વાયુપુરાણમ્

સ્થૂલઃ ષષ્ટિર્યોજનાનાં શ્રેષ્ઠોઽસૌ વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ। કોલાહલગિરિવરે તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ।। ૪૪.

તેનું શરીર સાઠ યોજન જેટલું પહોળું હતું; અને તે શ્રેષ્ઠ વૈષ્ણવ તરીકે ઓળખાતો. કોલાહલ પર્વતના શિખરે તેણે ભયાનક તપ કર્યું.

બહુવર્ષસહસ્રાણિ નિરુચ્છ્વાસં સ્થિરોઽભવત્। તત્તપસ્તાપિતા દેવાઃ સંક્ષોભં પરમં ગતાઃ ।। ૪૪.

અनेक હજાર વર્ષો સુધી તે નિશ્વાસ લીધા વિના સ્થિર રહ્યો; તેના તપથી દેવતાઓ ખૂબ જ વ્યાકુળ થઈ ગયા.

બ્રહ્મલોકં ગતા દેવાઃ પ્રોચુસ્તેઽથ પિતામહમ્। ગયાસુરાદ્રક્ષ દેવ બ્રહ્મા દેવાંસ્તતોઽબ્રવીત્ ।। ૪૪.

દેવતાઓ બ્રહ્મલોકમાં ગયા અને પિતામહને કહ્યું: 'હે દેવ, અમને ગયાસુરથી બચાવો.' પછી બ્રહ્માજીએ દેવતાઓને કહ્યું.

વ્રજામઃ શઙ્કરં દેવા બ્રહ્માદ્યાશ્ચ ગતાઃ શિવમ્। કૈલાસે ચાબ્રુવન્નત્વા રક્ષ દેવ મહાસુરાત્ ।। ૪૪.

ચાલો, આપણે શંકરજી પાસે જઈએ; દેવતાઓ અને બ્રહ્માજી શિવજી પાસે કૈલાસ પર ગયા અને કહ્યું: 'હે દેવ, અમને મહાસુરથી બચાવો.'

બ્રહ્માદ્યાનબ્રવીચ્છમ્ભુર્વ્રજામઃ શરણં હરિમ્। ક્ષીરાબ્ધૌ દેવદેવેશઃ સ નઃ શ્રેયો વિધાસ્યતિ। બ્રહ્મા મહેશ્વરો દેવા વિષ્ણું નત્વા પ્રતુષ્ટુવુઃ ।। ૪૪.

શંભુએ બ્રહ્માદિકોને કહ્યું: 'ચાલો, આપણે હરિનું શરણ લઈએ.' ક્ષીરસાગરમાં દેવોના દેવ અમને કલ્યાણ આપશે. બ્રહ્મા, મહેશ અને દેવોએ વિષ્ણુને વંદન કરીને સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ ।। ૐ નમો વિષ્ણવો ભર્ત્રે સર્વ્વેષાં પ્રભવિષ્ણવે। રોચિષ્ણવે જિષ્ણવે ચ રાક્ષસાદિગ્રસિષ્ણવે ।। ૪૪.

દેવોએ કહ્યું: 'ૐ, સર્વના સ્વામી વિષ્ણુને નમસ્કાર, તેજસ્વી, વિજયી અને રાક્ષસાદિ દુષ્ટોને સંહારનારને નમન.'

ધરિષ્ણવેઽખિલસ્યાસ્ય યોગિનાં પારયિષ્ણવે । વર્દ્ધિષ્ણવે હ્યનન્તાય નમો ભ્રાજ્ષ્ણિવે નમઃ ।। ૪૪.

આ જગતના આધાર, યોગીઓના રક્ષક, વૃદ્ધિ આપનાર, અનંત અને તેજવંતને નમસ્કાર, ફરીથી નમન.

સનત્કુમાર ઉવાચ।। એવં સ્તુતો વાસુદેવઃ સુરાણાં દર્શનં દદૌ। કિમર્થમાગતા દેવા વિષ્ણુનોક્તાસ્તમબ્રુવન્ ।। ૪૪.

સનત્કુમારે કહ્યું: આવી રીતે સ્તુતિ થતાં વાસુદેવે દેવોને દર્શન આપ્યું. વિષ્ણુએ પૂછ્યું કે તમે શા માટે આવ્યા છો, તો દેવોએ જવાબ આપ્યો.

ગયાસુરભયાદ્દેવ રક્ષાસ્માનબ્રવીદ્ધરિમ્। બ્રહ્માદ્યા યાન્તુ તં દૈત્યમાગમિષ્યામ્યહં તતઃ ।। ૪૪.

ગયાસુરના ભયથી, 'હે દેવ, અમને રક્ષા કરો,' એમ તેમણે હરિને કહ્યું. બ્રહ્માદિએ એ દૈત્ય પાસે જવું, પછી હું પણ આવીશ.

