વાયુપુરાણમ્

ઊચુસ્તં વાસુદેવાદ્યાઃ કિમર્થં તપ્યતે ત્વયા। સન્તુષ્ટાઃ સ્વાગતાઃ સર્વે વરં બ્રૂહિ ગયાસુર ।। ૪૪.

વાસુદેવ અને અન્યોએ તેને પૂછ્યું: 'તમે તપ શા માટે કરો છો? અમે બધા પ્રસન્ન છીએ અને આવ્યા છીએ; ગયાસુર, જે વર્દાન માંગવું હોય તે કહો.'

ગયાસુર ઉવાચ।। યદિતુષ્ટાઃ સ્થ મે દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ। સર્વ્વદેવદ્વિજાતિભ્યો યજ્ઞતીર્થશિલોચ્ચયાત્ ।। ૪૪.

ગયાસુરે કહ્યું: 'જો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર સહિત તમે દેવતાઓ મારા પર પ્રસન્ન હોવ, તો યજ્ઞસ્થળ, તીર્થ અને પથ્થરની ઢગલીઓમાંથી—'

દેવેભ્યોઽતિપવિત્રોઽહમૃષિભ્યોઽપિ શિવાવ્યયાત્। મન્ત્રેભ્યો દેવદેવેભ્યો યોગિભ્યશ્ચાપિ સર્વ્વશઃ ।। ૪૪.

—'હું દેવો, ઋષિઓ, શિવજી, મંત્રો, દેવોના દેવો અને બધા યોગીઓ કરતાં પણ વધુ પવિત્ર બની જાઉં.'

ન્યાસિભ્યશ્ચાપિ કર્મ્મિભ્યો ધર્મ્મિભ્યશ્ચ તથા પુનઃ। જ્ઞાતિભ્યોઽતિપવિત્રેભ્યઃ પવિત્રઃ સ્યાં સદા સુરાઃ ।। ૪૪.

હું હંમેશા યજ્ઞકર્મ કરનારા, ધર્મ પાળનારા અને મારા સગાંઓ કરતાં પણ વધુ પવિત્ર રહીશ, હે દેવતાઓ.

પવિત્રમસ્તુ તં દેવા દૈત્યમુક્ત્વા યયુર્દિવમ્। દૈત્યં દૃષ્ટ્વા ચ સ્પૃષ્ટ્વા ચ સર્વ્વે હરિપુરં યયુઃ ।। ૪૪.

દેવતાઓએ કહ્યું, 'આ પણ પવિત્ર છે,' અને દૈત્યને છોડીને સ્વર્ગે ગયા; દૈત્યને જોઈને અને સ્પર્શ કરીને બધા હરિની નગરીમાં ગયા.

શૂન્યં લોકત્રયં જાતં શૂન્યા યમપુરી હ્યભૂત્। યમ ઇન્દ્રાદિભિઃ સાર્દ્ધં બ્રહ્મલોકં તતોઽગમત્ ।। ૪૪.

ત્રણે લોક ખાલી થઈ ગયા અને યમપુર પણ સુનસાન બની ગઈ; યમ રાજા ઈન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સાથે બ્રહ્માના લોકમાં ગયા.

બ્રહ્માણમૂચિરે દેવા ગયાસુરવિલોપિતાઃ। ત્વયા દત્તોઽધિકારો વૈ ગૃહાણ ત્વં પિતામહ ।। ૪૪.

ગયાસુરના ઉપદ્રવથી દુઃખી થયેલા દેવતાઓએ બ્રહ્માજી ને કહ્યું: 'તમે જે અધિકાર આપ્યો છે, પિતામહ, હવે તમે જ સંભાળો.'

બ્રહ્માબ્રવીત્તતો દેવાન્વ્રજામો વિષ્ણુમવ્યયમ્। બ્રહ્માદયોઽબ્રુવન્વિષ્ણું ત્વયા દત્તવરેઽસુરે ।। ૪૪.

પછી બ્રહ્માએ દેવતાઓને કહ્યું: 'ચાલો, અવિનાશી વિષ્ણુ પાસે જઈએ.' બ્રહ્મા અને બીજા બધા વિષ્ણુને કહ્યું: 'તમે દૈત્યને વરદાન આપ્યું છે.'

તદ્દર્શનાદ્યયુઃ સ્વર્ગં શૂન્યં લોક ત્રયં હ્યભૂત્। દેવૈરુક્તો વાસુદેવો બ્રહ્માણં સ વચોઽબ્રવીત્ ।। ૪૪.

તેમને જોઈને બધા સ્વર્ગે ગયા અને ત્રણેય લોક ખાલી થઈ ગયા; દેવતાઓએ વસુદેવને પૂછ્યું ત્યારે તેમણે બ્રહ્માને ઉત્તર આપ્યો.

