વાયુપુરાણમ્

ગર્ગં કૌશિકવાસિષ્ઠૌ મુનિં ભાર્ગવમવ્યયમ્। વૃદ્ધં પારાશરં કણ્વં માણ્ડવ્યં શ્રુતિકેવલમ્ ।। ૪૪.

ગર્ગ, કૌશિક, વાસિષ્ઠ, ભૃગુમુની, વૃદ્ધ, પરાશર, કણ્વ, માંડવ્ય અને શ્રુતિકેવલ.

શ્વેતં સુતાલં દમનં સુહોત્રં કઙ્કમેવ ચ। લૌકાક્ષિઞ્ચ મહાબાહું જૈગીષવ્યં તથૈવ ચ ।। ૪૪.

શ્વેત, સુતાલ, દમન, સુહોત્ર, કંક, બળવાન લૌકાક્ષી અને જયગીષવ્ય—આ બધા મહાન ઋષિઓ હતા.

દધિપઞ્ચમુખં વિપ્રમૃષભં કર્કમેવ ચ। કાત્યાયનં ગોભિલઞ્ચ મુનિમુગ્રમગાવ્રતમ્ ।। ૪૪.

દધિપંચમુખ, વિપ્રૃષભ, કર્ક, કાત્યાયન, ગોભિલ અને ઉગ્રમગાવ્રત નામના મહાન મુનિઓ પણ ત્યાં હતા.

સુપાલકં ગૌતમઞ્ચ તથા વેદશિરોવ્રતમ્। જટામાલિનમવ્યગ્રં ચાટુહાસઞ્ચ દારુણમ્ ।। ૪૪.

સુપાલક, ગૌતમ, વેદશિરસ નામના વ્રતધારી, નિર્વિકાર જટામાલિ અને ભયાનક ચાટુહાસ પણ હાજર હતા.

આત્રેયં ચાપ્યઙ્ગિરસમૌપમન્યું મહા વ્રતમ્। ગોકર્ણઞ્ચ ગુહાવાસં શિખણ્ડિનમુમાવ્રતમ્ ।। ૪૪.

આત્રેય, અંગિરસ, મહાવ્રતી ઔપમન્યુ, ગુહામાં વસતા ગોકર્ણ, શિખંડિન અને ઉમાવ્રત—આ બધા પણ હતા.

એતાનન્યાંશ્ચ વિપ્રેન્દ્રાન્વેધા લોકપિતામહઃ । પરિકલ્પ્યાકરોદ્યાગં ગયાસુરશરીરકે ।। ૪૪.

આ બધા અને અન્ય મહાન બ્રાહ્મણોને જગતના પિતામહ બ્રહ્માએ ગયાસુરના શરીર પર યજ્ઞ કરવા માટે નિમણૂક કરી અને વ્યવસ્થા કરી.

અગ્નિશર્માપિ પઞ્ચાગ્નીન્મુખાદેતાનથાસૃજત્। દક્ષિણાગ્નિં ગાર્હપત્યાહવનીયૌ તપોઽવ્યયઃ ।। ૪૪.

પછી અગ્નિશર્માએ પોતાની તપસ્યા દ્વારા પોતાના મુખમાંથી પાંચ અગ્નિઓ ઉત્પન્ન કર્યા: દક્ષિણાગ્નિ, ગારહપત્ય અને આહવનીય.

સત્યાવસથ્યૌ દેવર્ષે યેષુ યજ્ઞાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। યજ્ઞસ્ય ચ પ્રતિષ્ઠાર્થં વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાં દદૌ ।। ૪૪.

આ દેવમુનિઓમાં સત્ય અને અસત્ય બંને પ્રકારના હતા, જેમના દ્વારા યજ્ઞ સ્થાપિત થયો; અને યજ્ઞની સ્થાપના માટે બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપી.

હુત્વા પૂર્ણાહુતિં બ્રહ્ના સ્નાત્વા ચાવભૃથેન તુ। યજ્ઞયૂપં સુરૈઃ સાર્દ્ધં સમાનીય વ્યરોપયત્ ।। ૪૪.

પુર્ણાહુતિ આપી અને અવભૃથ સ્નાન કર્યા પછી, બ્રહ્માએ દેવતાઓ સાથે મળીને યજ્ઞયૂપ લાવીને સ્થાપ્યો.

બ્રહ્મણઃ સહસા શ્રેષ્ઠે સરસ્યેવાશ્રિતં શુભમ્। ચલિતશ્ચકિતો બ્રહ્મા ધર્મ્મરાજમભાષત ।। ૪૪.

જ્યારે બ્રહ્માનો શ્રેષ્ઠ યૂપ શુભ સરોવર પર મૂકાયો, ત્યારે બ્રહ્મા ચકિત અને ચિંતિત થઈ ધર્મરાજાને કહ્યું.

જાતા ગૃહે તવ શિલા સમાનીયાવિચારયન્। દૈત્યસ્ય શીઘ્રં શિરસિ તાં ધારય મમાજ્ઞયા ।। ૪૪.

