વાયુપુરાણમ્

તિલકલ્કેન ખણ્ડેન ગુડેન સઘૃતેન વા। કેવલેનૈવ દધ્ના વા ઊર્જેન મધુનાઽથ વા ।। ૪૩.

તલની ચટણી, ખાંડ, ઘી સાથે ગોળ, માત્ર દહીં, ઘી કે મધ વડે પણ પિંડ આપવાથી ફળ મળે છે.

પિણ્યાકં સઘૃતં ખણ્ડં પિતૃભ્યોઽક્ષયમિત્યુત। ઇજ્યતે વાર્ત્તવં ભોજ્યં હવિષ્યાન્નં મુનીરિતમ્ ।। ૪૩.

તેલની ખલથી બનેલી પિંડ, ઘી, ખાંડ, કે શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય ભોજન, અથવા ઋષિઓએ કહેલું હવિષ્યન્ન—આ બધું પૂર્વજોને અક્ષય ફળ આપે છે.

એકતઃ સર્વ્વવસ્તૂનિ રસવન્તિ મધૂનિ હિ। સ્મૃત્વા ગદાધરાઙઘ્ર્યબ્જં ફલ્ગુતીર્થામ્બુ ચૈકતઃ ।। ૪૩.

એક બાજુ સર્વ સ્વાદિષ્ટ અને મીઠા પદાર્થો છે, અને બીજી બાજુ ગદાધરનાં કમળ જેવા પગ અને ફલ્ગુ તીર્થનું જળ સ્મરણ—આ બંનેની સરખામણી થઈ શકે નહીં.

પિણ્ડાસનં પિણ્ડદાનં પુનઃ પ્રત્યવનેજનમ્। દક્ષિણા ચાન્ન સઙ્કલ્પસ્તીર્થશ્રાદ્ધેષ્વયં વિધિઃ ।। ૪૩.

તીર્થમાં શ્રાદ્ધની વિધિ એવી છે: પિંડ માટે બેઠક, પિંડદાન, પછી શુદ્ધિ, બ્રાહ્મણને દક્ષિણા, ભોજન અને સંકલ્પ.

નાવાહનં ન દિગ્બન્ધો ન દોષો દૃષ્ટિસમ્ભવઃ। સકારુણ્યેન કર્ત્તવ્યં તીર્થશ્રાદ્ધં વિચક્ષણૈઃ ।। ૪૩.

અહીં neither આવાહન, neither દિશા બંધ nor જોવામાંથી કોઈ દોષ નથી; વિદ્વાનો તીર્થ શ્રાદ્ધ કરુણા સાથે કરવું જોઈએ.

અન્યત્રાવાહિતાઃ કાલે પિતરો યાન્ત્યમું પ્રતિ। તીર્થે સદા વસન્ત્યેતે તસ્માદાવાહનં ન હિ ।। ૪૩.

બીજી જગ્યાએ, યોગ્ય સમયે પૂર્વજોનું આવાહન કરવું પડે છે, પણ તીર્થમાં તેઓ હંમેશા હાજર હોય છે; એટલે ત્યાં આવાહનની જરૂર નથી.

તીર્થશ્રાદ્ધં પ્રયચ્છદ્ભિઃ પુરુષૈઃ ફલકાઙ્ક્ષિભિઃ। કામં ક્રોધં તથા લોભં ત્યક્ત્વા કાર્ય્યા ક્રિયાઽનિશમ્ ।। ૪૩.

તીર્થ શ્રાદ્ધનું ફળ ઈચ્છતા લોકોએ કામ, ક્રોધ અને લોભ છોડીને હંમેશા આ વિધિ કરવી જોઈએ.

બ્રહ્મચાર્ય્યકભોજી ચ ભૂશાયી સત્યવાક્છુચિઃ। સર્વ્વભૂતહિતે રક્તઃ સ તીર્થફલમશ્નુતે ।। ૪૩.

