વાયુપુરાણમ્

જાતા ગૃહે તવ શિલા સમાનીયાવિચારયન્। દૈત્યસ્ય શીઘ્રં શિરસિ તાં ધારય મમાજ્ઞયા ।। ૪૪.

"તમારા ઘરમાંથી લાવવામાં આવેલી શિલા ઝડપથી દૈત્યના માથા પર મારી આજ્ઞાથી મૂકો."

નિશ્ચલાર્થં યમઃ શ્રુત્વા ધારયન્મસ્તકે શિલામ્। શિલાયાં ધારિતાયાન્તુ સશિલશ્ચાસુરોઽચલત્ ।। ૪૪.

યમરાજે આ સાંભળી શિલા દૈત્યના માથા પર મૂકી, જેથી તે અડગ રહે; પણ શિલા મૂક્યા પછી પણ દૈત્ય અને શિલા બંને હલતા રહ્યા.

દેવાનૂચેઽથ રુદ્રાદીઞ્છિલાયાં નિશ્ચલાઃ કિલ। તિષ્ઠન્તુ દેવાઃ સકલાસ્તથેત્યુક્ત્વા ચ તે સ્થિતાઃ ।। ૪૪.

પછી તેણે રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓને કહ્યું: "બધી દેવી-દેવતાઓ શિલા પર અડગ રહી જાઓ." એમ કહી તેઓ ત્યાં સ્થિર રહ્યા.

દેવાઃ પાદૈર્લક્ષયિત્વા તથાપિ ચલિતોઽસુરઃ। બ્રહ્માથ વ્યાકુલો વિષ્ણું ગતઃ ક્ષીરાબ્ધિશાયિનમ્। તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા નત્વા ચાદૃત્ય તં પ્રભુમ્ ।। ૪૪.

દેવતાઓએ પગથી દબાવ્યા છતાં પણ દૈત્ય હલતો રહ્યો; ત્યારે બ્રહ્મા વ્યાકુળ થઈ, ક્ષીરસાગરમાં શયન કરતા વિષ્ણુ પાસે ગયા, નમન કરી અને તેમની સ્તુતિ કરી.

.બ્રહ્મોવાચ।। બ્રહ્માણ્ડસ્ય પતે નાથ નમામિ જગતાં પતિમ્। કતિં કીર્ત્તિમતાં નૄણાં બુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ।। ૪૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: "બ્રહ્માંડના સ્વામી, જગતના પતિ, હું તમને નમું છું; તમે મનુષ્યોને કીર્તિ, ભોગ અને મોક્ષ આપો છો."

વિષ્વક્સેનોઽબ્રવીદ્વિષ્ણું દેવ ત્વાં સ્તૌતિ પદ્મજઃ। હરિરાહાનય ત્વં તં વિષ્ણૂક્તઃ સ તમાનયત્। અજમૂચે હરિઃ કસ્માદાગતોઽસિ વદસ્વ તત્ ।। ૪૪.

વિશ્વક્ષેનાએ વિષ્ણુને કહ્યું: "દેવ, પદ્મજ (બ્રહ્મા) તમારી સ્તુતિ કરે છે." હરિએ કહ્યું: "તેને અહીં લાવો." વિષ્ણુએ એમ કહ્યું એટલે તેણે બ્રહ્માને લાવ્યો. હરિએ બ્રહ્માને પૂછ્યું: "તમે ક્યાં કારણે આવ્યા છો? કહો."

દેવદેવ કૃતે યોગે પ્રચચાલ ગયાસુરઃ। શિલાયાં દેવરૂપિણ્યાં ન્યસ્તાયાં તસ્ય મસ્તકે ।। ૪૪.

"દેવાદેવ, યજ્ઞ દરમિયાન—even when the divine stone was placed upon Gayાસુરના માથા પર—even then Gayાસુર હલતો રહ્યો."