"તમારા ઘરમાંથી લાવવામાં આવેલી શિલા ઝડપથી દૈત્યના માથા પર મારી આજ્ઞાથી મૂકો."

નિશ્ચલાર્થં યમઃ શ્રુત્વા ધારયન્મસ્તકે શિલામ્। શિલાયાં ધારિતાયાન્તુ સશિલશ્ચાસુરોઽચલત્ ।। ૪૪.

યમરાજે આ સાંભળી શિલા દૈત્યના માથા પર મૂકી, જેથી તે અડગ રહે; પણ શિલા મૂક્યા પછી પણ દૈત્ય અને શિલા બંને હલતા રહ્યા.

દેવાનૂચેઽથ રુદ્રાદીઞ્છિલાયાં નિશ્ચલાઃ કિલ। તિષ્ઠન્તુ દેવાઃ સકલાસ્તથેત્યુક્ત્વા ચ તે સ્થિતાઃ ।। ૪૪.

પછી તેણે રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓને કહ્યું: "બધી દેવી-દેવતાઓ શિલા પર અડગ રહી જાઓ." એમ કહી તેઓ ત્યાં સ્થિર રહ્યા.

દેવાઃ પાદૈર્લક્ષયિત્વા તથાપિ ચલિતોઽસુરઃ। બ્રહ્માથ વ્યાકુલો વિષ્ણું ગતઃ ક્ષીરાબ્ધિશાયિનમ્। તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા નત્વા ચાદૃત્ય તં પ્રભુમ્ ।। ૪૪.

દેવતાઓએ પગથી દબાવ્યા છતાં પણ દૈત્ય હલતો રહ્યો; ત્યારે બ્રહ્મા વ્યાકુળ થઈ, ક્ષીરસાગરમાં શયન કરતા વિષ્ણુ પાસે ગયા, નમન કરી અને તેમની સ્તુતિ કરી.

.બ્રહ્મોવાચ।। બ્રહ્માણ્ડસ્ય પતે નાથ નમામિ જગતાં પતિમ્। કતિં કીર્ત્તિમતાં નૄણાં બુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ।। ૪૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: "બ્રહ્માંડના સ્વામી, જગતના પતિ, હું તમને નમું છું; તમે મનુષ્યોને કીર્તિ, ભોગ અને મોક્ષ આપો છો."

વિષ્વક્સેનોઽબ્રવીદ્વિષ્ણું દેવ ત્વાં સ્તૌતિ પદ્મજઃ। હરિરાહાનય ત્વં તં વિષ્ણૂક્તઃ સ તમાનયત્। અજમૂચે હરિઃ કસ્માદાગતોઽસિ વદસ્વ તત્ ।। ૪૪.

વિશ્વક્ષેનાએ વિષ્ણુને કહ્યું: "દેવ, પદ્મજ (બ્રહ્મા) તમારી સ્તુતિ કરે છે." હરિએ કહ્યું: "તેને અહીં લાવો." વિષ્ણુએ એમ કહ્યું એટલે તેણે બ્રહ્માને લાવ્યો. હરિએ બ્રહ્માને પૂછ્યું: "તમે ક્યાં કારણે આવ્યા છો? કહો."

દેવદેવ કૃતે યોગે પ્રચચાલ ગયાસુરઃ। શિલાયાં દેવરૂપિણ્યાં ન્યસ્તાયાં તસ્ય મસ્તકે ।। ૪૪.

"દેવાદેવ, યજ્ઞ દરમિયાન—even when the divine stone was placed upon Gayાસુરના માથા પર—even then Gayાસુર હલતો રહ્યો."

રુદ્રાદિષુ ચ દેવેષુ સંસ્થિતેષ્વસુરોઽચલત્। ઇદાનીં નિશ્ચલાર્થં હિ પ્રસાદં કુરુ માધવ ।। ૪૪.

"રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ પણ શિલા પર સ્થિર હતા છતાં દૈત્ય હલતો રહ્યો; હવે, તેને અડગ કરવા માટે કૃપા કરો, માધવ."

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા હ્યાકૃષ્ય સ્વશરીરતઃ । મૂર્ત્તિં દદૌ નિશ્ચલાર્થં બ્રહ્મણે ભગવાન્હરિઃ ।। ૪૪.

બ્રહ્માના વચન સાંભળી ભગવાન હરિએ પોતાના શરીરમાંથી એક મૂર્તિ ઉત્પન્ન કરી અને અડગતા માટે બ્રહ્માને આપી.

આનીય મૂર્ત્તિં બ્રહ્માપિ શિલાયાં સમધારયત્। તથાપિ ચલિતં વીક્ષ્ય પુનર્દેવમથાહ્વયત્ ।। ૪૪.

બ્રહ્માએ મૂર્તિને લાવીને પથ્થરમાં સ્થાપી, પણ જ્યારે એ હલતી જોઈ, ત્યારે ફરીથી દેવને બોલાવ્યા.

