વાયુપુરાણમ્

આક્રાન્તં દૈત્યજઠરં ધર્મ્મેણ વિરજાદ્રિણા। નાભિકૂપસમીપે તુ દેવી યા વિરજા સ્થિતા। તત્ર પિણ્ડાદિકં કૃત્વા ત્રિઃસપ્તકુલમુદ્ધરેત્ ।। ૪૪.

દૈત્યના પેટને ધર્મે વિરજા પર્વતથી દબાવી દીધું; નાભિ કૂપ પાસે, જ્યાં દેવી વિરજા ઉભી છે, ત્યાં પિંડાદિ દાન કરીને એકવીસ પેઢીઓ ઉદ્ધાર થાય છે.

મહેન્દ્રગિરિણા તસ્ય કૃતૌ પાદૌ સુનિશ્ચલૌ। iતત્ર પિણ્ડાદિકૃત્સપ્ત કુલાન્યુદ્ધરતે નરઃ ।। ૪૪.

મહેન્દ્ર પર્વતથી તેના પગ મજબૂત રીતે સ્થિર થયા; ત્યાં પણ પિંડાદિ દાન કરીને માણસ સાત પેઢીઓ ઉદ્ધાર કરે છે.

કથં શિલા સમુત્પન્ના યયાક્રાન્તો ગયાસુરઃ । કિં રૂપં કિં ચ માહાત્મ્યં તસ્યાઃ કિં વદ નામ ચ ।। ૪૫.

કઈ રીતે એ શિલા ઉત્પન્ન થઈ, જેના દ્વારા ગયાસુર દબાયો? તેનો સ્વરૂપ શું છે, મહિમા શું છે અને તેનું નામ શું છે? મને કહો.

.સનત્કુમાર ઉવાચ।। આસીદ્ધર્મ્મો મહાતેજાઃ સર્વ્વવિજ્ઞાનપારગઃ। વિશ્વરુપા ચ તત્પત્ની ભર્ત્તૃવ્રતપરાયણા ।। ૪૫.

સનત્કુમારે કહ્યું: ધર્મ, જે મહાન તેજવાળા અને સર્વજ્ઞ હતા, અને તેમની પત્ની વિશ્વરૂપા, જે પતિવ્રતા અને વ્રત પરાયણ હતી.

તસ્યાં ધર્મ્મવ્રતાયાસ્તુ કન્યા ધર્મ્મવ્રતા સતી। સર્વ્વ લક્ષણસમ્પન્ના લક્ષ્મીરિવ ગુણાધિકા ।। ૪૫.

એ ધર્મવ્રતા સ્ત્રીને એક પુત્રી થઈ, જે પોતે પણ ધર્મ અને વ્રતમાં પરાયણ હતી, સર્વ લક્ષણોથી યુક્ત અને ગુણોમાં લક્ષ્મીથી પણ શ્રેષ્ઠ હતી.

તસ્યાં યે તુ ગુણા હ્યાસંસ્તે તિષ્ઠન્તિ જગત્ર્ત્રયે। ધર્મ્મો ધર્મ્મવ્રતાયાસ્તુ ત્રિષુ લોકેષુ માર્ગયન્ ।। ૪૫.

તેમાં રહેલા સારા ગુણો ત્રણેય લોકમાં સ્થિર રહ્યા; ધર્મે, ધર્મને સમર્પિત પત્ની શોધવા માટે, ત્રણેય લોકમાં શોધ કરી.

નાનુ રૂપં વરં લેભે ધર્મ્મોઽથ વરસિદ્ધયે। તપઃ કુરુ વરાર્થં ત્વં તથેત્યુક્ત્વા વનં યયૌ ।। ૪૫.

પણ ધર્મને યોગ્ય રૂપ મળ્યું નહીં જેથી ઇચ્છિત વરદાન મેળવી શકે; તેણે કહ્યું, 'વરદાન માટે તું તપ કરો,' અને એમ કહીને જંગલ તરફ ગયો.

કન્યા સા ચ તપસ્તેપે સર્વ્વેષાં દુષ્કરઞ્ચ યત્। વાયુભક્ષા શ્વેતકલ્પે યુગાનામયુતં પુરા ।। ૪૫.

એ કન્યાએ બધાથી કઠિન તપ કર્યું, માત્ર વાયુ પર જીવતી, શ્વેતયુગમાં, પ્રાચીન સમયમાં દસ હજાર વર્ષ સુધી.

બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રો મરીચિર્નામ વિશ્રુતઃ । પર્ય્યટન્પૃથિવીં સર્વ્વાં કન્યારત્નં દદર્શ સઃ ।। ૪૫.

બ્રહ્માના મનથી ઉત્પન્ન અને પ્રસિદ્ધ એવા મરીચિ પૃથ્વી પર ફરતા હતા, ત્યારે તેમણે એ કન્યારત્નને જોયું.

રૂપયૌવનસમ્પન્નાં પરમે તપસિ સ્થિતામ્। પપ્રચ્છાથ મરીચિસ્તાં કા ત્વં કસ્યાપિ તદ્વદ ।। ૪૫.

