વાયુપુરાણમ્

ગયાસુરોઽબ્રવીદ્દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણં ત્રિદશૈઃ સહઃ। સંપૂજ્યોત્થાય વિધિવત્પ્રણ્તઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।। ૪૪.

ગયાસુરે બ્રહ્મા અને દેવતાઓને જોઈને શ્રદ્ધાપૂર્વક વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરી, અને ઊભો રહ્યો.

અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં તપઃ। યદાગતોઽતિથિર્બ્રહ્મા સર્વ્વં પ્રાપ્તં મયાદ્ય વૈ ।। ૪૪.

આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારું તપ પણ સફળ થયું; કેમ કે બ્રહ્મા મહેમાન બનીને આવ્યા છે, આજે હું બધું પ્રાપ્ત કરી લીધું.

યોગિન્યોગાઙ્ગવિત્સર્વ્વલોકસ્વામિન્પિતર્ગુરો। યદર્થમા ગતો બ્રહ્મન્સ્તત્કાર્ય્યં કરવાણ્યહમ્ ।। ૪૪.

હે યોગીઓના સ્વામી, યોગના અંગો જાણનારા, બધા લોકના માલિક, પિતૃ અને ગુરુ, બ્રહ્મા! તમે જે કામ માટે આવ્યા છો, એ હું જરૂર કરીશ.

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ દૃષ્ટાનિ ભ્રમતા મયા। યજ્ઞાર્થં ન તુ તે તાનિ પવિત્રાણિ શરીરતઃ ।। ૪૪.

પૃથ્વી પર ફરતાં મેં જે તીર્થો જોયાં, તે યજ્ઞ માટે પવિત્ર નથી; એ પવિત્રતા શરીરથી મળતી નથી.

ત્વયા દેહે પવિત્રત્વં પ્રાપ્તં વિષ્ણુપ્રસાદતઃ। અતઃ પવિત્રં દેહં ત્વં યજ્ઞાર્થં દેહિમેઽસુર ।। ૪૪.

તમારા દ્વારા વિષ્ણુની કૃપાથી શરીરમાં પવિત્રતા આવી છે; એટલે, હે દૈત્ય, યજ્ઞ માટે તમારું પવિત્ર શરીર આપો.

ધન્યોઽહં દેવ દેવેશ યદ્દેહં પ્રાર્થ્યતે ત્વયા। પિતૃવંશઃ કૃતાર્થો મે દેહે યાગં કરોષિ ચેત્ ।। ૪૪.

હું ધન્ય છું, હે દેવોના દેવ, કે તમે મારું શરીર માંગો છો; જો તમે મારા શરીરમાં યજ્ઞ કરો તો મારા પિતૃઓનો ઉદ્ધાર થશે.

ત્વયૈવોત્પાદિતો દેહઃ પવિત્રસ્તુ ત્વયા કૃતઃ। સર્વ્વેષામુપકારાય યાગોઽવશ્યં ભવત્વિતિ ।। ૪૪.

આ શરીર પણ તમે જ બનાવ્યું છે અને પવિત્ર પણ તમે જ કર્યું છે; બધા માટે કલ્યાણ થાય એ માટે યજ્ઞ જરૂર થવો જોઈએ.

ઇત્યુક્ત્વા સોઽપતદ્ભૂમૌ શ્વેતકલ્પે ગયાસુરઃ। નૈઋતીં દિશમાશ્રિત્ય તદા કોલાહલે ગિરૌ ।। ૪૪.

આ રીતે કહીને ગયાસુર શ્વેતકલ્પમાં જમીન પર પડ્યો, દક્ષિણપશ્ચિમ દિશા તરફ, કોલાહલ પર્વત પર.

શિરઃ કૃત્વોત્તરે દૈત્યઃ પાદૌ કૃત્વા તુ દક્ષિણે। બ્રહ્મા સમ્ભૃતસમ્ભારો માનસાનૃત્વિજોઽસૃજત્ ।। ૪૪.

દૈત્યએ માથું ઉત્તર તરફ અને પગ દક્ષિણ તરફ રાખ્યા; બ્રહ્માએ બધું સામાન ભેગું કરીને મનથી ઋત્વિજોની રચના કરી.

અગ્નિશર્માણમ્મૃતં શૌનકં યાઞ્જલિં મૃદુમ્। કુમુથિં વેદ કૌણ્ડિલ્યં હારીતં કાશ્યપં કૃપમ્ ।। ૪૪.

અગ્નિશર્મા, મૃતા, શૌનક, યાંજલિ, મૃદુ, કુમુથિ, વેદકૌંડિલ્ય, હારીત, કાશ્યપ અને કૃપા.

