વાયુપુરાણમ્

યાસ્તે વૈતરણી નામ નદી ત્રૈલોક્યવિશ્રુતા। સાઽવતીર્ણા ગયાક્ષેત્રે પિતૄણાં તારણાય વૈ। સ્નાતો ગોદો વૈતરણ્યાં ત્રિઃસપ્તકુલમુદ્ધરેત્ ।। ૪૩.

વૈતરણી નામની જે નદી ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, એ ગયાક્ષેત્રમાં પૂર્વજોના ઉદ્ધાર માટે ઉતરી છે; તેમાં સ્નાન કરીને અને ગાય દાન કરીને, એકવીસ પેઢી સુધીના પૂર્વજોનું ઉદ્ધાર થાય છે.

તથાઽક્ષયવટં ગત્વા વિપ્રાન્સન્તોષયિષ્યતિ। બ્રહ્મપ્રકલ્પિતાન્વિપ્રાન્હવ્યકવ્યાદિનાઽર્ચ્ચયેત્। તૈસ્તુષ્ટૈસ્તોષિતાઃ સર્વ્વાઃ પિતૃભિઃ સહ દેવતાઃ ।। ૪૩.

એ જ રીતે, અક્ષયવટ પાસે જઈને બ્રાહ્મણોને સંતોષવાં, બ્રહ્માએ નિર્ધારિત હવિ-કવ્યાદિથી પૂજન કરવું; તેઓ પ્રસન્ન થાય ત્યારે સર્વ દેવતાઓ અને પૂર્વજો પણ પ્રસન્ન થાય છે.

ગયાયાં ન હિ તત્સ્થાનં યત્ર તીર્થં ન વિદ્યતે। સાન્નિધ્યં સર્વ્વતીર્થાનાં ગયાતીર્થં તતો વરમ્ ।। ૪૩.

ગયામાં એવી કોઈ જગ્યા નથી, જ્યાં તીર્થ ન હોય; સર્વ તીર્થોનું સાનિધ્ય હોવાથી, ગયાનું તીર્થ સર્વોત્તમ છે.

મીને મેષે સ્થિતે સૂર્ય્યે કન્યાયાં કાર્મુકે ઘટે। દુર્લ્લભં ત્રિષુ લોકેષુ ગયાયાં પિણ્ડપાતનમ્ ।। ૪૩.

જ્યારે સૂર્ય મીન, મેષ, કન્યા, ધનુ કે કુંભ રાશિમાં હોય, ત્યારે ગયામાં પિંડદાન ત્રણેય લોકમાં દુર્લભ છે.

મકરે વર્ત્તમાને ચ ગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્ય્યયોઃ । દુર્લ્લભં ત્રિષુ લોકેષુ ગયાશ્રાદ્ધં સુદુર્લ્લભમ્ ।। ૪૩.

જ્યારે સૂર્ય મકર રાશિમાં હોય, અથવા ચંદ્ર-સૂર્યનું ગ્રહણ હોય, ત્યારે ગયામાં શ્રાદ્ધ કરવું ત્રણેય લોકમાં અત્યંત દુર્લભ છે.

ગયાયાં પિણ્ડદાનેન યત્ફલં લભતે નરઃ। ન તચ્છક્યં મયા વક્તું કલ્પકોટિશતૈરપિ ।। ૪૩.

ગયામાં પિંડદાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, એનું વર્ણન હું લાખો-કરોડો કલ્પ સુધી પણ કરી શકું એમ નથી.

નારદ ઉવાચ।। ગયાસુરઃ કથં જાતઃ કિંપ્રભાવઃ કિમાત્મકઃ । તપસ્તપ્તં કથં તેન કથં દેહપવિત્રતા ।। ૪૪.

નારદે પૂછ્યું: ગયાસુર કેવી રીતે જન્મ્યો? તેની શક્તિ શું છે, સ્વભાવ કેવો છે? તેણે કેવી રીતે તપ કર્યું અને તેનું શરીર શુદ્ધ કેવી રીતે બન્યું?

