ પણ તેને શાપ આપ્યા પછી ભારે તપ કર્યું.

પતિવ્રતાયાસ્તપસા મરીચેસ્તપસા યથા। ઇન્દ્રાદયશ્ચ સન્તપ્તા ગતાસ્તે શરણં હરિમ્ ।। ૪૫.

પતિવ્રતાની તપશ્ચર્યા અને મરીચિના તપથી, ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ પણ દુઃખી થઈ ગયા; તેઓ હરિની શરણમાં ગયા.

ઊચુઃ ક્ષીરામ્બૂદૌ સુપ્તં સન્તપ્તાસ્તપસા હરે। પતિવ્રતાયાશ્ચ મુનેસ્ત્રૈલોક્યં રક્ષ કેશવ ।। ૪૫.

તપથી પીડાઈને, તેઓ ક્ષીરસાગરમાં સુતા હરિને કહ્યું: 'હે કેશવ, પતિવ્રતા અને મુનિની તપશ્ચર્યા થી ત્રણેય લોકને બચાવ.'

ઇન્દ્રાદીનાં વચઃ શ્રુત્વા વિષ્ણુર્ધર્મ્મવ્રતાં યયૌ। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પ્રબુદ્ધો ભગવાનજઃ। ઊચુર્ધર્મ્મર્વતાં દેવા અગ્નિસ્થાં તાં સકેશવાઃ ।। ૪૫.

ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓના વચન સાંભળી, વિષ્ણુ ધર્મવ્રતા પાસે ગયા; એ જ સમયે, અજન્મા ભગવાન જાગ્યા, અને દેવતાઓ કેશવ સાથે અગ્નિમાં ઊભેલી ધર્મવ્રતાને સંબોધી બોલ્યા.

અગ્નિમધ્યે તપઃ કર્ત્તું કસ્ય શક્તિઃ પતિવ્રતે। ત્વયા કૃતં તત્પરમં સર્વ્વલોકભયઙ્કરમ્ ।। ૪૫.

પતિવ્રતાઓમાં એવી શક્તિ કોની છે કે અગ્નિની વચ્ચે તપ કરી શકે? તું જે કર્યું છે એ સર્વોત્તમ છે અને બધા લોકને ભય પેદા કરે છે.

વરં વરય ધર્મ્મજ્ઞે અસ્મત્તો યદભીપ્સિતમ્। વિષ્ણ્વાદીનાં વચઃ શ્રુત્વા દેવાન્ધર્મ્મવ્રતાબ્રવીત્ ।। ૪૫.૩૭ ભર્તૃશાપમશક્તાહં નિવર્ત્તયિતુમોજસા। દત્તો મરીચિના શાપો મહ્યં સ હ્યપગચ્છતુ ।। ૪૫.

'હે ધર્મને જાણનારી, અમારાથી જે ઈચ્છા હોય તે વર માંગ.' વિષ્ણુ અને બીજાના વચન સાંભળી, ધર્મવ્રતાએ કહ્યું: 'મારે મારા પતિના શાપને મારી શક્તિથી દૂર કરવાનો બળ નથી; મરીચિએ મને આપેલો શાપ — એ દૂર થાય.'

ધર્મ્મવ્રતાવચઃ શ્રુત્વા પ્રોચુરેતાં સુરાઃ પુનઃ । ધર્મ્મવ્રતે ધર્મ્મપુત્રિ શાપોઽયં પરમર્ષિણા ।। ૪૫.

ધર્મવ્રતાના વચન સાંભળી, દેવતાઓ ફરી બોલ્યા: 'હે ધર્મપુત્રી, આ શાપ તને મહાન ઋષિએ આપ્યો છે.'

દત્તસ્તે ન નિરાકર્ત્તું શક્યો દેવદ્વિજાતિભિઃ। તસ્માદન્યં વરં બ્રૂહિ યતો ધર્મ્મસ્ય સંસ્થિતિઃ ।। ૪૫.

તને આપેલો શાપ દેવો કે બ્રાહ્મણો દૂર કરી શકે તેમ નથી; તેથી, બીજું કોઈ વર માંગ, જેથી ધર્મ ટકી રહે.

ભવેદ્વૈ ત્રિષુ લોકેષુ વેદોક્તસ્ય શુભવ્રતે। દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા દેવાન્ધર્મ્મવ્રતાબ્રવીત્ ।। ૪૫.

ત્રણે લોકમાં દેવતાઓએ જે વેદોમાં કહેલું છે, એ બધું સાચું થયું. દેવતાઓના વચન સાંભળી ધર્મવ્રતાએ તેમને કહ્યું.

