વાયુપુરાણમ્

આગત્ય વિષ્ણુઃ ક્ષીરાબ્ધેઃ શિલાયાં સંસ્થિતોઽભવત્। જનાર્દ્દનાભિધાનેન પુણ્ડરીકેતિ નામતઃ। શિલાયાંનિશ્ચલાર્થં હિ સ્વયમાદિગદાધરઃ ।। ૪૪.

વિષ્ણુ ક્ષીરસમુદ્રમાંથી આવીને પથ્થર પર ઊભા રહ્યા, જેમને જનાર્દન અને પુંડરીક નામે ઓળખાય છે. પથ્થરને અડગ બનાવવા માટે સ્વયં આદિગદાધર ત્યાં ઊભા રહ્યા.

નિશ્ચલાર્થં પઞ્ચધાસીચ્છિલાયાં પ્રપિતાપહઃ। પિતામહોઽથ ફલ્ગ્વીશઃ કેદારઃ કનકેશ્વરઃ ।। ૪૪.

પથ્થરને અડગ બનાવવા માટે પિતૃઓના દુઃખ દૂર કરનાર ભગવાન પાંચ સ્વરૂપે પથ્થરમાં પ્રગટ થયા: પિતામહ, પછી ફલ્ગુવીશ, કેદાર અને કનકેશ્વર.

બ્રહ્મા સ્થિતઃ સ્વયં તત્ર ગજરૂપી વિનાયકઃ। ગયાદિત્યશ્ચોત્તરાર્કો દક્ષિણાર્કસ્ત્રિધા રવિઃ ।। ૪૪.

બ્રહ્મા સ્વયં ત્યાં ઊભા રહ્યા, ગજરૂપે વિનાયક, ગયાદિત્ય, ઉત્તરાર્ક, દક્ષિણાર્ક અને ત્રણ રૂપે રવિ પણ ત્યાં હાજર રહ્યા.

લક્ષ્મીઃ સીતાભિધાનેન ગૌરી ચ મઙ્ગલાહ્વયા। ગાયત્રી ચૈવ સાવિત્રી ત્રિસન્ધ્યા ચ સરસ્વતી ।। ૪૪.

લક્ષ્મી, જેનું નામ સીતાં છે, ગૌરી, જેને મંગળા કહે છે, તેમજ ગાયત્રી, સાવિત્રી, ત્રિસંધ્યા અને સરસ્વતી પણ ત્યાં હાજર રહ્યા.

ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ પૂષા વસવોઽષ્ટૌ મહાબલાઃ। વિશ્વેદેવાશ્ચાશ્વિનેયૌ મારુતો વિશ્વનાયકઃ। સયક્ષોરગગન્ધર્વ્વાસ્તસ્થુર્દેવાઃ સ્વશાક્તિભિઃ ।। ૪૪.

ઇન્દ્ર, બૃહસ્પતિ, પૂષા, આઠ મહાબળવાન વસુ, વિશ્વદેવો, અશ્વિનીકુમાર, મારુત, વિશ્વનાયક અને યક્ષ, નાગ, ગંધર્વો સહિતના દેવતાઓ પોતાની શક્તિઓ સાથે ત્યાં ઊભા રહ્યા.

આદ્યયા ગદયા ચાસૌ યસ્માદ્દૈત્યઃ સ્થિરીકૃતઃ। સ્થિત ઇત્યેવ હરિણા તસ્માદાદિગદાધરઃ ।। ૪૪.

આદિ ગદા વડે દૈત્ય અડગ થયો; તેથી, હરિ ત્યાં ઊભા રહ્યા હોવાથી તેમને આદિગદાધર કહે છે.

ઊચે ગયાસુરો દેવાન્કિમર્થં વઞ્ચિતો હ્યહમ્। યજ્ઞાર્થં બ્રહ્મણે દત્તં શરીરમમલં મયા। વિષ્ણોર્વચનમાત્રેણ કિં ન સ્યાં નિશ્ચલો હ્યહમ્ ।। ૪૪.

ગયાસુરે દેવતાઓને પૂછ્યું: 'મારે સાથે છેતરપિંડી કેમ થઈ? મેં યજ્ઞ માટે બ્રહ્માને શુદ્ધ શરીર આપ્યું, તો માત્ર વિષ્ણુના શબ્દથી હું અડગ કેમ ન રહી શકું?'

યત્સુરૈઃ પીડિતોઽત્યર્થં ગદયા હરિણા તથા। પીડિતો યદ્યહં દેવાઃ પ્રસન્નાઃ સન્તુ સર્વદા ।। ૪૪.

'જો હું દેવો અને હરિના ગદા વડે બહુ પીડાયો છું, તો હે દેવો, તમે હંમેશા પ્રસન્ન રહો.'

ગદાધરાદયસ્તુષ્ટાઃ પ્રોચુઃ સાર્દ્ધં ગયાસુરમ્। વરં બ્રૂહિ પ્રસન્નાઃ સ્મો દેવાનૂચે ગયાસુરઃ ।। ૪૪.