રુદ્રાદિષુ ચ દેવેષુ સંસ્થિતેષ્વસુરોઽચલત્। ઇદાનીં નિશ્ચલાર્થં હિ પ્રસાદં કુરુ માધવ ।। ૪૪.

"રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ પણ શિલા પર સ્થિર હતા છતાં દૈત્ય હલતો રહ્યો; હવે, તેને અડગ કરવા માટે કૃપા કરો, માધવ."

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા હ્યાકૃષ્ય સ્વશરીરતઃ । મૂર્ત્તિં દદૌ નિશ્ચલાર્થં બ્રહ્મણે ભગવાન્હરિઃ ।। ૪૪.

બ્રહ્માના વચન સાંભળી ભગવાન હરિએ પોતાના શરીરમાંથી એક મૂર્તિ ઉત્પન્ન કરી અને અડગતા માટે બ્રહ્માને આપી.

આનીય મૂર્ત્તિં બ્રહ્માપિ શિલાયાં સમધારયત્। તથાપિ ચલિતં વીક્ષ્ય પુનર્દેવમથાહ્વયત્ ।। ૪૪.

બ્રહ્માએ મૂર્તિને લાવીને પથ્થરમાં સ્થાપી, પણ જ્યારે એ હલતી જોઈ, ત્યારે ફરીથી દેવને બોલાવ્યા.

આગત્ય વિષ્ણુઃ ક્ષીરાબ્ધેઃ શિલાયાં સંસ્થિતોઽભવત્। જનાર્દ્દનાભિધાનેન પુણ્ડરીકેતિ નામતઃ। શિલાયાંનિશ્ચલાર્થં હિ સ્વયમાદિગદાધરઃ ।। ૪૪.

વિષ્ણુ ક્ષીરસમુદ્રમાંથી આવીને પથ્થર પર ઊભા રહ્યા, જેમને જનાર્દન અને પુંડરીક નામે ઓળખાય છે. પથ્થરને અડગ બનાવવા માટે સ્વયં આદિગદાધર ત્યાં ઊભા રહ્યા.

નિશ્ચલાર્થં પઞ્ચધાસીચ્છિલાયાં પ્રપિતાપહઃ। પિતામહોઽથ ફલ્ગ્વીશઃ કેદારઃ કનકેશ્વરઃ ।। ૪૪.

પથ્થરને અડગ બનાવવા માટે પિતૃઓના દુઃખ દૂર કરનાર ભગવાન પાંચ સ્વરૂપે પથ્થરમાં પ્રગટ થયા: પિતામહ, પછી ફલ્ગુવીશ, કેદાર અને કનકેશ્વર.

બ્રહ્મા સ્થિતઃ સ્વયં તત્ર ગજરૂપી વિનાયકઃ। ગયાદિત્યશ્ચોત્તરાર્કો દક્ષિણાર્કસ્ત્રિધા રવિઃ ।। ૪૪.

બ્રહ્મા સ્વયં ત્યાં ઊભા રહ્યા, ગજરૂપે વિનાયક, ગયાદિત્ય, ઉત્તરાર્ક, દક્ષિણાર્ક અને ત્રણ રૂપે રવિ પણ ત્યાં હાજર રહ્યા.

લક્ષ્મીઃ સીતાભિધાનેન ગૌરી ચ મઙ્ગલાહ્વયા। ગાયત્રી ચૈવ સાવિત્રી ત્રિસન્ધ્યા ચ સરસ્વતી ।। ૪૪.

લક્ષ્મી, જેનું નામ સીતાં છે, ગૌરી, જેને મંગળા કહે છે, તેમજ ગાયત્રી, સાવિત્રી, ત્રિસંધ્યા અને સરસ્વતી પણ ત્યાં હાજર રહ્યા.

ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ પૂષા વસવોઽષ્ટૌ મહાબલાઃ। વિશ્વેદેવાશ્ચાશ્વિનેયૌ મારુતો વિશ્વનાયકઃ। સયક્ષોરગગન્ધર્વ્વાસ્તસ્થુર્દેવાઃ સ્વશાક્તિભિઃ ।। ૪૪.