ભર્ત્તુઃ શાપાન્મોચયિતું ન શક્તાશ્ચ યદામરાઃ। મહ્યં વરં પ્રયચ્છધ્વમેવંવિધમનુત્તમમ્ ।। ૪૫.

મારા પતિના શ્રાપમાંથી દેવતાઓ મને મુક્ત કરી શક્યા નહીં, એટલે હવે તમે મને સર્વોત્તમ અને અનન્ય એવો વર આપો.

શિલાહં હિ ભવિષ્યામિ બ્રહ્માણ્ડે પાવની શુભા। નદીનદસરસ્તીર્થદેવાદિભ્યોઽતિપાવની ।। ૪૫.

હું બ્રહ્માંડમાં પાવન અને શુભ શિલા બનીશ, જે નદીઓ, નાળાઓ, સરોવર, તીર્થો અને દેવતાઓ કરતાં પણ વધારે પવિત્ર હશે.

ઋષ્યાદિભ્યો મુનુભ્યશ્ચ મુખ્યદેવેભ્ય એવ ચ। ત્રૈલોક્યે યાનિ લિઙ્ગાનિ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મકાન્યપિ। તાનિ તિષ્ઠન્તુ મદ્દેહે તીર્થરૂપેણ સર્વ્વદા ।। ૪૫.

ત્રણે લોકમાં જે પણ ઋષિઓ, મુનિઓ અને મુખ્ય દેવતાઓના પ્રતીકો છે, દેખાતા કે અદૃશ્ય સ્વરૂપે, એ બધાં તીર્થરૂપે મારા શરીરમાં હંમેશા સ્થિર રહે.

તીર્થાન્યપિ ચ સર્વ્વાણિ નક્ષત્રપ્રમુખાસ્તથા। તિષ્ઠન્તુ દેવાઃ સકલા દેવ્યશ્ચ મુનયસ્તથા ।। ૪૫.

બધાં તીર્થો, નક્ષત્રોથી શરૂ કરીને, દેવતાઓ, દેવીઓ અને મુનિઓ પણ અહીં સ્થિર રહે.

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ લક્ષયિત્વા પદં મયિ। પઞ્ચાગ્નયઃ કુમારાદ્યા બહુરુપેણ સંસ્થિતાઃ ।। ૪૫.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રે પોતાનું સ્થાન મારી અંદર સ્થાપિત કરીને, પાંચ અગ્નિ, કુમાર અને બીજા અનેક સ્વરૂપે અહીં રહે.

મૂર્ત્તામૂર્ત્તસ્વરૂપેણ પદરૂપેણ દેવતાઃ। શિલાયાં ક્રોશમાત્રેણ મૂર્ત્તિરૂપાઃ સ્થિતા ભુવિ ।। ૪૫.

દેવતાઓ, દેખાતા અને અદૃશ્ય સ્વરૂપે, પગલાંના રૂપે, શિલામાં એક ક્રોશ જેટલી જગ્યા પર પૃથ્વી પર સ્થિર રહે.

તાં દૃષ્ટ્વા સર્વ્વલોકશ્ચ મહાપાતકનાશિનીમ્। પૂતો ધર્મ્માધિકારી ચ શ્રાદ્ધકૃદ્બ્રહ્મલોકભાક્ ।। ૪૫.

જે બધા લોકોએ આ મહાપાપ નાશક શિલાને જોયા, તેઓ પવિત્ર બને, ધર્મમાં અધિકારી થાય, શ્રાદ્ધ કરે અને બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કરે.

શિલાસ્થિતેષુ તીર્થષુ સ્નાત્વા કૃત્વાથ તર્પણમ્। શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં યેષાં બ્રહ્મલોકં પ્રયાન્તુ તે ।। ૪૫.

શિલામાં સ્થિત તીર્થોમાં જે લોકો સ્નાન કરે, તર્પણ કરે અને શ્રાદ્ધ સહિત પિંડદાન કરે, તેઓ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે.

ગદાધરો દૃશ્યતીર્થં સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્। સ્થાસ્યન્તિ ચ મરિષ્યન્તિ યાન્તુ બ્રહ્મપુરીં નરાઃ। વારાણસી પ્રયાગશ્ચ પુરુષોત્તમસંજ્ઞકમ્ ।। ૪૫.