કેશવે ગરુડારૂઢો વરં દાતું ગયાસુરે। સર્વ્વે સ્વં સ્વં સમાસ્થાય યયુર્વાહનમુત્તમમ્ ।। ૪૪.

કેશવે ગરુડ પર બેસીને ગયાસુરને વર્દાન આપવા ગયો. દરેકે પોતપોતાનું શ્રેષ્ઠ વાહન લઈને ત્યાં પહોંચ્યા.

ઊચુસ્તં વાસુદેવાદ્યાઃ કિમર્થં તપ્યતે ત્વયા। સન્તુષ્ટાઃ સ્વાગતાઃ સર્વે વરં બ્રૂહિ ગયાસુર ।। ૪૪.

વાસુદેવ અને અન્યોએ તેને પૂછ્યું: 'તમે તપ શા માટે કરો છો? અમે બધા પ્રસન્ન છીએ અને આવ્યા છીએ; ગયાસુર, જે વર્દાન માંગવું હોય તે કહો.'

ગયાસુર ઉવાચ।। યદિતુષ્ટાઃ સ્થ મે દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ। સર્વ્વદેવદ્વિજાતિભ્યો યજ્ઞતીર્થશિલોચ્ચયાત્ ।। ૪૪.

ગયાસુરે કહ્યું: 'જો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર સહિત તમે દેવતાઓ મારા પર પ્રસન્ન હોવ, તો યજ્ઞસ્થળ, તીર્થ અને પથ્થરની ઢગલીઓમાંથી—'

દેવેભ્યોઽતિપવિત્રોઽહમૃષિભ્યોઽપિ શિવાવ્યયાત્। મન્ત્રેભ્યો દેવદેવેભ્યો યોગિભ્યશ્ચાપિ સર્વ્વશઃ ।। ૪૪.

—'હું દેવો, ઋષિઓ, શિવજી, મંત્રો, દેવોના દેવો અને બધા યોગીઓ કરતાં પણ વધુ પવિત્ર બની જાઉં.'

ન્યાસિભ્યશ્ચાપિ કર્મ્મિભ્યો ધર્મ્મિભ્યશ્ચ તથા પુનઃ। જ્ઞાતિભ્યોઽતિપવિત્રેભ્યઃ પવિત્રઃ સ્યાં સદા સુરાઃ ।। ૪૪.

હું હંમેશા યજ્ઞકર્મ કરનારા, ધર્મ પાળનારા અને મારા સગાંઓ કરતાં પણ વધુ પવિત્ર રહીશ, હે દેવતાઓ.

પવિત્રમસ્તુ તં દેવા દૈત્યમુક્ત્વા યયુર્દિવમ્। દૈત્યં દૃષ્ટ્વા ચ સ્પૃષ્ટ્વા ચ સર્વ્વે હરિપુરં યયુઃ ।। ૪૪.

દેવતાઓએ કહ્યું, 'આ પણ પવિત્ર છે,' અને દૈત્યને છોડીને સ્વર્ગે ગયા; દૈત્યને જોઈને અને સ્પર્શ કરીને બધા હરિની નગરીમાં ગયા.

શૂન્યં લોકત્રયં જાતં શૂન્યા યમપુરી હ્યભૂત્। યમ ઇન્દ્રાદિભિઃ સાર્દ્ધં બ્રહ્મલોકં તતોઽગમત્ ।। ૪૪.

ત્રણે લોક ખાલી થઈ ગયા અને યમપુર પણ સુનસાન બની ગઈ; યમ રાજા ઈન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સાથે બ્રહ્માના લોકમાં ગયા.

બ્રહ્માણમૂચિરે દેવા ગયાસુરવિલોપિતાઃ। ત્વયા દત્તોઽધિકારો વૈ ગૃહાણ ત્વં પિતામહ ।। ૪૪.

ગયાસુરના ઉપદ્રવથી દુઃખી થયેલા દેવતાઓએ બ્રહ્માજી ને કહ્યું: 'તમે જે અધિકાર આપ્યો છે, પિતામહ, હવે તમે જ સંભાળો.'

બ્રહ્માબ્રવીત્તતો દેવાન્વ્રજામો વિષ્ણુમવ્યયમ્। બ્રહ્માદયોઽબ્રુવન્વિષ્ણું ત્વયા દત્તવરેઽસુરે ।। ૪૪.

પછી બ્રહ્માએ દેવતાઓને કહ્યું: 'ચાલો, અવિનાશી વિષ્ણુ પાસે જઈએ.' બ્રહ્મા અને બીજા બધા વિષ્ણુને કહ્યું: 'તમે દૈત્યને વરદાન આપ્યું છે.'

તદ્દર્શનાદ્યયુઃ સ્વર્ગં શૂન્યં લોક ત્રયં હ્યભૂત્। દેવૈરુક્તો વાસુદેવો બ્રહ્માણં સ વચોઽબ્રવીત્ ।। ૪૪.