સનત્કુમાર ઉવાચ।। વિષ્ણોર્નાભ્યમ્બુજાજ્જાતો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। પ્રજાઃ સસર્જ સંપ્રોક્તઃ પૂર્વ્વં દેવેન વિષ્ણુના ।। ૪૪.

સનત્કુમારે કહ્યું: વિષ્ણુજીના નાભિમાંથી નીકળેલા કમળમાંથી બ્રહ્માજી, જગતના પિતામહ, જન્મ્યા. તેમણે વિષ્ણુદેવે પહેલાં જે કહ્યું હતું એ પ્રમાણે જીવોની રચના કરી.

આસુરેણૈવ ભાવેન હ્યસુરાનસૃજત્પુરા। સૌમનસ્યેન ભાવેન દેવાન્સુમનસોઽસૃજત્ ।। ૪૪.

અસુરભાવથી તેમણે પહેલાં અસુરોનું સર્જન કર્યું; અને શુભભાવથી દેવતાઓનું, શુભ મનવાળા દેવોનું સર્જન કર્યું.

ગયાસુરોઽસુરાણાઞ્ચ મહાબલપરાક્રમઃ। યોજનાનાં સપાદઞ્ચ શતં તસ્યોચ્છ્રયઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૪.

ગયાસુર અસુરોમાં ખૂબ જ શક્તિશાળી અને પરાક્રમી હતો; તેની ઊંચાઈ સવા સો યોજન જેટલી કહેવાય છે.

સ્થૂલઃ ષષ્ટિર્યોજનાનાં શ્રેષ્ઠોઽસૌ વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ। કોલાહલગિરિવરે તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ।। ૪૪.

તેનું શરીર સાઠ યોજન જેટલું પહોળું હતું; અને તે શ્રેષ્ઠ વૈષ્ણવ તરીકે ઓળખાતો. કોલાહલ પર્વતના શિખરે તેણે ભયાનક તપ કર્યું.

બહુવર્ષસહસ્રાણિ નિરુચ્છ્વાસં સ્થિરોઽભવત્। તત્તપસ્તાપિતા દેવાઃ સંક્ષોભં પરમં ગતાઃ ।। ૪૪.

અनेक હજાર વર્ષો સુધી તે નિશ્વાસ લીધા વિના સ્થિર રહ્યો; તેના તપથી દેવતાઓ ખૂબ જ વ્યાકુળ થઈ ગયા.

બ્રહ્મલોકં ગતા દેવાઃ પ્રોચુસ્તેઽથ પિતામહમ્। ગયાસુરાદ્રક્ષ દેવ બ્રહ્મા દેવાંસ્તતોઽબ્રવીત્ ।। ૪૪.

દેવતાઓ બ્રહ્મલોકમાં ગયા અને પિતામહને કહ્યું: 'હે દેવ, અમને ગયાસુરથી બચાવો.' પછી બ્રહ્માજીએ દેવતાઓને કહ્યું.

વ્રજામઃ શઙ્કરં દેવા બ્રહ્માદ્યાશ્ચ ગતાઃ શિવમ્। કૈલાસે ચાબ્રુવન્નત્વા રક્ષ દેવ મહાસુરાત્ ।। ૪૪.

ચાલો, આપણે શંકરજી પાસે જઈએ; દેવતાઓ અને બ્રહ્માજી શિવજી પાસે કૈલાસ પર ગયા અને કહ્યું: 'હે દેવ, અમને મહાસુરથી બચાવો.'

બ્રહ્માદ્યાનબ્રવીચ્છમ્ભુર્વ્રજામઃ શરણં હરિમ્। ક્ષીરાબ્ધૌ દેવદેવેશઃ સ નઃ શ્રેયો વિધાસ્યતિ। બ્રહ્મા મહેશ્વરો દેવા વિષ્ણું નત્વા પ્રતુષ્ટુવુઃ ।। ૪૪.