ગદાધરી અને અન્ય દેવો પ્રસન્ન થઈને ગયાસુર સાથે કહ્યું: 'વર માંગો, અમે પ્રસન્ન છીએ.' ત્યારે ગયાસુરે દેવોને કહ્યું.

યાવત્પૃથ્વી પર્વતાશ્ચ યાવચ્ચન્દ્રાર્કતારકાઃ। તાવચ્છિલાયાં તિષ્ઠન્તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ। અન્યે ચ સકલા દેવા મન્નામ્ના ક્ષેત્રમસ્તુ વૈ ।। ૪૪.

'જ્યાં સુધી પૃથ્વી અને પર્વતો છે, જ્યાં સુધી ચંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓ છે, ત્યાં સુધી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર તથા બધા દેવો પથ્થરમાં રહે. આ ક્ષેત્ર મારું નામ ધરાવે.'

પઞ્ચક્રોશં ગયાક્ષેત્રં ક્રોશમેકં ગયાશિરઃ । તન્મધ્યે સર્વતીર્થાનિ પ્રયચ્છન્તુ હિતં નૃણામ્ ।। ૪૪.

'ગયાનું ક્ષેત્ર પાંચ ક્રોશનું અને ગયાશિર એક ક્રોશનું હોય; એમાં બધા તીર્થો મનુષ્યોને કલ્યાણ આપે.'

સ્નાનાદિતર્પણં કૃત્વા પિણ્ડદાનાત્ફલાધિકમ્। મહાત્મા વૈ સહસ્રઞ્ચ કુલાનાં ચોદ્ધરેન્નરઃ ।। ૪૪.

'સ્નાન, તર્પણ અને ખાસ કરીને પિંડદાન કરીને મહાન આત્મા હજાર કુટુંબોને ઉદ્ધાર કરી શકે.'

વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપેણ યૂયં તિષ્ઠત સર્વદા। ગદાધરઃ સ્વયં લોકાદ્ભૂયાત્સર્વાઘનાશનાત્ ।। ૪૪.

'તમે હંમેશા સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ રૂપે અહીં રહો; ગદાધર ભગવાન પોતે સર્વ પાપોનો નાશ કરીને બધા લોકોમાં હાજર રહે.'

શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં યેષાં બ્રહ્મલોકં પ્રયાન્તુ તે। બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં વિનશ્યતુ ચ સેવિનામ્ ।। ૪૪.

'જેઓ માટે અહીં પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ થાય છે, તેઓ બ્રહ્મલોક જાય; અને અહીં સેવા કરનારના બ્રહ્મહત્યાદિ પાપો નાશ પામે.'

નૈમિષં પુષ્કરં ગઙ્ગા પ્રયાગશ્ચાવિમુક્તિકમ્। એતાન્યન્યાનિ તીર્થાનિ દિવિ ભુવ્યન્તરિક્ષતઃ। સમાયાન્તુ સદા નૄણાં પ્રયચ્છન્તુ હિતં સુરાઃ ।। ૪૪.

'નૈમિષ, પુષ્કર, ગંગા, પ્રયાગ અને અવિમુક્તિકમ્, આ અને અન્ય તીર્થો સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને આકાશમાંથી હંમેશા અહીં આવે અને મનુષ્યોને કલ્યાણ આપે, હે દેવો.'

કિં બહૂક્ત્યા સુરગણા યુષ્માસ્વેકાપિ દેવતા। ચેન્ન તિષ્ઠેદહં ચાપિ સમયઃ પ્રતિપાલ્યતામ્ ।। ૪૪.

'હવે વધુ શું કહું, હે દેવતાઓ? જો તમામાંથી એક પણ દેવતા અહીં ન રહે, તો હું પણ અહીં નહીં રહું; આ કરાર પાળવો જોઈએ.'

ગયાસુરવચઃ શ્રુત્વા પ્રોચુર્વિષ્ણ્વાદયઃસુરાઃ। ત્વયા યત્પ્રાર્થિતં સર્વ્વં તદ્ભવિષ્યત્યસંશયમ્ ।। ૪૪.

ગયાસુરના વચનો સાંભળી વિષ્ણુ અને અન્ય દેવોએ કહ્યું: 'તમે જે માંગ્યું છે, તે બધું નિશ્ચિતપણે થશે.'

અસ્મત્પાદાનર્ચ્ચયિત્વા યાસ્યન્તિ પરમાં ગતિમ્। દેવૈર્દત્તવરો દૈત્યો હર્ષિતો નિશ્ચલોઽભવત્ ।। ૪૪.

મારા પગનું પૂજન કર્યા પછી, તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરશે; દેવો પાસેથી વરદાન મેળવનાર દૈત્ય આનંદિત અને અડગ બની ગયો.

સ્થિતેષુ ચૈવ દેવેષુ બ્રાહ્મણેભ્યો દદાવજઃ। ગ્રામાંશ્ચ પઞ્ચપઞ્ચાશત્પઞ્ચક્રોશીં ગયાં તથા। ગૃહાન્કૃત્વા દદૌ દિવ્યાન્સર્વ્વોપસ્કરસંયુતાન્ ।। ૪૪.