જે બ્રહ્મચારી છે, એકવાર જ ભોજન કરે છે, જમીન પર સુવે છે, સત્ય બોલે છે, શુદ્ધ છે અને સર્વ જીવોના હિતમાં રત છે, તે તીર્થનું ફળ પામે છે.

તીર્થાન્યનુસરન્ધીરઃ પાષણ્ડં પૂર્વ્વતસ્ત્યજેત્। પાષણ્ઢઃ સ ચ વિજ્ઞેયો યો ભવેત્કામકારતઃ ।। ૪૩.

તીર્થ યાત્રા કરતા વિદ્વાનોએ પહેલાં પાખંડ છોડવું જોઈએ; અને જે પોતાની ઈચ્છાથી વર્તે છે, તે પાખંડી ગણાય છે.

તીર્થેષુ યે નરા ધીરાઃ કર્મ્મ કુર્વ્વન્તિ તદ્ઘતાઃ। યથા બ્રહ્મવિદો વેદ્યં વસ્તુ ચાનન્યચેતસઃ। પ્રવિશન્તિ પરેશાખ્યં બ્રહ્મ બ્રહ્મપરાયણાઃ ।। ૪૩.

તીર્થોમાં સ્થિર મનથી કર્મ કરનાર ધીર પુરુષો, જેમ બ્રહ્મજ્ઞાની પરમ તત્વને જાણે છે, તેમ પરમેશ્વરરૂપ બ્રહ્મમાં પ્રવેશ કરે છે.

યાસ્તે વૈતરણી નામ નદી ત્રૈલોક્યવિશ્રુતા। સાઽવતીર્ણા ગયાક્ષેત્રે પિતૄણાં તારણાય વૈ। સ્નાતો ગોદો વૈતરણ્યાં ત્રિઃસપ્તકુલમુદ્ધરેત્ ।। ૪૩.

વૈતરણી નામની જે નદી ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, એ ગયાક્ષેત્રમાં પૂર્વજોના ઉદ્ધાર માટે ઉતરી છે; તેમાં સ્નાન કરીને અને ગાય દાન કરીને, એકવીસ પેઢી સુધીના પૂર્વજોનું ઉદ્ધાર થાય છે.

તથાઽક્ષયવટં ગત્વા વિપ્રાન્સન્તોષયિષ્યતિ। બ્રહ્મપ્રકલ્પિતાન્વિપ્રાન્હવ્યકવ્યાદિનાઽર્ચ્ચયેત્। તૈસ્તુષ્ટૈસ્તોષિતાઃ સર્વ્વાઃ પિતૃભિઃ સહ દેવતાઃ ।। ૪૩.

એ જ રીતે, અક્ષયવટ પાસે જઈને બ્રાહ્મણોને સંતોષવાં, બ્રહ્માએ નિર્ધારિત હવિ-કવ્યાદિથી પૂજન કરવું; તેઓ પ્રસન્ન થાય ત્યારે સર્વ દેવતાઓ અને પૂર્વજો પણ પ્રસન્ન થાય છે.

ગયાયાં ન હિ તત્સ્થાનં યત્ર તીર્થં ન વિદ્યતે। સાન્નિધ્યં સર્વ્વતીર્થાનાં ગયાતીર્થં તતો વરમ્ ।। ૪૩.

ગયામાં એવી કોઈ જગ્યા નથી, જ્યાં તીર્થ ન હોય; સર્વ તીર્થોનું સાનિધ્ય હોવાથી, ગયાનું તીર્થ સર્વોત્તમ છે.

મીને મેષે સ્થિતે સૂર્ય્યે કન્યાયાં કાર્મુકે ઘટે। દુર્લ્લભં ત્રિષુ લોકેષુ ગયાયાં પિણ્ડપાતનમ્ ।। ૪૩.

જ્યારે સૂર્ય મીન, મેષ, કન્યા, ધનુ કે કુંભ રાશિમાં હોય, ત્યારે ગયામાં પિંડદાન ત્રણેય લોકમાં દુર્લભ છે.