ગત્વાસુરં પ્રાર્થયસ્વ યજ્ઞાર્થં દેહિ દેહકમ્। વિષ્ણૂક્તઃ સસુરો બ્રહ્મા ગત્વાઽપશ્યન્મહાસુરમ્ ।। ૪૪.

જાઓ અને દૈત્યને વિનંતી કરો કે યજ્ઞ માટે પોતાનું શરીર આપે; વિષ્ણુએ આમ કહ્યું ત્યારે બ્રહ્મા મહાદૈત્યને જોવા ગયા.

ગયાસુરોઽબ્રવીદ્દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણં ત્રિદશૈઃ સહઃ। સંપૂજ્યોત્થાય વિધિવત્પ્રણ્તઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।। ૪૪.

ગયાસુરે બ્રહ્મા અને દેવતાઓને જોઈને શ્રદ્ધાપૂર્વક વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરી, અને ઊભો રહ્યો.

અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં તપઃ। યદાગતોઽતિથિર્બ્રહ્મા સર્વ્વં પ્રાપ્તં મયાદ્ય વૈ ।। ૪૪.

આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારું તપ પણ સફળ થયું; કેમ કે બ્રહ્મા મહેમાન બનીને આવ્યા છે, આજે હું બધું પ્રાપ્ત કરી લીધું.

યોગિન્યોગાઙ્ગવિત્સર્વ્વલોકસ્વામિન્પિતર્ગુરો। યદર્થમા ગતો બ્રહ્મન્સ્તત્કાર્ય્યં કરવાણ્યહમ્ ।। ૪૪.

હે યોગીઓના સ્વામી, યોગના અંગો જાણનારા, બધા લોકના માલિક, પિતૃ અને ગુરુ, બ્રહ્મા! તમે જે કામ માટે આવ્યા છો, એ હું જરૂર કરીશ.

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ દૃષ્ટાનિ ભ્રમતા મયા। યજ્ઞાર્થં ન તુ તે તાનિ પવિત્રાણિ શરીરતઃ ।। ૪૪.

પૃથ્વી પર ફરતાં મેં જે તીર્થો જોયાં, તે યજ્ઞ માટે પવિત્ર નથી; એ પવિત્રતા શરીરથી મળતી નથી.

ત્વયા દેહે પવિત્રત્વં પ્રાપ્તં વિષ્ણુપ્રસાદતઃ। અતઃ પવિત્રં દેહં ત્વં યજ્ઞાર્થં દેહિમેઽસુર ।। ૪૪.

તમારા દ્વારા વિષ્ણુની કૃપાથી શરીરમાં પવિત્રતા આવી છે; એટલે, હે દૈત્ય, યજ્ઞ માટે તમારું પવિત્ર શરીર આપો.

ધન્યોઽહં દેવ દેવેશ યદ્દેહં પ્રાર્થ્યતે ત્વયા। પિતૃવંશઃ કૃતાર્થો મે દેહે યાગં કરોષિ ચેત્ ।। ૪૪.

હું ધન્ય છું, હે દેવોના દેવ, કે તમે મારું શરીર માંગો છો; જો તમે મારા શરીરમાં યજ્ઞ કરો તો મારા પિતૃઓનો ઉદ્ધાર થશે.

ત્વયૈવોત્પાદિતો દેહઃ પવિત્રસ્તુ ત્વયા કૃતઃ। સર્વ્વેષામુપકારાય યાગોઽવશ્યં ભવત્વિતિ ।। ૪૪.

આ શરીર પણ તમે જ બનાવ્યું છે અને પવિત્ર પણ તમે જ કર્યું છે; બધા માટે કલ્યાણ થાય એ માટે યજ્ઞ જરૂર થવો જોઈએ.

ઇત્યુક્ત્વા સોઽપતદ્ભૂમૌ શ્વેતકલ્પે ગયાસુરઃ। નૈઋતીં દિશમાશ્રિત્ય તદા કોલાહલે ગિરૌ ।। ૪૪.

આ રીતે કહીને ગયાસુર શ્વેતકલ્પમાં જમીન પર પડ્યો, દક્ષિણપશ્ચિમ દિશા તરફ, કોલાહલ પર્વત પર.

શિરઃ કૃત્વોત્તરે દૈત્યઃ પાદૌ કૃત્વા તુ દક્ષિણે। બ્રહ્મા સમ્ભૃતસમ્ભારો માનસાનૃત્વિજોઽસૃજત્ ।। ૪૪.

દૈત્યએ માથું ઉત્તર તરફ અને પગ દક્ષિણ તરફ રાખ્યા; બ્રહ્માએ બધું સામાન ભેગું કરીને મનથી ઋત્વિજોની રચના કરી.

