વાયુપુરાણમ્

કૃશાશ્વસ્ય તુ દેવર્ષેર્દેવપ્રહરણાઃ સ્મૃતાઃ । એતે યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે પુનરેવ હિ ।। ૫.

દેવર્ષિ કૃશાશ્વના સંતાનો દેવોના શસ્ત્રો તરીકે ઓળખાય છે; આ શસ્ત્રો દરેક હજાર યુગના અંતે ફરીથી જન્મે છે.

સર્વે દેવગણા વિપ્રાસ્ત્રય સ્ત્રિંશત્તુ છન્દજાઃ। એતેષામપિ દેવાનાં નિરોધોત્પત્તિરુચ્યતે ।। ૫.

બધા દેવગણો, બ્રાહ્મણો, અને ત્રીસ ત્રણ મનથી જન્મેલા દેવો, આ બધા દેવોમાં પણ ઉત્પત્તિ અને લયનું વર્ણન થાય છે.

યથા સૂર્યસ્ય લોકેઽસ્મિન્ ઉદયાસ્તમયાવુભૌ। એતે દેવનિકાયાસ્તે સમ્ભવન્તિ યુગે યુગે ।। ૫.

જેમ આ દુનિયામાં સૂર્ય ઉગે છે અને અસ્ત જાય છે, તેમ આ દેવોના સમૂહો પણ દરેક યુગે-યુગે જન્મે છે.

સાધ્યાશ્ચ વસવો વિશ્વે રુદ્રાદિત્યાસ્તથૈવ ચ। અભિજાત્યા પ્રભાવૈશ્ચ કર્મભિશ્ચૈવ વિશ્રુતાઃ ।। ૫.

સાધ્યો, વસુઓ, વિશ્વદેવો, રુદ્રો અને આદિત્યો, એ બધા પોતાનાં ઉન્નત જન્મ, શક્તિ અને કાર્યો માટે પ્રસિદ્ધ છે.

પ્રજાપતેશ્ચ વિષ્ણોશ્ચ ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ। અન્તરં જ્ઞાતુમિચ્છામો યશ્ચ યસ્માદ્વિશિષ્યતે ।। ૫.

અમે જાણવું ઇચ્છીએ છીએ કે પ્રજાપતિ, વિષ્ણુ અને મહાત્મા ભવામાં શું તફાવત છે અને કોણ કિસમાં શ્રેષ્ઠ છે.

યશ્ચ યસ્માત્ પ્રભવતિ યશ્ચ યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ। જ્યાયાન્યો મધ્યમશ્ચૈવ કનીયાન્ યશ્ચ તેષુ વૈ ।। ૫.

કોણ કોનીમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને કોણ કોમાં સ્થિત છે? એમાં કોણ મોટું, કોણ મધ્યમ અને કોણ નાનું છે?

પ્રધાનભૂતો યસ્તેષાં ગુણભૂતશ્ચ તેષુ યઃ। કર્મભિશ્ચાભિજાત્યા ચ પ્રભાવેણ ચ યો મહાન્। એતત્ પ્રભ્રૂહિ નઃ સર્વં ત્વં હિ વેત્થ યથાયથમ્ ।। ૫.

એમાં કોણ મુખ્ય છે, કોણ અનુયાયી છે અને કોણ પોતાના કર્મ, જન્મ અને શક્તિથી મહાન છે? આ બધું અમને કહો, કેમ કે તમે સાચું જાણો છો.

અત્ર વો વર્ણયિષ્યેહમન્તરન્તેષુ યત્ સ્મૃતમ્। યદ્બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાણાં શ્રૃણુધ્વં મે વિવક્ષતઃ ।। ૫.

આ વિષયમાં, હું તમને એ બધું વર્ણવીશ જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર વિશે યાદ રાખવામાં આવ્યું છે; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.

રાજસી તામસી ચૈવ સાત્ત્વિકી ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ । તન્વઃ સ્વયમ્ભુવઃ પ્રોક્તાઃ કાલે કાલે ભવન્તિ યાઃ ।। ૫.

સ્વયંભૂની જે રૂપે રાજસ, તમસ અને સત્ત્વગुणથી ઓળખાય છે, એ દરેક યુગે-યુગે પ્રગટ થાય છે.

એતાસામન્તરં વક્તું નૈવ શક્યં દ્વિજોત્તમાઃ। ગુણવૃદ્ધિનિબન્ધત્વાદ્ દ્વિધાનુગ્રહબન્ધતઃ ।। ૫.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, આ ત્રણમાં તફાવત કહેવું શક્ય નથી, કારણ કે એ ગુણોની વૃદ્ધિ અને કૃપાના દ્વૈત બંધન પર આધાર રાખે છે.

પ્રવૃત્તિઞ્ચ નિવૃત્તિઞ્ચ ગુણવૃદ્ધિમિહ દ્વિજાઃ। યથાશક્તિ પ્રવક્ષ્યામિ તનૂનાં તન્નિબોધત ।। ૫.