સુંદરતા અને યુવાનીથી યુક્ત, ઊંચા તપમાં સ્થિર એ કન્યાને જોઈને, મરીચિએ પૂછ્યું: 'તું કોણ છે? કઈના દીકરી છે? મને કહો.'

રૂપેણાનેન માં ભીરુ વિમોહયસિ સુવ્રતે । બ્રહ્માત્મજોઽહં વિખ્યાતો મરીચિર્વ્વેદપારગઃ ।। ૪૫.

આ સુંદરતા સાથે, હે ભયભીત અને સદ્ગુણવાળી, તું મને મોહિત કરી નાખે છે; હું બ્રહ્માનો પુત્ર અને વેદોમાં પારંગત મરીચિ છું.

મરીચેર્વ્વચનં શ્રુત્વા કન્યા પ્રોવાચ તં મુનિમ્। અહં ધર્મ્મવ્રતા નામ ધર્મ્મપુત્રી તપોઽન્વિતા ।। ૪૫.

મરીચિના શબ્દો સાંભળી, એ કન્યાએ એ મુનિને કહ્યું: 'મારું નામ ધર્મવ્રતા છે, હું ધર્મની દીકરી છું અને તપમાં નિપુણ છું.'

પતિવ્રતાર્થં વિપ્રેન્દ્ર ચરામિ પરમં તપઃ। ધર્મ્મવ્રતાં મરીચિસ્તામુવાચ પ્રીતિપૂર્વ્વ્કમ્ ।। ૪૫.

'પતિવ્રતા થવા માટે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હું ઉત્તમ તપ કરી રહી છું.' મરીચિએ પ્રેમપૂર્વક ધર્મવ્રતાને કહ્યું:

પતિવ્રતા દર્શનાન્મે ભવિષ્યસિ શુભવ્રતે। પતિવ્રતેચ્છયા પૃથ્વીં વિચરામિ હ્યહર્નિશમ્ ।। ૪૫.

'હે શુભવ્રતા, મારા દર્શનથી તું પતિવ્રતા બનશે; હું પતિવ્રતા પત્ની માટે દિવસ-રાત પૃથ્વી પર ફરું છું.'

ત્વઞ્ચેત્પતિવ્રતા જાતા ભજે ત્વાં ભજ માં વરમ્। લોકે ન ત્વાદૃશી કન્યા મમ તુલ્યો ન તે વરઃ ।। ૪૫.

'જો તું પતિવ્રતા બને, તો મને પસંદ કર, હું પણ તને પસંદ કરીશ; દુનિયામાં તારા જેવું કોઈ નથી અને મારા જેવો વર પણ નથી.'

ધર્મ્મવ્રતે ધર્મ્મપત્ની તસ્માત્ત્વં ભવ મેઽધુના। ધર્મ્મવ્રતા મુનિં પ્રાહ ધર્મ્મં યાચય સુવ્રત ।। ૪૫.

'હે ધર્મવ્રતા, હવે તું મારી ધર્મપત્ની બન.' ધર્મવ્રતાએ મુનિને કહ્યું: 'હે સદ્ગુણવાળી, ધર્મ પાસે પૂછો.'

તચ્છ્રુત્વા ધર્મ્મમગમન્મુનિં ધર્મો દદર્શ હ। તેજઃપુઞ્જં વરં નત્વા આસનાર્ઘ્યાદિનાર્ચ્ચયત્ ।। ૪૫.

આ સાંભળી, મુનિ ધર્મ પાસે ગયા અને તેજથી ભરેલા ધર્મને જોયા; વરદાન માટે નમન કરીને, તેમને આસન અને પાદ્યથી સન્માન આપ્યો.

કિમર્તમાગતઃ પૃષ્ટો મરીચિર્ધર્મ્મમબ્રવીત્। કન્યાર્થં ભ્રમતા પૃથ્વી દૃષ્ટા તે કન્યકા વરા । મહ્યં કન્યાઞ્ચ તાં દેહિ શ્રેયસ્તવ ભવિષ્યતિ ।। ૪૫.

શા માટે આવ્યા છો એમ પૂછતાં, મરીચિએ ધર્મને કહ્યું: 'કન્યા માટે પૃથ્વી પર ફરતા, મેં તમારી ઉત્તમ દીકરી જોઈ છે; એ મને આપો, એ તમારો કલ્યાણ કરશે.'

અર્ઘ્યાદિના સમભ્યર્ચ્ય ધર્મ્મં પ્રોચે તથેતિ તમ્। ધર્મ્મવ્રતાં સમાનીય દત્તવાંસ્તાં મરીચયે ।। ૪૫.

પાદ્ય વગેરેથી ધર્મનું પૂજન કરીને, તેમણે કહ્યું: 'તેમ જ થાઓ.' પછી ધર્મવ્રતાને બોલાવી, તેને મરીચિને આપી.

