વાયુપુરાણમ્

રૂપેણાનેન માં ભીરુ વિમોહયસિ સુવ્રતે । બ્રહ્માત્મજોઽહં વિખ્યાતો મરીચિર્વ્વેદપારગઃ ।। ૪૫.

આ સુંદરતા સાથે, હે ભયભીત અને સદ્ગુણવાળી, તું મને મોહિત કરી નાખે છે; હું બ્રહ્માનો પુત્ર અને વેદોમાં પારંગત મરીચિ છું.

મરીચેર્વ્વચનં શ્રુત્વા કન્યા પ્રોવાચ તં મુનિમ્। અહં ધર્મ્મવ્રતા નામ ધર્મ્મપુત્રી તપોઽન્વિતા ।। ૪૫.

મરીચિના શબ્દો સાંભળી, એ કન્યાએ એ મુનિને કહ્યું: 'મારું નામ ધર્મવ્રતા છે, હું ધર્મની દીકરી છું અને તપમાં નિપુણ છું.'

પતિવ્રતાર્થં વિપ્રેન્દ્ર ચરામિ પરમં તપઃ। ધર્મ્મવ્રતાં મરીચિસ્તામુવાચ પ્રીતિપૂર્વ્વ્કમ્ ।। ૪૫.

'પતિવ્રતા થવા માટે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હું ઉત્તમ તપ કરી રહી છું.' મરીચિએ પ્રેમપૂર્વક ધર્મવ્રતાને કહ્યું:

પતિવ્રતા દર્શનાન્મે ભવિષ્યસિ શુભવ્રતે। પતિવ્રતેચ્છયા પૃથ્વીં વિચરામિ હ્યહર્નિશમ્ ।। ૪૫.

'હે શુભવ્રતા, મારા દર્શનથી તું પતિવ્રતા બનશે; હું પતિવ્રતા પત્ની માટે દિવસ-રાત પૃથ્વી પર ફરું છું.'

ત્વઞ્ચેત્પતિવ્રતા જાતા ભજે ત્વાં ભજ માં વરમ્। લોકે ન ત્વાદૃશી કન્યા મમ તુલ્યો ન તે વરઃ ।। ૪૫.

'જો તું પતિવ્રતા બને, તો મને પસંદ કર, હું પણ તને પસંદ કરીશ; દુનિયામાં તારા જેવું કોઈ નથી અને મારા જેવો વર પણ નથી.'

ધર્મ્મવ્રતે ધર્મ્મપત્ની તસ્માત્ત્વં ભવ મેઽધુના। ધર્મ્મવ્રતા મુનિં પ્રાહ ધર્મ્મં યાચય સુવ્રત ।। ૪૫.

'હે ધર્મવ્રતા, હવે તું મારી ધર્મપત્ની બન.' ધર્મવ્રતાએ મુનિને કહ્યું: 'હે સદ્ગુણવાળી, ધર્મ પાસે પૂછો.'

તચ્છ્રુત્વા ધર્મ્મમગમન્મુનિં ધર્મો દદર્શ હ। તેજઃપુઞ્જં વરં નત્વા આસનાર્ઘ્યાદિનાર્ચ્ચયત્ ।। ૪૫.

આ સાંભળી, મુનિ ધર્મ પાસે ગયા અને તેજથી ભરેલા ધર્મને જોયા; વરદાન માટે નમન કરીને, તેમને આસન અને પાદ્યથી સન્માન આપ્યો.

કિમર્તમાગતઃ પૃષ્ટો મરીચિર્ધર્મ્મમબ્રવીત્। કન્યાર્થં ભ્રમતા પૃથ્વી દૃષ્ટા તે કન્યકા વરા । મહ્યં કન્યાઞ્ચ તાં દેહિ શ્રેયસ્તવ ભવિષ્યતિ ।। ૪૫.

શા માટે આવ્યા છો એમ પૂછતાં, મરીચિએ ધર્મને કહ્યું: 'કન્યા માટે પૃથ્વી પર ફરતા, મેં તમારી ઉત્તમ દીકરી જોઈ છે; એ મને આપો, એ તમારો કલ્યાણ કરશે.'

અર્ઘ્યાદિના સમભ્યર્ચ્ય ધર્મ્મં પ્રોચે તથેતિ તમ્। ધર્મ્મવ્રતાં સમાનીય દત્તવાંસ્તાં મરીચયે ।। ૪૫.

પાદ્ય વગેરેથી ધર્મનું પૂજન કરીને, તેમણે કહ્યું: 'તેમ જ થાઓ.' પછી ધર્મવ્રતાને બોલાવી, તેને મરીચિને આપી.

વરં ચ દત્તવાંસ્તસ્મૈ તદ્વાક્યં યત્તથા કૃતમ્। અગ્નિહોત્રેણ સહિતાં સ્વાશ્રમં તાં દ્વિજોઽનયત્ ।। ૪૫.

મરીચિને જે વચન આપ્યું હતું તે પ્રમાણે વરદાન આપ્યું; અગ્નિહોત્ર સાથે એ બ્રાહ્મણે ધર્મવ્રતાને પોતાના આશ્રમમાં લઈ ગયા.