હે બ્રાહ્મણો, હું મારી શક્તિ પ્રમાણે, આ રૂપોમાં પ્રવૃત્તિ, નિવૃત્તિ અને ગુણોની વૃદ્ધિ સમજાવીશ; એ સાંભળો.

એકા તુ કુરુતે તાસાં રાજસી સર્વતઃ પ્રજાઃ। એકા ચૈવાર્ણવસ્થા તુ સાનુગૃહ્ણાતિ સાત્ત્વિકી। એકા સા ક્ષિપતે કાલે તામસી ગ્રસતે પ્રજાઃ ।। ૫.

આમાંથી એક રાજસ સ્વરૂપે સર્વત્ર જીવોની ઉત્પત્તિ કરે છે; બીજી, સત્વગુણવાળી, સમુદ્રરૂપે તેમને આધાર આપે છે; અને ત્રીજી, તમોગુણવાળી, યોગ્ય સમયે જીવોને નાશ પામે છે અને તેમને ગ્રહણ કરે છે.

રજસા તુ સમુદ્રિક્તો બ્રહ્મા સમ્ભવતે યદા। પુરુષાખ્યા તદા તસ્ય સાત્ત્વિકી વિનિવર્ત્તતે ।। ૫.

જ્યારે બ્રહ્મા રાજસ ગુણથી ભરપૂર થાય છે, ત્યારે પુરુષ નામે ઓળખાતી સત્વગુણવાળી શક્તિ તેમાં થી વિલય પામે છે.

યદા ભવતિ કાલાત્મા ઉદ્રેકાત્તમસસ્તુ સઃ। બ્રહ્માખ્યા સા તદા ત્વસ્ય રાજસી વિનિવર્ત્તતે ।। ૫.

જ્યારે સમયતત્વમાં તમોગુણ વધે છે અને તે પ્રબળ બને છે, ત્યારે બ્રહ્મા તરીકે ઓળખાતી રાજસ શક્તિ તેમાં થી વિલય પામે છે.

સત્ત્વોદ્રેકાત્તુ પુરુષો યદા ભવતિ સ પ્રભુઃ। કાલાખ્યા સા તદા તસ્ય પુનર્નભવતીતિ વૈ ।। ૫.

જ્યારે સત્વગુણ વધવાથી પુરુષ સ્વરૂપે પ્રભુ પ્રગટ થાય છે, ત્યારે તેમાં માટે સમય નામે ઓળખાતી શક્તિ અસ્તિત્વમાં રહેતી નથી.

ક્રમાત્તસ્ય નિવર્ત્તન્તે રૂપં નામ ચ કર્મ ચ। ત્રૈલોક્યે વર્ત્તમાનસ્ય સર્વાનુગ્રહનિગ્રહૈઃ ।। ૫.

ક્રમશઃ, ત્રણેય લોકમાં રહેલા એના સ્વરૂપ, નામ અને કર્મો સર્વજીવો પર કૃપા અને નિયંત્રણ કરવાથી વિલય પામે છે.

યદા ભવતિ બ્રહ્મા ચ તદા ચાન્તરમુચ્યતે। યદા ચ પુરુષો બ્રહ્મા ન ચૈવ પુરુષસ્તુ સઃ ।। ૫.

જ્યારે બ્રહ્મા અસ્તિત્વમાં હોય છે, ત્યારે એક અંતરાલ કહેવાય છે; અને જ્યારે પુરુષ બ્રહ્મા બને છે, ત્યારે તે માત્ર પુરુષ રહેતો નથી.

મણિર્વિભજતે વર્ણાન્ વિચિત્રાન્ સ્ફટિકે યથા। વૈમલ્યાદાશ્રયવશાત્તદ્વર્ણઃ સ્યાત્તદઞ્જનઃ ।। ૫.

જેમ મણિ વિવિધ રંગોને સ્ફટિકમાં વિભાજિત કરે છે, તેમ તેની શુદ્ધિ અને આધારના સ્વભાવ પ્રમાણે એ રંગ દેખાય છે.

તદા ગુણવશાત્તસ્ય સ્વયમ્ભોરનુરઞ્જનમ્। એકત્વે ચ પૃથક્ત્વે ચ પ્રોક્તમેતન્નિદર્ઘનમ્ ।। ૫.

તે જ રીતે, ગુણોના પ્રભાવથી સ્વયંભૂમાં રંગત આવે છે; એકરૂપતા કે ભિન્નતા હોય, એનું આ જ સ્પષ્ટીકરણ કહેવાયું છે.

એકો ભૂત્વા યથા મેઘઃ પૃથક્ત્વેનાવતિષ્ઠતે। રૂપતો વર્ણતશ્ચૈવ તથા ગુણવશાત્તુ સઃ ।। ૫.