શંભુએ બ્રહ્માદિકોને કહ્યું: 'ચાલો, આપણે હરિનું શરણ લઈએ.' ક્ષીરસાગરમાં દેવોના દેવ અમને કલ્યાણ આપશે. બ્રહ્મા, મહેશ અને દેવોએ વિષ્ણુને વંદન કરીને સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ ।। ૐ નમો વિષ્ણવો ભર્ત્રે સર્વ્વેષાં પ્રભવિષ્ણવે। રોચિષ્ણવે જિષ્ણવે ચ રાક્ષસાદિગ્રસિષ્ણવે ।। ૪૪.

દેવોએ કહ્યું: 'ૐ, સર્વના સ્વામી વિષ્ણુને નમસ્કાર, તેજસ્વી, વિજયી અને રાક્ષસાદિ દુષ્ટોને સંહારનારને નમન.'

ધરિષ્ણવેઽખિલસ્યાસ્ય યોગિનાં પારયિષ્ણવે । વર્દ્ધિષ્ણવે હ્યનન્તાય નમો ભ્રાજ્ષ્ણિવે નમઃ ।। ૪૪.

આ જગતના આધાર, યોગીઓના રક્ષક, વૃદ્ધિ આપનાર, અનંત અને તેજવંતને નમસ્કાર, ફરીથી નમન.

સનત્કુમાર ઉવાચ।। એવં સ્તુતો વાસુદેવઃ સુરાણાં દર્શનં દદૌ। કિમર્થમાગતા દેવા વિષ્ણુનોક્તાસ્તમબ્રુવન્ ।। ૪૪.

સનત્કુમારે કહ્યું: આવી રીતે સ્તુતિ થતાં વાસુદેવે દેવોને દર્શન આપ્યું. વિષ્ણુએ પૂછ્યું કે તમે શા માટે આવ્યા છો, તો દેવોએ જવાબ આપ્યો.

ગયાસુરભયાદ્દેવ રક્ષાસ્માનબ્રવીદ્ધરિમ્। બ્રહ્માદ્યા યાન્તુ તં દૈત્યમાગમિષ્યામ્યહં તતઃ ।। ૪૪.

ગયાસુરના ભયથી, 'હે દેવ, અમને રક્ષા કરો,' એમ તેમણે હરિને કહ્યું. બ્રહ્માદિએ એ દૈત્ય પાસે જવું, પછી હું પણ આવીશ.

કેશવે ગરુડારૂઢો વરં દાતું ગયાસુરે। સર્વ્વે સ્વં સ્વં સમાસ્થાય યયુર્વાહનમુત્તમમ્ ।। ૪૪.

કેશવે ગરુડ પર બેસીને ગયાસુરને વર્દાન આપવા ગયો. દરેકે પોતપોતાનું શ્રેષ્ઠ વાહન લઈને ત્યાં પહોંચ્યા.

ઊચુસ્તં વાસુદેવાદ્યાઃ કિમર્થં તપ્યતે ત્વયા। સન્તુષ્ટાઃ સ્વાગતાઃ સર્વે વરં બ્રૂહિ ગયાસુર ।। ૪૪.

વાસુદેવ અને અન્યોએ તેને પૂછ્યું: 'તમે તપ શા માટે કરો છો? અમે બધા પ્રસન્ન છીએ અને આવ્યા છીએ; ગયાસુર, જે વર્દાન માંગવું હોય તે કહો.'

ગયાસુર ઉવાચ।। યદિતુષ્ટાઃ સ્થ મે દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ। સર્વ્વદેવદ્વિજાતિભ્યો યજ્ઞતીર્થશિલોચ્ચયાત્ ।। ૪૪.