ગદાધર સર્વોત્તમ તીર્થ તરીકે દેખાય છે; ત્યાં જે મરે તેઓ બ્રહ્મપુરીને જાય છે. વારાણસી અને પ્રયાગને પુરુષોત્તમ નામે ઓળખાય છે.

ગઙ્ગાસાગરસંજ્ઞઞ્ચ નિત્યં તિષ્ઠતુ ફલ્ગુનિ। ગદાધરાધિષ્ઠિતં તત્સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્। મુક્તિર્ભવેત્ પિતૄણાં ચ મૃતાનાં શ્રાદ્ધતઃ સદા ।। ૪૫.

ગંગાસાગર નામનું સ્થાન ફાલ્ગુનીમાં હંમેશા રહે, જ્યાં ગદાધર સ્થાપિત છે, એ સર્વોત્તમ તીર્થ છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ કરનારના પિતૃઓને સદા મુક્તિ મળે છે.

જરાયુજાણ્ડજા વાપિ સ્વેદજા વાપિ ચોદ્ભિદઃ। ત્યક્ત્વા દેહં શિલાયાન્તે યાન્તુ વિષ્ણુસ્વરૂપતામ્ ।। ૪૫.

જેમણે ગર્ભ, ડીમ, પરસેવો કે અંકુરથી જન્મ લીધો હોય, એ બધા જો શિલા પર અંત સમયે શરીર છોડે, તો તેઓ વિષ્ણુરૂપ પામે.

યથાર્ચ્ચિતે હરૌ સર્વ્વે યજ્ઞાઃ પૂર્ણા ભવન્તિ હિ। તથા શ્રાદ્ધં તર્પણઞ્ચ સ્નાનં ચાક્ષયમસ્ત્વિહ ।। ૪૫.

જેમ હરીની પૂજા કરતાં બધા યજ્ઞ પૂર્ણ થાય છે, તેમ અહીં શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને સ્નાન પણ અક્ષય રહે.

મમ દેહે સુરેશાનાં યે જપન્તિ શ્રુતાદિકમ્। અચિરેણાપિ તે સિદ્ધાઃ સિદ્ધિભાજો ભવન્તુ વૈ ।। ૪૫.

મારા શરીરમાં જે દેવતાઓ વેદ અને અન્ય શાસ્ત્રોનું જપ કરે, તેઓ ટૂંક સમયમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે અને સિદ્ધિના ભાગીદાર બને.

પિતૄણાં કુલસાહસ્રમાત્મના સહિતં નરઃ। શ્રાદ્ધાદિના સમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુલોકં નયેદ્‌ધ્રુવમ્ ।। ૪૫.

માણસ શ્રાદ્ધ અને અન્ય કર્મો કરીને પોતાના હજારો પિતૃઓ સાથે નિશ્ચિતપણે વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.

યાવત્યો હિ સરિચ્છ્રેષ્ઠા ગઙ્ગાદ્યાશ્ચ હ્રદાઃ શુભાઃ। સમુદ્રાદ્યાઃ સરોમુખ્યા માનસાદ્યાઃ સુરેશ્વરાઃ। નૃણાં શ્રાદ્ધં વિદધતો મુક્તયે નિવસન્તુ મે ।। ૪૫.

ગંગા જેવી શ્રેષ્ઠ નદીઓ, પવિત્ર સરોવર, મુખ્ય સમુદ્રો અને માનસાદી દેવતાસરો, એ બધાં મારા અંદર રહે, જેથી શ્રાદ્ધ કરનારને મુક્તિ મળે.

શરીરેણ સમાયાન્તુ ક્વચિન્નો યાન્તુ દેવતાઃ। એકો વિષ્ણુસ્ત્રિધામૂર્ત્તિર્યાવત્સઙ્કીર્ત્યતે બુધૈઃ ।। ૪૫.

દેવતાઓ પોતાના શરીરથી અહીં આવે અથવા ક્યારેય ન જાય, જેટલા સમય સુધી વિષ્ણુનું ત્રિરૂપ બુદ્ધિવાન લોકો દ્વારા ગવાય છે.

તાવચ્છિલાયાં સર્વ્વાણિ તીર્થાનિ સહ દૈવતૈઃ। સદા તિષ્ઠન્તુ મુનયો ગન્ધર્વ્વાણાં ગણાશ્ચ યે ।। ૪૫.

જ્યાં સુધી વિષ્ણુનું ગાન થાય છે, ત્યાં સુધી બધા તીર્થો અને તેમના દેવતાઓ, મુનિઓ અને ગંધર્વોના સમૂહો સાથે શિલામાં હંમેશા સ્થિર રહે.