મકરે વર્ત્તમાને ચ ગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્ય્યયોઃ । દુર્લ્લભં ત્રિષુ લોકેષુ ગયાશ્રાદ્ધં સુદુર્લ્લભમ્ ।। ૪૩.

જ્યારે સૂર્ય મકર રાશિમાં હોય, અથવા ચંદ્ર-સૂર્યનું ગ્રહણ હોય, ત્યારે ગયામાં શ્રાદ્ધ કરવું ત્રણેય લોકમાં અત્યંત દુર્લભ છે.

ગયાયાં પિણ્ડદાનેન યત્ફલં લભતે નરઃ। ન તચ્છક્યં મયા વક્તું કલ્પકોટિશતૈરપિ ।। ૪૩.

ગયામાં પિંડદાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, એનું વર્ણન હું લાખો-કરોડો કલ્પ સુધી પણ કરી શકું એમ નથી.

નારદ ઉવાચ।। ગયાસુરઃ કથં જાતઃ કિંપ્રભાવઃ કિમાત્મકઃ । તપસ્તપ્તં કથં તેન કથં દેહપવિત્રતા ।। ૪૪.

નારદે પૂછ્યું: ગયાસુર કેવી રીતે જન્મ્યો? તેની શક્તિ શું છે, સ્વભાવ કેવો છે? તેણે કેવી રીતે તપ કર્યું અને તેનું શરીર શુદ્ધ કેવી રીતે બન્યું?

સનત્કુમાર ઉવાચ।। વિષ્ણોર્નાભ્યમ્બુજાજ્જાતો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। પ્રજાઃ સસર્જ સંપ્રોક્તઃ પૂર્વ્વં દેવેન વિષ્ણુના ।। ૪૪.

સનત્કુમારે કહ્યું: વિષ્ણુજીના નાભિમાંથી નીકળેલા કમળમાંથી બ્રહ્માજી, જગતના પિતામહ, જન્મ્યા. તેમણે વિષ્ણુદેવે પહેલાં જે કહ્યું હતું એ પ્રમાણે જીવોની રચના કરી.

આસુરેણૈવ ભાવેન હ્યસુરાનસૃજત્પુરા। સૌમનસ્યેન ભાવેન દેવાન્સુમનસોઽસૃજત્ ।। ૪૪.

અસુરભાવથી તેમણે પહેલાં અસુરોનું સર્જન કર્યું; અને શુભભાવથી દેવતાઓનું, શુભ મનવાળા દેવોનું સર્જન કર્યું.

ગયાસુરોઽસુરાણાઞ્ચ મહાબલપરાક્રમઃ। યોજનાનાં સપાદઞ્ચ શતં તસ્યોચ્છ્રયઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૪.

ગયાસુર અસુરોમાં ખૂબ જ શક્તિશાળી અને પરાક્રમી હતો; તેની ઊંચાઈ સવા સો યોજન જેટલી કહેવાય છે.

સ્થૂલઃ ષષ્ટિર્યોજનાનાં શ્રેષ્ઠોઽસૌ વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ। કોલાહલગિરિવરે તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ।। ૪૪.

તેનું શરીર સાઠ યોજન જેટલું પહોળું હતું; અને તે શ્રેષ્ઠ વૈષ્ણવ તરીકે ઓળખાતો. કોલાહલ પર્વતના શિખરે તેણે ભયાનક તપ કર્યું.

બહુવર્ષસહસ્રાણિ નિરુચ્છ્વાસં સ્થિરોઽભવત્। તત્તપસ્તાપિતા દેવાઃ સંક્ષોભં પરમં ગતાઃ ।। ૪૪.

અनेक હજાર વર્ષો સુધી તે નિશ્વાસ લીધા વિના સ્થિર રહ્યો; તેના તપથી દેવતાઓ ખૂબ જ વ્યાકુળ થઈ ગયા.