ગયાસુરે કહ્યું: 'જો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર સહિત તમે દેવતાઓ મારા પર પ્રસન્ન હોવ, તો યજ્ઞસ્થળ, તીર્થ અને પથ્થરની ઢગલીઓમાંથી—'

દેવેભ્યોઽતિપવિત્રોઽહમૃષિભ્યોઽપિ શિવાવ્યયાત્। મન્ત્રેભ્યો દેવદેવેભ્યો યોગિભ્યશ્ચાપિ સર્વ્વશઃ ।। ૪૪.

—'હું દેવો, ઋષિઓ, શિવજી, મંત્રો, દેવોના દેવો અને બધા યોગીઓ કરતાં પણ વધુ પવિત્ર બની જાઉં.'

ન્યાસિભ્યશ્ચાપિ કર્મ્મિભ્યો ધર્મ્મિભ્યશ્ચ તથા પુનઃ। જ્ઞાતિભ્યોઽતિપવિત્રેભ્યઃ પવિત્રઃ સ્યાં સદા સુરાઃ ।। ૪૪.

હું હંમેશા યજ્ઞકર્મ કરનારા, ધર્મ પાળનારા અને મારા સગાંઓ કરતાં પણ વધુ પવિત્ર રહીશ, હે દેવતાઓ.

પવિત્રમસ્તુ તં દેવા દૈત્યમુક્ત્વા યયુર્દિવમ્। દૈત્યં દૃષ્ટ્વા ચ સ્પૃષ્ટ્વા ચ સર્વ્વે હરિપુરં યયુઃ ।। ૪૪.

દેવતાઓએ કહ્યું, 'આ પણ પવિત્ર છે,' અને દૈત્યને છોડીને સ્વર્ગે ગયા; દૈત્યને જોઈને અને સ્પર્શ કરીને બધા હરિની નગરીમાં ગયા.

શૂન્યં લોકત્રયં જાતં શૂન્યા યમપુરી હ્યભૂત્। યમ ઇન્દ્રાદિભિઃ સાર્દ્ધં બ્રહ્મલોકં તતોઽગમત્ ।। ૪૪.

ત્રણે લોક ખાલી થઈ ગયા અને યમપુર પણ સુનસાન બની ગઈ; યમ રાજા ઈન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સાથે બ્રહ્માના લોકમાં ગયા.

બ્રહ્માણમૂચિરે દેવા ગયાસુરવિલોપિતાઃ। ત્વયા દત્તોઽધિકારો વૈ ગૃહાણ ત્વં પિતામહ ।। ૪૪.

ગયાસુરના ઉપદ્રવથી દુઃખી થયેલા દેવતાઓએ બ્રહ્માજી ને કહ્યું: 'તમે જે અધિકાર આપ્યો છે, પિતામહ, હવે તમે જ સંભાળો.'

બ્રહ્માબ્રવીત્તતો દેવાન્વ્રજામો વિષ્ણુમવ્યયમ્। બ્રહ્માદયોઽબ્રુવન્વિષ્ણું ત્વયા દત્તવરેઽસુરે ।। ૪૪.

પછી બ્રહ્માએ દેવતાઓને કહ્યું: 'ચાલો, અવિનાશી વિષ્ણુ પાસે જઈએ.' બ્રહ્મા અને બીજા બધા વિષ્ણુને કહ્યું: 'તમે દૈત્યને વરદાન આપ્યું છે.'

તદ્દર્શનાદ્યયુઃ સ્વર્ગં શૂન્યં લોક ત્રયં હ્યભૂત્। દેવૈરુક્તો વાસુદેવો બ્રહ્માણં સ વચોઽબ્રવીત્ ।। ૪૪.

તેમને જોઈને બધા સ્વર્ગે ગયા અને ત્રણેય લોક ખાલી થઈ ગયા; દેવતાઓએ વસુદેવને પૂછ્યું ત્યારે તેમણે બ્રહ્માને ઉત્તર આપ્યો.