વરં ચ દત્તવાંસ્તસ્મૈ તદ્વાક્યં યત્તથા કૃતમ્। અગ્નિહોત્રેણ સહિતાં સ્વાશ્રમં તાં દ્વિજોઽનયત્ ।। ૪૫.

મરીચિને જે વચન આપ્યું હતું તે પ્રમાણે વરદાન આપ્યું; અગ્નિહોત્ર સાથે એ બ્રાહ્મણે ધર્મવ્રતાને પોતાના આશ્રમમાં લઈ ગયા.

રેમે મુનિસ્તયા સાર્દ્ધં યથા વિષ્ણુઃ શ્રિયા સહ। પાર્વ્વત્યા ચ યથા શમ્ભુઃ સરસ્વત્યા યથા હ્યજઃ ।। ૪૫.

મુનિએ ધર્મવ્રતા સાથે એ રીતે સુખ માણ્યું જેમ વિષ્ણુએ શ્રી સાથે, શંભુએ પાર્વતી સાથે અને બ્રહ્માએ સરસ્વતી સાથે સુખ માણ્યું.

જજ્ઞે પુત્રશતં તસ્યાં મરીચેર્વિષ્ણુનોપમમ્। મરીચિઃ ફલપુષ્પાર્થં વનં ગત્વા સમાગતઃ ।। ૪૫.

મરીચિએ ધર્મવ્રતામાંથી વિષ્ણુ સમાન સો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; પછી મરીચિ ફળ-ફૂલ માટે જંગલ ગયા અને પાછા આવ્યા.

શ્રાન્તઃ કદાચિત્તાં પત્નીમુવાચેતિ પતિવ્રતામ્। ભુક્ત્વા તુ શયનસ્થસ્ય પાદસંવાહનં કુરુ ।। ૪૫.

એક વખત થાકેલા મુનિએ પોતાની પતિવ્રતા પત્નીને કહ્યું: 'ભોજન કર્યા પછી, જ્યારે હું શયન કરીશ, ત્યારે મારા પગ દબાવ.'

ધર્મ્મવ્રતા તથેત્યુક્ત્વા શયનસ્થસ્ય સા મુનેઃ। પાદસંવાહનં ચક્રે ઘૃતે નાભ્યજ્ય તત્પરા ।। ૪૫.

ધર્મવ્રતાએ 'જેમ તું કહેશે તેમ' કહીને, ઋષિ શયન પર હતા ત્યારે, ખૂબ મન લગાવીને તેમના પગને ઘીથી મસાજ કરવા લાગી.

નિદ્રાયમાણેઽથ મુનૌ બ્રહ્મા તં દેશમાગતઃ। ઇત્યેષ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણં મનસાર્ચ્ચયિતું પ્રભુમ્ ।। ૪૫.

ઋષિ ઊંઘી ગયા ત્યારે બ્રહ્મા એ સ્થળે આવ્યા; બ્રહ્માને જોઈને, ધર્મવ્રતાના મનમાં ભગવાનની પૂજા કરવાની ઈચ્છા થઈ.

પાદસંવાહનં કુર્ય્યાં કિં પૂજ્યોઽયં જગદ્ગુરુઃ। ઇત્યાકુલા સમુત્તસ્થૌ મત્વા સા તં ગુરોર્ગુરુમ્ ।। ૪૫.

'હું પગ દબાવું કે જગતના ગુરુની પૂજા કરું?' એમ વિચારીને, પોતાનાં ગુરુના પણ ગુરુ છે એમ માનતાં, ધર્મવ્રતા ગભરાઈને ઊભી રહી.

અર્ઘ્યપાદ્યાદિકં દત્ત્વા બ્રહ્માણં સમપૂજયત્। સત્કૃતાયાન્તુ શય્યાયાં વિશ્રામમકરોદજઃ ।। ૪૫.

પગ ધોવા માટેનું પાણી અને અન્ય સન્માન આપીને, તેણે બ્રહ્માની પૂજા કરી; અને અજન્મા બ્રહ્માએ સન્માન પામી, તેના શયન પર આરામ કર્યો.

એતસ્મિન્નન્તરે ભર્ત્તા સમુત્તસ્થૌ ચ તલ્પતઃ। ધર્મ્મવ્રતામપશ્યન્સ વિપ્રઃ ક્રુદ્ધઃ શશાપ તામ્ ।। ૪૫.

આ વચ્ચે, તેના પતિ શયનમાંથી ઊભા થયા; ધર્મવ્રતાને જોઈને, તે વિદ્વાન ગુસ્સે થયા અને તેને શાપ આપ્યો.

પાદસંવાહનં ત્યક્ત્વાયસ્માદાજ્ઞાં વિહાય મે । ગતાન્યત્ર તતઃ પાપાચ્છાપદગ્ધા શિલા ભવ ।। ૪૫.

'તું પગ દબાવવાનું છોડીને, મારી આજ્ઞા અવગણીને બીજે ગઈ છે; તેથી, પાપના કારણે, મારા શાપથી તું પથ્થર બની જા.'