તેમને જોઈને બધા સ્વર્ગે ગયા અને ત્રણેય લોક ખાલી થઈ ગયા; દેવતાઓએ વસુદેવને પૂછ્યું ત્યારે તેમણે બ્રહ્માને ઉત્તર આપ્યો.

ગત્વાસુરં પ્રાર્થયસ્વ યજ્ઞાર્થં દેહિ દેહકમ્। વિષ્ણૂક્તઃ સસુરો બ્રહ્મા ગત્વાઽપશ્યન્મહાસુરમ્ ।। ૪૪.

જાઓ અને દૈત્યને વિનંતી કરો કે યજ્ઞ માટે પોતાનું શરીર આપે; વિષ્ણુએ આમ કહ્યું ત્યારે બ્રહ્મા મહાદૈત્યને જોવા ગયા.

ગયાસુરોઽબ્રવીદ્દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણં ત્રિદશૈઃ સહઃ। સંપૂજ્યોત્થાય વિધિવત્પ્રણ્તઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।। ૪૪.

ગયાસુરે બ્રહ્મા અને દેવતાઓને જોઈને શ્રદ્ધાપૂર્વક વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરી, અને ઊભો રહ્યો.

અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં તપઃ। યદાગતોઽતિથિર્બ્રહ્મા સર્વ્વં પ્રાપ્તં મયાદ્ય વૈ ।। ૪૪.

આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારું તપ પણ સફળ થયું; કેમ કે બ્રહ્મા મહેમાન બનીને આવ્યા છે, આજે હું બધું પ્રાપ્ત કરી લીધું.

યોગિન્યોગાઙ્ગવિત્સર્વ્વલોકસ્વામિન્પિતર્ગુરો। યદર્થમા ગતો બ્રહ્મન્સ્તત્કાર્ય્યં કરવાણ્યહમ્ ।। ૪૪.

હે યોગીઓના સ્વામી, યોગના અંગો જાણનારા, બધા લોકના માલિક, પિતૃ અને ગુરુ, બ્રહ્મા! તમે જે કામ માટે આવ્યા છો, એ હું જરૂર કરીશ.

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ દૃષ્ટાનિ ભ્રમતા મયા। યજ્ઞાર્થં ન તુ તે તાનિ પવિત્રાણિ શરીરતઃ ।। ૪૪.

પૃથ્વી પર ફરતાં મેં જે તીર્થો જોયાં, તે યજ્ઞ માટે પવિત્ર નથી; એ પવિત્રતા શરીરથી મળતી નથી.

ત્વયા દેહે પવિત્રત્વં પ્રાપ્તં વિષ્ણુપ્રસાદતઃ। અતઃ પવિત્રં દેહં ત્વં યજ્ઞાર્થં દેહિમેઽસુર ।। ૪૪.

તમારા દ્વારા વિષ્ણુની કૃપાથી શરીરમાં પવિત્રતા આવી છે; એટલે, હે દૈત્ય, યજ્ઞ માટે તમારું પવિત્ર શરીર આપો.

ધન્યોઽહં દેવ દેવેશ યદ્દેહં પ્રાર્થ્યતે ત્વયા। પિતૃવંશઃ કૃતાર્થો મે દેહે યાગં કરોષિ ચેત્ ।। ૪૪.

હું ધન્ય છું, હે દેવોના દેવ, કે તમે મારું શરીર માંગો છો; જો તમે મારા શરીરમાં યજ્ઞ કરો તો મારા પિતૃઓનો ઉદ્ધાર થશે.

ત્વયૈવોત્પાદિતો દેહઃ પવિત્રસ્તુ ત્વયા કૃતઃ। સર્વ્વેષામુપકારાય યાગોઽવશ્યં ભવત્વિતિ ।। ૪૪.

આ શરીર પણ તમે જ બનાવ્યું છે અને પવિત્ર પણ તમે જ કર્યું છે; બધા માટે કલ્યાણ થાય એ માટે યજ્ઞ જરૂર થવો જોઈએ.

ઇત્યુક્ત્વા સોઽપતદ્ભૂમૌ શ્વેતકલ્પે ગયાસુરઃ। નૈઋતીં દિશમાશ્રિત્ય તદા કોલાહલે ગિરૌ ।। ૪૪.

આ રીતે કહીને ગયાસુર શ્વેતકલ્પમાં જમીન પર પડ્યો, દક્ષિણપશ્ચિમ દિશા તરફ, કોલાહલ પર્વત પર.

શિરઃ કૃત્વોત્તરે દૈત્યઃ પાદૌ કૃત્વા તુ દક્ષિણે। બ્રહ્મા સમ્ભૃતસમ્ભારો માનસાનૃત્વિજોઽસૃજત્ ।। ૪૪.

દૈત્યએ માથું ઉત્તર તરફ અને પગ દક્ષિણ તરફ રાખ્યા; બ્રહ્માએ બધું સામાન ભેગું કરીને મનથી ઋત્વિજોની રચના કરી.