બ્રહ્મલોકં ગતા દેવાઃ પ્રોચુસ્તેઽથ પિતામહમ્। ગયાસુરાદ્રક્ષ દેવ બ્રહ્મા દેવાંસ્તતોઽબ્રવીત્ ।। ૪૪.

દેવતાઓ બ્રહ્મલોકમાં ગયા અને પિતામહને કહ્યું: 'હે દેવ, અમને ગયાસુરથી બચાવો.' પછી બ્રહ્માજીએ દેવતાઓને કહ્યું.

વ્રજામઃ શઙ્કરં દેવા બ્રહ્માદ્યાશ્ચ ગતાઃ શિવમ્। કૈલાસે ચાબ્રુવન્નત્વા રક્ષ દેવ મહાસુરાત્ ।। ૪૪.

ચાલો, આપણે શંકરજી પાસે જઈએ; દેવતાઓ અને બ્રહ્માજી શિવજી પાસે કૈલાસ પર ગયા અને કહ્યું: 'હે દેવ, અમને મહાસુરથી બચાવો.'

બ્રહ્માદ્યાનબ્રવીચ્છમ્ભુર્વ્રજામઃ શરણં હરિમ્। ક્ષીરાબ્ધૌ દેવદેવેશઃ સ નઃ શ્રેયો વિધાસ્યતિ। બ્રહ્મા મહેશ્વરો દેવા વિષ્ણું નત્વા પ્રતુષ્ટુવુઃ ।। ૪૪.

શંભુએ બ્રહ્માદિકોને કહ્યું: 'ચાલો, આપણે હરિનું શરણ લઈએ.' ક્ષીરસાગરમાં દેવોના દેવ અમને કલ્યાણ આપશે. બ્રહ્મા, મહેશ અને દેવોએ વિષ્ણુને વંદન કરીને સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ ।। ૐ નમો વિષ્ણવો ભર્ત્રે સર્વ્વેષાં પ્રભવિષ્ણવે। રોચિષ્ણવે જિષ્ણવે ચ રાક્ષસાદિગ્રસિષ્ણવે ।। ૪૪.

દેવોએ કહ્યું: 'ૐ, સર્વના સ્વામી વિષ્ણુને નમસ્કાર, તેજસ્વી, વિજયી અને રાક્ષસાદિ દુષ્ટોને સંહારનારને નમન.'

ધરિષ્ણવેઽખિલસ્યાસ્ય યોગિનાં પારયિષ્ણવે । વર્દ્ધિષ્ણવે હ્યનન્તાય નમો ભ્રાજ્ષ્ણિવે નમઃ ।। ૪૪.

આ જગતના આધાર, યોગીઓના રક્ષક, વૃદ્ધિ આપનાર, અનંત અને તેજવંતને નમસ્કાર, ફરીથી નમન.

સનત્કુમાર ઉવાચ।। એવં સ્તુતો વાસુદેવઃ સુરાણાં દર્શનં દદૌ। કિમર્થમાગતા દેવા વિષ્ણુનોક્તાસ્તમબ્રુવન્ ।। ૪૪.

સનત્કુમારે કહ્યું: આવી રીતે સ્તુતિ થતાં વાસુદેવે દેવોને દર્શન આપ્યું. વિષ્ણુએ પૂછ્યું કે તમે શા માટે આવ્યા છો, તો દેવોએ જવાબ આપ્યો.

ગયાસુરભયાદ્દેવ રક્ષાસ્માનબ્રવીદ્ધરિમ્। બ્રહ્માદ્યા યાન્તુ તં દૈત્યમાગમિષ્યામ્યહં તતઃ ।। ૪૪.

ગયાસુરના ભયથી, 'હે દેવ, અમને રક્ષા કરો,' એમ તેમણે હરિને કહ્યું. બ્રહ્માદિએ એ દૈત્ય પાસે જવું, પછી હું પણ આવીશ.