ઇન્દ્ર, બૃહસ્પતિ, પૂષા, આઠ મહાબળવાન વસુ, વિશ્વદેવો, અશ્વિનીકુમાર, મારુત, વિશ્વનાયક અને યક્ષ, નાગ, ગંધર્વો સહિતના દેવતાઓ પોતાની શક્તિઓ સાથે ત્યાં ઊભા રહ્યા.

આદ્યયા ગદયા ચાસૌ યસ્માદ્દૈત્યઃ સ્થિરીકૃતઃ। સ્થિત ઇત્યેવ હરિણા તસ્માદાદિગદાધરઃ ।। ૪૪.

આદિ ગદા વડે દૈત્ય અડગ થયો; તેથી, હરિ ત્યાં ઊભા રહ્યા હોવાથી તેમને આદિગદાધર કહે છે.

ઊચે ગયાસુરો દેવાન્કિમર્થં વઞ્ચિતો હ્યહમ્। યજ્ઞાર્થં બ્રહ્મણે દત્તં શરીરમમલં મયા। વિષ્ણોર્વચનમાત્રેણ કિં ન સ્યાં નિશ્ચલો હ્યહમ્ ।। ૪૪.

ગયાસુરે દેવતાઓને પૂછ્યું: 'મારે સાથે છેતરપિંડી કેમ થઈ? મેં યજ્ઞ માટે બ્રહ્માને શુદ્ધ શરીર આપ્યું, તો માત્ર વિષ્ણુના શબ્દથી હું અડગ કેમ ન રહી શકું?'

યત્સુરૈઃ પીડિતોઽત્યર્થં ગદયા હરિણા તથા। પીડિતો યદ્યહં દેવાઃ પ્રસન્નાઃ સન્તુ સર્વદા ।। ૪૪.

'જો હું દેવો અને હરિના ગદા વડે બહુ પીડાયો છું, તો હે દેવો, તમે હંમેશા પ્રસન્ન રહો.'

ગદાધરાદયસ્તુષ્ટાઃ પ્રોચુઃ સાર્દ્ધં ગયાસુરમ્। વરં બ્રૂહિ પ્રસન્નાઃ સ્મો દેવાનૂચે ગયાસુરઃ ।। ૪૪.

ગદાધરી અને અન્ય દેવો પ્રસન્ન થઈને ગયાસુર સાથે કહ્યું: 'વર માંગો, અમે પ્રસન્ન છીએ.' ત્યારે ગયાસુરે દેવોને કહ્યું.

યાવત્પૃથ્વી પર્વતાશ્ચ યાવચ્ચન્દ્રાર્કતારકાઃ। તાવચ્છિલાયાં તિષ્ઠન્તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ। અન્યે ચ સકલા દેવા મન્નામ્ના ક્ષેત્રમસ્તુ વૈ ।। ૪૪.

'જ્યાં સુધી પૃથ્વી અને પર્વતો છે, જ્યાં સુધી ચંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓ છે, ત્યાં સુધી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર તથા બધા દેવો પથ્થરમાં રહે. આ ક્ષેત્ર મારું નામ ધરાવે.'

પઞ્ચક્રોશં ગયાક્ષેત્રં ક્રોશમેકં ગયાશિરઃ । તન્મધ્યે સર્વતીર્થાનિ પ્રયચ્છન્તુ હિતં નૃણામ્ ।। ૪૪.

'ગયાનું ક્ષેત્ર પાંચ ક્રોશનું અને ગયાશિર એક ક્રોશનું હોય; એમાં બધા તીર્થો મનુષ્યોને કલ્યાણ આપે.'

સ્નાનાદિતર્પણં કૃત્વા પિણ્ડદાનાત્ફલાધિકમ્। મહાત્મા વૈ સહસ્રઞ્ચ કુલાનાં ચોદ્ધરેન્નરઃ ।। ૪૪.