ગર્ગં કૌશિકવાસિષ્ઠૌ મુનિં ભાર્ગવમવ્યયમ્। વૃદ્ધં પારાશરં કણ્વં માણ્ડવ્યં શ્રુતિકેવલમ્ ।। ૪૪.

ગર્ગ, કૌશિક, વાસિષ્ઠ, ભૃગુમુની, વૃદ્ધ, પરાશર, કણ્વ, માંડવ્ય અને શ્રુતિકેવલ.

શ્વેતં સુતાલં દમનં સુહોત્રં કઙ્કમેવ ચ। લૌકાક્ષિઞ્ચ મહાબાહું જૈગીષવ્યં તથૈવ ચ ।। ૪૪.

શ્વેત, સુતાલ, દમન, સુહોત્ર, કંક, બળવાન લૌકાક્ષી અને જયગીષવ્ય—આ બધા મહાન ઋષિઓ હતા.

દધિપઞ્ચમુખં વિપ્રમૃષભં કર્કમેવ ચ। કાત્યાયનં ગોભિલઞ્ચ મુનિમુગ્રમગાવ્રતમ્ ।। ૪૪.

દધિપંચમુખ, વિપ્રૃષભ, કર્ક, કાત્યાયન, ગોભિલ અને ઉગ્રમગાવ્રત નામના મહાન મુનિઓ પણ ત્યાં હતા.

સુપાલકં ગૌતમઞ્ચ તથા વેદશિરોવ્રતમ્। જટામાલિનમવ્યગ્રં ચાટુહાસઞ્ચ દારુણમ્ ।। ૪૪.

સુપાલક, ગૌતમ, વેદશિરસ નામના વ્રતધારી, નિર્વિકાર જટામાલિ અને ભયાનક ચાટુહાસ પણ હાજર હતા.

આત્રેયં ચાપ્યઙ્ગિરસમૌપમન્યું મહા વ્રતમ્। ગોકર્ણઞ્ચ ગુહાવાસં શિખણ્ડિનમુમાવ્રતમ્ ।। ૪૪.

આત્રેય, અંગિરસ, મહાવ્રતી ઔપમન્યુ, ગુહામાં વસતા ગોકર્ણ, શિખંડિન અને ઉમાવ્રત—આ બધા પણ હતા.

એતાનન્યાંશ્ચ વિપ્રેન્દ્રાન્વેધા લોકપિતામહઃ । પરિકલ્પ્યાકરોદ્યાગં ગયાસુરશરીરકે ।। ૪૪.

આ બધા અને અન્ય મહાન બ્રાહ્મણોને જગતના પિતામહ બ્રહ્માએ ગયાસુરના શરીર પર યજ્ઞ કરવા માટે નિમણૂક કરી અને વ્યવસ્થા કરી.

અગ્નિશર્માપિ પઞ્ચાગ્નીન્મુખાદેતાનથાસૃજત્। દક્ષિણાગ્નિં ગાર્હપત્યાહવનીયૌ તપોઽવ્યયઃ ।। ૪૪.

પછી અગ્નિશર્માએ પોતાની તપસ્યા દ્વારા પોતાના મુખમાંથી પાંચ અગ્નિઓ ઉત્પન્ન કર્યા: દક્ષિણાગ્નિ, ગારહપત્ય અને આહવનીય.

સત્યાવસથ્યૌ દેવર્ષે યેષુ યજ્ઞાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। યજ્ઞસ્ય ચ પ્રતિષ્ઠાર્થં વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાં દદૌ ।। ૪૪.

આ દેવમુનિઓમાં સત્ય અને અસત્ય બંને પ્રકારના હતા, જેમના દ્વારા યજ્ઞ સ્થાપિત થયો; અને યજ્ઞની સ્થાપના માટે બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપી.

હુત્વા પૂર્ણાહુતિં બ્રહ્ના સ્નાત્વા ચાવભૃથેન તુ। યજ્ઞયૂપં સુરૈઃ સાર્દ્ધં સમાનીય વ્યરોપયત્ ।। ૪૪.

પુર્ણાહુતિ આપી અને અવભૃથ સ્નાન કર્યા પછી, બ્રહ્માએ દેવતાઓ સાથે મળીને યજ્ઞયૂપ લાવીને સ્થાપ્યો.

બ્રહ્મણઃ સહસા શ્રેષ્ઠે સરસ્યેવાશ્રિતં શુભમ્। ચલિતશ્ચકિતો બ્રહ્મા ધર્મ્મરાજમભાષત ।। ૪૪.

જ્યારે બ્રહ્માનો શ્રેષ્ઠ યૂપ શુભ સરોવર પર મૂકાયો, ત્યારે બ્રહ્મા ચકિત અને ચિંતિત થઈ ધર્મરાજાને કહ્યું.