આગત્ય વિષ્ણુઃ ક્ષીરાબ્ધેઃ શિલાયાં સંસ્થિતોઽભવત્। જનાર્દ્દનાભિધાનેન પુણ્ડરીકેતિ નામતઃ। શિલાયાંનિશ્ચલાર્થં હિ સ્વયમાદિગદાધરઃ ।। ૪૪.

વિષ્ણુ ક્ષીરસમુદ્રમાંથી આવીને પથ્થર પર ઊભા રહ્યા, જેમને જનાર્દન અને પુંડરીક નામે ઓળખાય છે. પથ્થરને અડગ બનાવવા માટે સ્વયં આદિગદાધર ત્યાં ઊભા રહ્યા.

નિશ્ચલાર્થં પઞ્ચધાસીચ્છિલાયાં પ્રપિતાપહઃ। પિતામહોઽથ ફલ્ગ્વીશઃ કેદારઃ કનકેશ્વરઃ ।। ૪૪.

પથ્થરને અડગ બનાવવા માટે પિતૃઓના દુઃખ દૂર કરનાર ભગવાન પાંચ સ્વરૂપે પથ્થરમાં પ્રગટ થયા: પિતામહ, પછી ફલ્ગુવીશ, કેદાર અને કનકેશ્વર.

બ્રહ્મા સ્થિતઃ સ્વયં તત્ર ગજરૂપી વિનાયકઃ। ગયાદિત્યશ્ચોત્તરાર્કો દક્ષિણાર્કસ્ત્રિધા રવિઃ ।। ૪૪.

બ્રહ્મા સ્વયં ત્યાં ઊભા રહ્યા, ગજરૂપે વિનાયક, ગયાદિત્ય, ઉત્તરાર્ક, દક્ષિણાર્ક અને ત્રણ રૂપે રવિ પણ ત્યાં હાજર રહ્યા.

લક્ષ્મીઃ સીતાભિધાનેન ગૌરી ચ મઙ્ગલાહ્વયા। ગાયત્રી ચૈવ સાવિત્રી ત્રિસન્ધ્યા ચ સરસ્વતી ।। ૪૪.

લક્ષ્મી, જેનું નામ સીતાં છે, ગૌરી, જેને મંગળા કહે છે, તેમજ ગાયત્રી, સાવિત્રી, ત્રિસંધ્યા અને સરસ્વતી પણ ત્યાં હાજર રહ્યા.

ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ પૂષા વસવોઽષ્ટૌ મહાબલાઃ। વિશ્વેદેવાશ્ચાશ્વિનેયૌ મારુતો વિશ્વનાયકઃ। સયક્ષોરગગન્ધર્વ્વાસ્તસ્થુર્દેવાઃ સ્વશાક્તિભિઃ ।। ૪૪.

ઇન્દ્ર, બૃહસ્પતિ, પૂષા, આઠ મહાબળવાન વસુ, વિશ્વદેવો, અશ્વિનીકુમાર, મારુત, વિશ્વનાયક અને યક્ષ, નાગ, ગંધર્વો સહિતના દેવતાઓ પોતાની શક્તિઓ સાથે ત્યાં ઊભા રહ્યા.

આદ્યયા ગદયા ચાસૌ યસ્માદ્દૈત્યઃ સ્થિરીકૃતઃ। સ્થિત ઇત્યેવ હરિણા તસ્માદાદિગદાધરઃ ।। ૪૪.

આદિ ગદા વડે દૈત્ય અડગ થયો; તેથી, હરિ ત્યાં ઊભા રહ્યા હોવાથી તેમને આદિગદાધર કહે છે.

ઊચે ગયાસુરો દેવાન્કિમર્થં વઞ્ચિતો હ્યહમ્। યજ્ઞાર્થં બ્રહ્મણે દત્તં શરીરમમલં મયા। વિષ્ણોર્વચનમાત્રેણ કિં ન સ્યાં નિશ્ચલો હ્યહમ્ ।। ૪૪.

ગયાસુરે દેવતાઓને પૂછ્યું: 'મારે સાથે છેતરપિંડી કેમ થઈ? મેં યજ્ઞ માટે બ્રહ્માને શુદ્ધ શરીર આપ્યું, તો માત્ર વિષ્ણુના શબ્દથી હું અડગ કેમ ન રહી શકું?'

યત્સુરૈઃ પીડિતોઽત્યર્થં ગદયા હરિણા તથા। પીડિતો યદ્યહં દેવાઃ પ્રસન્નાઃ સન્તુ સર્વદા ।। ૪૪.

'જો હું દેવો અને હરિના ગદા વડે બહુ પીડાયો છું, તો હે દેવો, તમે હંમેશા પ્રસન્ન રહો.'

ગદાધરાદયસ્તુષ્ટાઃ પ્રોચુઃ સાર્દ્ધં ગયાસુરમ્। વરં બ્રૂહિ પ્રસન્નાઃ સ્મો દેવાનૂચે ગયાસુરઃ ।। ૪૪.

ગદાધરી અને અન્ય દેવો પ્રસન્ન થઈને ગયાસુર સાથે કહ્યું: 'વર માંગો, અમે પ્રસન્ન છીએ.' ત્યારે ગયાસુરે દેવોને કહ્યું.