વાયુપુરાણમ્

બ્રહ્મપ્રકલ્પિતાન્વિપ્રાન્હવ્યકવ્યાદિનાઽર્ચ્ચયેત્। તૈસ્તુષ્ટૈસ્તોષિતાઃ સર્વ્વાઃ પિતૃભિઃ સહ દેવતાઃ ।। ૪૩.

બ્રહ્માએ નિયુક્ત કરેલા બ્રાહ્મણોને હવ્ય-કવ્ય વગેરેથી પૂજવું જોઈએ; તેઓ પ્રસન્ન થાય ત્યારે પિતૃઓ સાથે બધા દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે.

મુણ્ડનં ચોપવાસશ્ચ સર્વ્વતીર્થેષ્વયં વિધિઃ। વર્જયિત્વા કુરુક્ષેત્રં વિશાલાં વિરજાં ગયામ્ ।। ૪૩.

મુંડન અને ઉપવાસ બધાં તીર્થોમાં કરવું જોઈએ, પણ કુરુક્ષેત્ર, વિશાળા, વિરજા અને ગયા સિવાય.

દણ્ડંપ્રદર્શયેદ્ભિક્ષુર્ગયાં ગત્વા ન પિણ્ડદઃ। દણ્ડં ન્યસ્તા વિષ્ણુપદે પિતૃભિઃ સહ મુચ્યતે ।। ૪૩.

ભિક્ષુક ગયામાં જાય અને પિંડ અર્પણ ન કરે, તો તેને પોતાનો દંડ બતાવવો જોઈએ; જ્યારે દંડ વિષ્ણુના ચરણોમાં મૂકે છે, ત્યારે તે પિતૃઓ સાથે મુક્તિ પામે છે.

ન દણ્ડી કિલ્બિષં ધત્તે પુણ્યં વા પરમાર્થતઃ। અતઃ સર્વ્વાં ક્રિયાં ત્યક્ત્વા વિષ્ણું ધ્યાયતિ ભાવુકઃ ।। ૪૩.

દંડધારી વ્યક્તિને પાપ કે સત્ય પુણ્ય લાગતું નથી; તેથી બધાં કર્મો છોડીને ભાવુક વ્યક્તિ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરે છે.

સંન્યસેત્સર્વ્વકર્મ્માણિ વેદમેકં ન સંન્યસેત્। મુણ્ડં કુર્ય્યાચ્ચ પૂર્વ્વેઽસ્મિન્પશ્ચિમે દક્ષિણોત્તરે ।। ૪૩.

બધાં કર્મોનો સંન્યાસ કરવો, પણ વેદનો ક્યારેય સંન્યાસ ન કરવો; અને પૂર્વ, પશ્ચિમ, દક્ષિણ કે ઉત્તર—કોઈ પણ દિશામાં મુંડન કરવું.

સાર્દ્ધં ક્રોશદ્વયં માનં ગયેતિ બ્રહ્મણેરિતમ્। પઞ્ચક્રોશં ગયાક્ષેત્રં ક્રોશમેકં ગયાશિરઃ ।। ૪૩.

બ્રહ્માએ કહ્યું છે કે ગયાનું માપ સાડા બે ક્રોશ છે; ગયાક્ષેત્ર પાંચ ક્રોશ છે અને ગયાશિખર એક ક્રોશ છે.

તન્મધ્યે સર્વ્વતીર્થાનિ ત્રૈલોક્યે યાનિ સન્તિ વૈ। શ્રાદ્ધકૃદ્યો ગયાક્ષેત્રે પિતૄણામનૃણો હિ સઃ ।। ૪૩.

તેના મધ્યમાં ત્રણેય લોકનાં બધાં તીર્થો છે; ગયાક્ષેત્રમાં શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.

શિરસિ શ્રાદ્ધકૃદ્યસ્તુ કુલાનાં શતમુદ્ધરેત્। ગૃહાચ્ચલિતમાત્રેણ ગયાયાં ગમનં પ્રતિ। સ્વર્ગા રોહણસોપાનં પિતૄણાઞ્ચ પદે પદે ।। ૪૩.

જે વ્યક્તિ ઢાંકેલા માથા સાથે શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પોતાના વંશના સો પેઢી સુધીના પૂર્વજોને ઉદ્ધાર કરે છે; અને માત્ર ગયા જવાની ઈચ્છાથી ઘરમાંથી બહાર પગ મૂકતાં જ, દરેક પગલે પોતાના પૂર્વજો માટે સ્વર્ગ તરફ જવાનો રસ્તો તૈયાર કરે છે.