દેવતાઓ હાજર હતા ત્યારે, અજને બ્રાહ્મણોને પચપંચાવન ગામો, દરેક પાંચ ક્રોશ જેટલા વિસ્તૃત, અને ગયાનું દાન આપ્યું; તેણે તેમને સર્વ સાધનોવાળા દિવ્ય ઘરો પણ આપ્યા.

કામધેનું કલ્પવૃક્ષં પારિજાતાદિકાંસ્તરૂન્। મહાનદીં ક્ષીરવહાં ઘૃતકુલ્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૪૪.

કામધેનુ, કલ્પવૃક્ષ, પારિજાત અને બીજા અનેક વૃક્ષો, દૂધ વહેતી મહાનદી અને ઘી વહેતી નદીઓ પણ તેણે આપી.

મધુશ્રવાં મધુકુલ્યાં દધ્યાદ્યાઢ્યસરાંસિ ચ। સુવર્ણદીર્ઘિકાં ચૈવ બહૂનન્નાદિપર્વ્વતાન્ ।। ૪૪.

મધુ વહેતી નદીઓ, મધથી ભરેલી નાળીઓ, દહીં અને અન્ય સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓથી ભરેલા સરોવર, સોનાના તળાવ અને અનેક અનાજથી ભરેલા પર્વતો પણ તેણે આપ્યા.

ભક્ષ્યભોજ્યફલાદીંશ્ચ સર્વ્વં બ્રહ્મા સૃજન્દદૌ। ન યાચયધ્વં વિપ્રેન્દ્રા અન્યાનુક્ત્વા દદાવજઃ ।। ૪૪.

બ્રહ્માએ દરેક પ્રકારના ભોજન, ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ, ફળ વગેરે બનાવીને આપ્યા. 'બીજું કશું માંગશો નહીં, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો,' એમ કહીને અજને બધું આપ્યું.

દત્ત્વા યયૌ બ્રહ્મલોકં નત્વા હ્યાદિગદાધરમ્ । ધર્મ્મારણ્યે તત્ર ધર્મ્મં યાજયિત્વા યયાચિરે ।। ૪૪.

આ બધું આપી, તેણે પ્રાચીન વાણી ધારણ કરનારને નમન કરીને બ્રહ્મલોકમાં ગયો; ત્યાં ધર્મના વનમાં ધર્મયજ્ઞ કરીને તેઓ લાંબા સમય સુધી રહ્યા.

ધર્મ્મયાગે ચ લોભાદ્વૈ પ્રતિગૃહ્ય ધનાદિકમ્। તતો બ્રહ્મા સમાગત્ય બ્રાહ્મણાંસ્તાઞ્છશાપ હ ।। ૪૪.

પણ ધર્મયજ્ઞમાં લોભથી તેમણે ધન અને અન્ય વસ્તુઓ સ્વીકારી; ત્યારબાદ બ્રહ્મા પોતે આવીને એ બ્રાહ્મણોને શાપ આપ્યો.

કૃતવન્તો યતો લોભં મદ્દત્તેષ્વખિલેષ્વપિ। તસ્માદૃણાધિકા યૂયં ભવિષ્યન્તિ સદા દ્વિજઃ ।। ૪૪.

મારા આપેલા દાનમાં તમે લોભ દાખવ્યો છે, તેથી હંમેશા તમે ઋણથી પીડાતા રહેશો, હે દ્વિજો.

યુષ્માકં સ્યાદ્વારિવહા નદી પાષાણપર્વ્વતાઃ। નદ્યાદયો વારિવહા મૃન્મયાશ્ચ યથા ગૃહાઃ ।। ૪૪.

તમારા માટે નદીઓ પાણી વગરની, પર્વતો પથ્થરનાં, નદીઓ માત્ર પાણી વહાવનારી અને ઘરો માટીના બનશે.

કામધેનુઃ કલ્પવૃક્ષો મલ્લોકમુપતિષ્ઠતામ્। એવં શપ્તા બ્રહ્મણા તે પ્રાર્થયન્તોઽબ્રુવન્નજમ્ ।। ૪૪.

કામધેનુ અને કલ્પવૃક્ષ મારા લોકમાં આવી જાય; બ્રહ્માના શાપથી પીડાઈ તેઓ અજનને વિનંતી કરવા લાગ્યા.

ત્વયા યદ્દત્તમખિલં તત્સર્વં શાપતો ગતમ્। જીવનાર્થં પ્રસાદં નો ભગવાન્કર્ત્તુમર્હસિ ।। ૪૪.

તમારે આપેલું બધું શાપથી નષ્ટ થઈ ગયું છે; અમારા જીવનનિર્વાહ માટે, હે ભગવાન, કૃપા કરીને અમારે પર દયા કરો.

તચ્છ્રુત્વા બ્રાહ્મણાન્બ્રહ્મા પ્રોવાચેદં દયાન્વિતઃ। તીર્થોપજીવિકા યૂયમાચન્દ્રાર્કં ભવિષ્યથ ।। ૪૪.

આ સાંભળી, દયાથી ભરેલા બ્રહ્માએ બ્રાહ્મણોને કહ્યું: 'તમે ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેટલા સમય સુધી તીર્થોમાં જીવી શકશો.'