રેમે મુનિસ્તયા સાર્દ્ધં યથા વિષ્ણુઃ શ્રિયા સહ। પાર્વ્વત્યા ચ યથા શમ્ભુઃ સરસ્વત્યા યથા હ્યજઃ ।। ૪૫.

મુનિએ ધર્મવ્રતા સાથે એ રીતે સુખ માણ્યું જેમ વિષ્ણુએ શ્રી સાથે, શંભુએ પાર્વતી સાથે અને બ્રહ્માએ સરસ્વતી સાથે સુખ માણ્યું.

જજ્ઞે પુત્રશતં તસ્યાં મરીચેર્વિષ્ણુનોપમમ્। મરીચિઃ ફલપુષ્પાર્થં વનં ગત્વા સમાગતઃ ।। ૪૫.

મરીચિએ ધર્મવ્રતામાંથી વિષ્ણુ સમાન સો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; પછી મરીચિ ફળ-ફૂલ માટે જંગલ ગયા અને પાછા આવ્યા.

શ્રાન્તઃ કદાચિત્તાં પત્નીમુવાચેતિ પતિવ્રતામ્। ભુક્ત્વા તુ શયનસ્થસ્ય પાદસંવાહનં કુરુ ।। ૪૫.

એક વખત થાકેલા મુનિએ પોતાની પતિવ્રતા પત્નીને કહ્યું: 'ભોજન કર્યા પછી, જ્યારે હું શયન કરીશ, ત્યારે મારા પગ દબાવ.'

ધર્મ્મવ્રતા તથેત્યુક્ત્વા શયનસ્થસ્ય સા મુનેઃ। પાદસંવાહનં ચક્રે ઘૃતે નાભ્યજ્ય તત્પરા ।। ૪૫.

ધર્મવ્રતાએ 'જેમ તું કહેશે તેમ' કહીને, ઋષિ શયન પર હતા ત્યારે, ખૂબ મન લગાવીને તેમના પગને ઘીથી મસાજ કરવા લાગી.

નિદ્રાયમાણેઽથ મુનૌ બ્રહ્મા તં દેશમાગતઃ। ઇત્યેષ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણં મનસાર્ચ્ચયિતું પ્રભુમ્ ।। ૪૫.

ઋષિ ઊંઘી ગયા ત્યારે બ્રહ્મા એ સ્થળે આવ્યા; બ્રહ્માને જોઈને, ધર્મવ્રતાના મનમાં ભગવાનની પૂજા કરવાની ઈચ્છા થઈ.

પાદસંવાહનં કુર્ય્યાં કિં પૂજ્યોઽયં જગદ્ગુરુઃ। ઇત્યાકુલા સમુત્તસ્થૌ મત્વા સા તં ગુરોર્ગુરુમ્ ।। ૪૫.

'હું પગ દબાવું કે જગતના ગુરુની પૂજા કરું?' એમ વિચારીને, પોતાનાં ગુરુના પણ ગુરુ છે એમ માનતાં, ધર્મવ્રતા ગભરાઈને ઊભી રહી.

અર્ઘ્યપાદ્યાદિકં દત્ત્વા બ્રહ્માણં સમપૂજયત્। સત્કૃતાયાન્તુ શય્યાયાં વિશ્રામમકરોદજઃ ।। ૪૫.

પગ ધોવા માટેનું પાણી અને અન્ય સન્માન આપીને, તેણે બ્રહ્માની પૂજા કરી; અને અજન્મા બ્રહ્માએ સન્માન પામી, તેના શયન પર આરામ કર્યો.

એતસ્મિન્નન્તરે ભર્ત્તા સમુત્તસ્થૌ ચ તલ્પતઃ। ધર્મ્મવ્રતામપશ્યન્સ વિપ્રઃ ક્રુદ્ધઃ શશાપ તામ્ ।। ૪૫.

આ વચ્ચે, તેના પતિ શયનમાંથી ઊભા થયા; ધર્મવ્રતાને જોઈને, તે વિદ્વાન ગુસ્સે થયા અને તેને શાપ આપ્યો.

પાદસંવાહનં ત્યક્ત્વાયસ્માદાજ્ઞાં વિહાય મે । ગતાન્યત્ર તતઃ પાપાચ્છાપદગ્ધા શિલા ભવ ।। ૪૫.

'તું પગ દબાવવાનું છોડીને, મારી આજ્ઞા અવગણીને બીજે ગઈ છે; તેથી, પાપના કારણે, મારા શાપથી તું પથ્થર બની જા.'

ભર્ત્રા ધર્મ્મવ્રતા શપ્તા મરીચિં પ્રાહ સા રુષા। શયાને ત્વયિ સંપ્રાપ્તે બ્રહ્મા ત્વજ્જનકો ગુરુઃ ।। ૪૫.

પતિએ શાપ આપ્યા પછી, ધર્મવ્રતાએ ગુસ્સે થઈને મરીચિને કહ્યું: 'જ્યારે તું સુતો હતો ત્યારે, બ્રહ્મા — તારો પિતા અને ગુરુ — આવ્યા હતા.'