'સ્નાન, તર્પણ અને ખાસ કરીને પિંડદાન કરીને મહાન આત્મા હજાર કુટુંબોને ઉદ્ધાર કરી શકે.'

વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપેણ યૂયં તિષ્ઠત સર્વદા। ગદાધરઃ સ્વયં લોકાદ્ભૂયાત્સર્વાઘનાશનાત્ ।। ૪૪.

'તમે હંમેશા સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ રૂપે અહીં રહો; ગદાધર ભગવાન પોતે સર્વ પાપોનો નાશ કરીને બધા લોકોમાં હાજર રહે.'

શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં યેષાં બ્રહ્મલોકં પ્રયાન્તુ તે। બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં વિનશ્યતુ ચ સેવિનામ્ ।। ૪૪.

'જેઓ માટે અહીં પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ થાય છે, તેઓ બ્રહ્મલોક જાય; અને અહીં સેવા કરનારના બ્રહ્મહત્યાદિ પાપો નાશ પામે.'

નૈમિષં પુષ્કરં ગઙ્ગા પ્રયાગશ્ચાવિમુક્તિકમ્। એતાન્યન્યાનિ તીર્થાનિ દિવિ ભુવ્યન્તરિક્ષતઃ। સમાયાન્તુ સદા નૄણાં પ્રયચ્છન્તુ હિતં સુરાઃ ।। ૪૪.

'નૈમિષ, પુષ્કર, ગંગા, પ્રયાગ અને અવિમુક્તિકમ્, આ અને અન્ય તીર્થો સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને આકાશમાંથી હંમેશા અહીં આવે અને મનુષ્યોને કલ્યાણ આપે, હે દેવો.'

કિં બહૂક્ત્યા સુરગણા યુષ્માસ્વેકાપિ દેવતા। ચેન્ન તિષ્ઠેદહં ચાપિ સમયઃ પ્રતિપાલ્યતામ્ ।। ૪૪.

'હવે વધુ શું કહું, હે દેવતાઓ? જો તમામાંથી એક પણ દેવતા અહીં ન રહે, તો હું પણ અહીં નહીં રહું; આ કરાર પાળવો જોઈએ.'

ગયાસુરવચઃ શ્રુત્વા પ્રોચુર્વિષ્ણ્વાદયઃસુરાઃ। ત્વયા યત્પ્રાર્થિતં સર્વ્વં તદ્ભવિષ્યત્યસંશયમ્ ।। ૪૪.

ગયાસુરના વચનો સાંભળી વિષ્ણુ અને અન્ય દેવોએ કહ્યું: 'તમે જે માંગ્યું છે, તે બધું નિશ્ચિતપણે થશે.'

અસ્મત્પાદાનર્ચ્ચયિત્વા યાસ્યન્તિ પરમાં ગતિમ્। દેવૈર્દત્તવરો દૈત્યો હર્ષિતો નિશ્ચલોઽભવત્ ।। ૪૪.

મારા પગનું પૂજન કર્યા પછી, તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરશે; દેવો પાસેથી વરદાન મેળવનાર દૈત્ય આનંદિત અને અડગ બની ગયો.

સ્થિતેષુ ચૈવ દેવેષુ બ્રાહ્મણેભ્યો દદાવજઃ। ગ્રામાંશ્ચ પઞ્ચપઞ્ચાશત્પઞ્ચક્રોશીં ગયાં તથા। ગૃહાન્કૃત્વા દદૌ દિવ્યાન્સર્વ્વોપસ્કરસંયુતાન્ ।। ૪૪.

દેવતાઓ હાજર હતા ત્યારે, અજને બ્રાહ્મણોને પચપંચાવન ગામો, દરેક પાંચ ક્રોશ જેટલા વિસ્તૃત, અને ગયાનું દાન આપ્યું; તેણે તેમને સર્વ સાધનોવાળા દિવ્ય ઘરો પણ આપ્યા.