જાતા ગૃહે તવ શિલા સમાનીયાવિચારયન્। દૈત્યસ્ય શીઘ્રં શિરસિ તાં ધારય મમાજ્ઞયા ।। ૪૪.

"તમારા ઘરમાંથી લાવવામાં આવેલી શિલા ઝડપથી દૈત્યના માથા પર મારી આજ્ઞાથી મૂકો."

નિશ્ચલાર્થં યમઃ શ્રુત્વા ધારયન્મસ્તકે શિલામ્। શિલાયાં ધારિતાયાન્તુ સશિલશ્ચાસુરોઽચલત્ ।। ૪૪.

યમરાજે આ સાંભળી શિલા દૈત્યના માથા પર મૂકી, જેથી તે અડગ રહે; પણ શિલા મૂક્યા પછી પણ દૈત્ય અને શિલા બંને હલતા રહ્યા.

દેવાનૂચેઽથ રુદ્રાદીઞ્છિલાયાં નિશ્ચલાઃ કિલ। તિષ્ઠન્તુ દેવાઃ સકલાસ્તથેત્યુક્ત્વા ચ તે સ્થિતાઃ ।। ૪૪.

પછી તેણે રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓને કહ્યું: "બધી દેવી-દેવતાઓ શિલા પર અડગ રહી જાઓ." એમ કહી તેઓ ત્યાં સ્થિર રહ્યા.

દેવાઃ પાદૈર્લક્ષયિત્વા તથાપિ ચલિતોઽસુરઃ। બ્રહ્માથ વ્યાકુલો વિષ્ણું ગતઃ ક્ષીરાબ્ધિશાયિનમ્। તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા નત્વા ચાદૃત્ય તં પ્રભુમ્ ।। ૪૪.

દેવતાઓએ પગથી દબાવ્યા છતાં પણ દૈત્ય હલતો રહ્યો; ત્યારે બ્રહ્મા વ્યાકુળ થઈ, ક્ષીરસાગરમાં શયન કરતા વિષ્ણુ પાસે ગયા, નમન કરી અને તેમની સ્તુતિ કરી.

.બ્રહ્મોવાચ।। બ્રહ્માણ્ડસ્ય પતે નાથ નમામિ જગતાં પતિમ્। કતિં કીર્ત્તિમતાં નૄણાં બુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ।। ૪૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: "બ્રહ્માંડના સ્વામી, જગતના પતિ, હું તમને નમું છું; તમે મનુષ્યોને કીર્તિ, ભોગ અને મોક્ષ આપો છો."

વિષ્વક્સેનોઽબ્રવીદ્વિષ્ણું દેવ ત્વાં સ્તૌતિ પદ્મજઃ। હરિરાહાનય ત્વં તં વિષ્ણૂક્તઃ સ તમાનયત્। અજમૂચે હરિઃ કસ્માદાગતોઽસિ વદસ્વ તત્ ।। ૪૪.

વિશ્વક્ષેનાએ વિષ્ણુને કહ્યું: "દેવ, પદ્મજ (બ્રહ્મા) તમારી સ્તુતિ કરે છે." હરિએ કહ્યું: "તેને અહીં લાવો." વિષ્ણુએ એમ કહ્યું એટલે તેણે બ્રહ્માને લાવ્યો. હરિએ બ્રહ્માને પૂછ્યું: "તમે ક્યાં કારણે આવ્યા છો? કહો."

દેવદેવ કૃતે યોગે પ્રચચાલ ગયાસુરઃ। શિલાયાં દેવરૂપિણ્યાં ન્યસ્તાયાં તસ્ય મસ્તકે ।। ૪૪.

"દેવાદેવ, યજ્ઞ દરમિયાન—even when the divine stone was placed upon Gayાસુરના માથા પર—even then Gayાસુર હલતો રહ્યો."

રુદ્રાદિષુ ચ દેવેષુ સંસ્થિતેષ્વસુરોઽચલત્। ઇદાનીં નિશ્ચલાર્થં હિ પ્રસાદં કુરુ માધવ ।। ૪૪.

"રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ પણ શિલા પર સ્થિર હતા છતાં દૈત્ય હલતો રહ્યો; હવે, તેને અડગ કરવા માટે કૃપા કરો, માધવ."

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા હ્યાકૃષ્ય સ્વશરીરતઃ । મૂર્ત્તિં દદૌ નિશ્ચલાર્થં બ્રહ્મણે ભગવાન્હરિઃ ।। ૪૪.

બ્રહ્માના વચન સાંભળી ભગવાન હરિએ પોતાના શરીરમાંથી એક મૂર્તિ ઉત્પન્ન કરી અને અડગતા માટે બ્રહ્માને આપી.