ત્વયોત્થાય હિ કર્ત્તવ્યં સ્વગુરોઃ પૂજનં સદા। મયા તુ ધર્મ્મચારિણ્યા તવ કાર્ય્યે કૃતે મુને ।। ૪૫.

'પોતાના ગુરુની હંમેશા પૂજા કરવી એ યોગ્ય છે; પણ હું ધર્મપથ પર ચાલતી તારી સેવા કરી રહી હતી, હે મુનિ.'

અદોષાહં યતઃ શપ્તા તસ્માચ્છાપં દદામિ તે। ત્વઞ્ચ શાપં મહાદેવાદ્ભર્ત્તઃ પ્રાપ્સ્યસ્યસંશયમ્ ।। ૪૫.

'મારે કોઈ દોષ નથી, છતાં મને શાપ મળ્યો છે; તેથી, હવે હું પણ તને શાપ આપું છું: હે પતિ, તું પણ મહાદેવ પાસેથી શાપ પામશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.'

વ્યાકુલં તં પતિં દૃષ્ટ્વા વ્યાકુલાગાત્પ્રજાપતિમ્। નત્વા શયાનં બ્રહ્માણમગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય ચેન્ધનૈઃ ।। ૪૫.

પતિને વ્યાકુળ જોઈને, ધર્મવ્રતા પણ દુઃખી થઈને પ્રજાપતિ પાસે ગઈ; તેણે શયન પર રહેલા બ્રહ્માને વંદન કરીને, લાકડાંથી અગ્નિ પ્રગટાવ્યો.

ગાર્હપત્યે સ્થિતા ચક્રે તપઃ પરમદુષ્કરમ્। તથા શપ્તો મરીચિશ્ચ તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ।। ૪૫.

ગૃહ્ય અગ્નિ પાસે ઊભી રહીને, તેણે અત્યંત કઠિન તપ કર્યું; એ જ રીતે, મરીચિએ પણ તેને શાપ આપ્યા પછી ભારે તપ કર્યું.

પતિવ્રતાયાસ્તપસા મરીચેસ્તપસા યથા। ઇન્દ્રાદયશ્ચ સન્તપ્તા ગતાસ્તે શરણં હરિમ્ ।। ૪૫.

પતિવ્રતાની તપશ્ચર્યા અને મરીચિના તપથી, ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ પણ દુઃખી થઈ ગયા; તેઓ હરિની શરણમાં ગયા.

ઊચુઃ ક્ષીરામ્બૂદૌ સુપ્તં સન્તપ્તાસ્તપસા હરે। પતિવ્રતાયાશ્ચ મુનેસ્ત્રૈલોક્યં રક્ષ કેશવ ।। ૪૫.

તપથી પીડાઈને, તેઓ ક્ષીરસાગરમાં સુતા હરિને કહ્યું: 'હે કેશવ, પતિવ્રતા અને મુનિની તપશ્ચર્યા થી ત્રણેય લોકને બચાવ.'

ઇન્દ્રાદીનાં વચઃ શ્રુત્વા વિષ્ણુર્ધર્મ્મવ્રતાં યયૌ। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પ્રબુદ્ધો ભગવાનજઃ। ઊચુર્ધર્મ્મર્વતાં દેવા અગ્નિસ્થાં તાં સકેશવાઃ ।। ૪૫.

ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓના વચન સાંભળી, વિષ્ણુ ધર્મવ્રતા પાસે ગયા; એ જ સમયે, અજન્મા ભગવાન જાગ્યા, અને દેવતાઓ કેશવ સાથે અગ્નિમાં ઊભેલી ધર્મવ્રતાને સંબોધી બોલ્યા.

અગ્નિમધ્યે તપઃ કર્ત્તું કસ્ય શક્તિઃ પતિવ્રતે। ત્વયા કૃતં તત્પરમં સર્વ્વલોકભયઙ્કરમ્ ।। ૪૫.

પતિવ્રતાઓમાં એવી શક્તિ કોની છે કે અગ્નિની વચ્ચે તપ કરી શકે? તું જે કર્યું છે એ સર્વોત્તમ છે અને બધા લોકને ભય પેદા કરે છે.

વરં વરય ધર્મ્મજ્ઞે અસ્મત્તો યદભીપ્સિતમ્। વિષ્ણ્વાદીનાં વચઃ શ્રુત્વા દેવાન્ધર્મ્મવ્રતાબ્રવીત્ ।। ૪૫.૩૭ ભર્તૃશાપમશક્તાહં નિવર્ત્તયિતુમોજસા। દત્તો મરીચિના શાપો મહ્યં સ હ્યપગચ્છતુ ।। ૪૫.

'હે ધર્મને જાણનારી, અમારાથી જે ઈચ્છા હોય તે વર માંગ.' વિષ્ણુ અને બીજાના વચન સાંભળી, ધર્મવ્રતાએ કહ્યું: 'મારે મારા પતિના શાપને મારી શક્તિથી દૂર કરવાનો બળ નથી; મરીચિએ મને આપેલો શાપ — એ દૂર થાય.'