જેમ એક મેઘ એક બનીને પણ રૂપ અને રંગથી અલગ-અલગ દેખાય છે, તેમ ગુણોના પ્રભાવથી એ પણ એવો જ દેખાય છે.

ભવત્યેકો દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા મૂર્તિવિનાશનાત્। એકો બ્રહ્માન્તકૃચ્ચૈવ પુરુષશ્ચેતિ તે ત્રયઃ ।। ૫.

તે એક, બે અને ત્રણ રૂપે દેખાય છે, કારણ કે સ્વરૂપોનો નાશ થાય છે; એ બ્રહ્મા, અંતકર્તા અને પુરુષ—આ ત્રણ છે.

એકસ્યૈતાઃ સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ। બ્રાહ્મી ચ પૌરુષી ચૈવ અન્તકારી ચ તે ત્રયઃ ।। ૫.

આ ત્રણ સ્વરૂપો સ્વયંભૂના તનુરૂપે જાણીતા છે: બ્રાહ્મી, પૌરૂષી અને અંતકારી—આ ત્રણ.

તત્ર યા રાજસી તસ્ય તનુઃ સા વૈ પ્રજાકરી। યા તામસી તુ કાલાખ્યા પ્રજાક્ષયકરી તુ સા। સાત્ત્વિકી પૌરુષી યા તુ સાનુગ્રહકરી સ્મૃતા ।। ૫.

આમાં રાજસ સ્વરૂપે જીવોની ઉત્પત્તિ થાય છે; તામસ સ્વરૂપ, જે સમય તરીકે ઓળખાય છે, તે જીવોના નાશનું કારણ બને છે; અને સત્વગુણવાળી પૌરૂષી કૃપા આપનારી તરીકે જાણીતી છે.

રાજસ્યા બ્રહ્મણોંઽશેન મરીચિઃ કશ્યપોઽભવત્। તામસી ચાન્તકૃદ્યા તુ તદંશેનાભવદ્ભવઃ ।। ૫.

બ્રહ્માના રાજસ ભાગમાંથી મરીચિ અને કશ્યપ જન્મ્યા; તામસ ભાગમાંથી, જેને અંતકર્તા કહે છે, તેમાંથી ભવ જન્મ્યો.

સાત્ત્વિકી પૌરુષી યા સા તસ્યાઃ શોચિષ્ણુરુચ્યતે। ત્રૈલોક્યે તાઃ સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૫.

સત્વગુણવાળી પૌરૂષી શક્તિ શોચિષ્ણુ તરીકે ઓળખાય છે; સ્વયંભૂના આ ત્રણ તનુરૂપો ત્રણેય લોકમાં જાણીતા છે.

નાનાપ્રયોજનાર્થાં હિ કાલોઽવસ્થાં કરોતિ યઃ। બ્રહ્મત્વેન પ્રજાઃ સૃષ્ઠ્વા વિષ્ણુત્વેનાનુગૃહ્ય ચ। વૈષ્ણવ્યાનુગૃહીતા સ્તા રૌદ્યાનુગ્રસતે પુનઃ ।। ૫.

સમય વિવિધ હેતુઓ માટે જુદી-જુદી સ્થિતિઓ લાવે છે: બ્રહ્મા રૂપે જીવોની રચના કરે છે, વિષ્ણુ રૂપે તેમને પોષે છે અને પછી રુદ્ર રૂપે ફરીથી તેમને ગ્રહણ કરે છે.

એકઃ સ્વયમ્ભુવઃ કાલસ્ત્રિભિસ્ત્રીન્ વૈ કરોતિ સઃ। સૃજતે ચાનુગૃહ્ણાતિ પ્રજાઃ સંહરતે તથા ।। ૫.

એક સ્વયંભૂ સમય ત્રણ ગુણોથી ત્રણ સ્વરૂપો બનાવે છે; તે જીવોની ઉત્પત્તિ, પોષણ અને સંહાર—all કરે છે.

ઇત્યેતાઃ કથિતા સ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ। પ્રજાપત્યા ચ રૌદ્રી ચ વૈષ્ણવી ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫.

આ રીતે, સ્વયંભૂના ત્રણ તનુરૂપો વર્ણવાયા છે: તેઓ પ્રજાપત્ય, રૌદ્રી અને વૈષ્ણવી તરીકે જાણીતા છે.

એકા તનુઃ સ્મૃતા વેદે ધર્મશાસ્ત્રે પુરાતને। સાઙ્ખ્યયોગપરે વીરૈઃ પૃથક્ત્વૈકત્વદર્શિભિઃ। અભિજાતપ્રભાવજ્ઞૈઋષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।। ૫.

આ એક તનુ વેદ, પ્રાચીન ધર્મશાસ્ત્ર, સાંખ્ય અને યોગમાં નિપુણ વીરોએ, એકતા-ભિન્નતા જોનારોએ અને સત્યને જાણનારા ઋષિઓએ પણ ઓળખી છે.