અગ્નિશર્માણમ્મૃતં શૌનકં યાઞ્જલિં મૃદુમ્। કુમુથિં વેદ કૌણ્ડિલ્યં હારીતં કાશ્યપં કૃપમ્ ।। ૪૪.

અગ્નિશર્મા, મૃતા, શૌનક, યાંજલિ, મૃદુ, કુમુથિ, વેદકૌંડિલ્ય, હારીત, કાશ્યપ અને કૃપા.

ગર્ગં કૌશિકવાસિષ્ઠૌ મુનિં ભાર્ગવમવ્યયમ્। વૃદ્ધં પારાશરં કણ્વં માણ્ડવ્યં શ્રુતિકેવલમ્ ।। ૪૪.

ગર્ગ, કૌશિક, વાસિષ્ઠ, ભૃગુમુની, વૃદ્ધ, પરાશર, કણ્વ, માંડવ્ય અને શ્રુતિકેવલ.

શ્વેતં સુતાલં દમનં સુહોત્રં કઙ્કમેવ ચ। લૌકાક્ષિઞ્ચ મહાબાહું જૈગીષવ્યં તથૈવ ચ ।। ૪૪.

શ્વેત, સુતાલ, દમન, સુહોત્ર, કંક, બળવાન લૌકાક્ષી અને જયગીષવ્ય—આ બધા મહાન ઋષિઓ હતા.

દધિપઞ્ચમુખં વિપ્રમૃષભં કર્કમેવ ચ। કાત્યાયનં ગોભિલઞ્ચ મુનિમુગ્રમગાવ્રતમ્ ।। ૪૪.

દધિપંચમુખ, વિપ્રૃષભ, કર્ક, કાત્યાયન, ગોભિલ અને ઉગ્રમગાવ્રત નામના મહાન મુનિઓ પણ ત્યાં હતા.

સુપાલકં ગૌતમઞ્ચ તથા વેદશિરોવ્રતમ્। જટામાલિનમવ્યગ્રં ચાટુહાસઞ્ચ દારુણમ્ ।। ૪૪.

સુપાલક, ગૌતમ, વેદશિરસ નામના વ્રતધારી, નિર્વિકાર જટામાલિ અને ભયાનક ચાટુહાસ પણ હાજર હતા.

આત્રેયં ચાપ્યઙ્ગિરસમૌપમન્યું મહા વ્રતમ્। ગોકર્ણઞ્ચ ગુહાવાસં શિખણ્ડિનમુમાવ્રતમ્ ।। ૪૪.

આત્રેય, અંગિરસ, મહાવ્રતી ઔપમન્યુ, ગુહામાં વસતા ગોકર્ણ, શિખંડિન અને ઉમાવ્રત—આ બધા પણ હતા.

એતાનન્યાંશ્ચ વિપ્રેન્દ્રાન્વેધા લોકપિતામહઃ । પરિકલ્પ્યાકરોદ્યાગં ગયાસુરશરીરકે ।। ૪૪.

આ બધા અને અન્ય મહાન બ્રાહ્મણોને જગતના પિતામહ બ્રહ્માએ ગયાસુરના શરીર પર યજ્ઞ કરવા માટે નિમણૂક કરી અને વ્યવસ્થા કરી.

અગ્નિશર્માપિ પઞ્ચાગ્નીન્મુખાદેતાનથાસૃજત્। દક્ષિણાગ્નિં ગાર્હપત્યાહવનીયૌ તપોઽવ્યયઃ ।। ૪૪.

પછી અગ્નિશર્માએ પોતાની તપસ્યા દ્વારા પોતાના મુખમાંથી પાંચ અગ્નિઓ ઉત્પન્ન કર્યા: દક્ષિણાગ્નિ, ગારહપત્ય અને આહવનીય.

સત્યાવસથ્યૌ દેવર્ષે યેષુ યજ્ઞાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। યજ્ઞસ્ય ચ પ્રતિષ્ઠાર્થં વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાં દદૌ ।। ૪૪.

આ દેવમુનિઓમાં સત્ય અને અસત્ય બંને પ્રકારના હતા, જેમના દ્વારા યજ્ઞ સ્થાપિત થયો; અને યજ્ઞની સ્થાપના માટે બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપી.

હુત્વા પૂર્ણાહુતિં બ્રહ્ના સ્નાત્વા ચાવભૃથેન તુ। યજ્ઞયૂપં સુરૈઃ સાર્દ્ધં સમાનીય વ્યરોપયત્ ।। ૪૪.

પુર્ણાહુતિ આપી અને અવભૃથ સ્નાન કર્યા પછી, બ્રહ્માએ દેવતાઓ સાથે મળીને યજ્ઞયૂપ લાવીને સ્થાપ્યો.