પદે પદેઽશ્વમેધસ્ય યત્ફલં ગચ્છતો ગયામ્। તત્ફલઞ્ચ ભવેન્નૂનં સમગ્રં નાત્ર સંશયઃ ।। ૪૩.

ગયા તરફ જતા દરેક પગલે, જે ફળ અશ્વમેઘ યજ્ઞથી મળે છે, એ પૂરું ફળ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પાયસેનાપિ ચરુણા સક્તુના પિષ્ટકેન વા। તણ્ડુલૈઃ ફલમૂલાદ્યૈર્ગયાયાં પિણ્ડપાતનમ્ ।। ૪૩.

ગયામાં દૂધમાં રાંધેલા ચોખા, પાયસા, લાપસી, પીઠા, ચોખા, કે ફળ-મૂળ વડે પિંડ આપવાથી પણ વિશેષ પુણ્ય મળે છે.

તિલકલ્કેન ખણ્ડેન ગુડેન સઘૃતેન વા। કેવલેનૈવ દધ્ના વા ઊર્જેન મધુનાઽથ વા ।। ૪૩.

તલની ચટણી, ખાંડ, ઘી સાથે ગોળ, માત્ર દહીં, ઘી કે મધ વડે પણ પિંડ આપવાથી ફળ મળે છે.

પિણ્યાકં સઘૃતં ખણ્ડં પિતૃભ્યોઽક્ષયમિત્યુત। ઇજ્યતે વાર્ત્તવં ભોજ્યં હવિષ્યાન્નં મુનીરિતમ્ ।। ૪૩.

તેલની ખલથી બનેલી પિંડ, ઘી, ખાંડ, કે શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય ભોજન, અથવા ઋષિઓએ કહેલું હવિષ્યન્ન—આ બધું પૂર્વજોને અક્ષય ફળ આપે છે.

એકતઃ સર્વ્વવસ્તૂનિ રસવન્તિ મધૂનિ હિ। સ્મૃત્વા ગદાધરાઙઘ્ર્યબ્જં ફલ્ગુતીર્થામ્બુ ચૈકતઃ ।। ૪૩.

એક બાજુ સર્વ સ્વાદિષ્ટ અને મીઠા પદાર્થો છે, અને બીજી બાજુ ગદાધરનાં કમળ જેવા પગ અને ફલ્ગુ તીર્થનું જળ સ્મરણ—આ બંનેની સરખામણી થઈ શકે નહીં.

પિણ્ડાસનં પિણ્ડદાનં પુનઃ પ્રત્યવનેજનમ્। દક્ષિણા ચાન્ન સઙ્કલ્પસ્તીર્થશ્રાદ્ધેષ્વયં વિધિઃ ।। ૪૩.

તીર્થમાં શ્રાદ્ધની વિધિ એવી છે: પિંડ માટે બેઠક, પિંડદાન, પછી શુદ્ધિ, બ્રાહ્મણને દક્ષિણા, ભોજન અને સંકલ્પ.

નાવાહનં ન દિગ્બન્ધો ન દોષો દૃષ્ટિસમ્ભવઃ। સકારુણ્યેન કર્ત્તવ્યં તીર્થશ્રાદ્ધં વિચક્ષણૈઃ ।। ૪૩.

અહીં neither આવાહન, neither દિશા બંધ nor જોવામાંથી કોઈ દોષ નથી; વિદ્વાનો તીર્થ શ્રાદ્ધ કરુણા સાથે કરવું જોઈએ.

અન્યત્રાવાહિતાઃ કાલે પિતરો યાન્ત્યમું પ્રતિ। તીર્થે સદા વસન્ત્યેતે તસ્માદાવાહનં ન હિ ।। ૪૩.

બીજી જગ્યાએ, યોગ્ય સમયે પૂર્વજોનું આવાહન કરવું પડે છે, પણ તીર્થમાં તેઓ હંમેશા હાજર હોય છે; એટલે ત્યાં આવાહનની જરૂર નથી.

તીર્થશ્રાદ્ધં પ્રયચ્છદ્ભિઃ પુરુષૈઃ ફલકાઙ્ક્ષિભિઃ। કામં ક્રોધં તથા લોભં ત્યક્ત્વા કાર્ય્યા ક્રિયાઽનિશમ્ ।। ૪૩.

તીર્થ શ્રાદ્ધનું ફળ ઈચ્છતા લોકોએ કામ, ક્રોધ અને લોભ છોડીને હંમેશા આ વિધિ કરવી જોઈએ.

બ્રહ્મચાર્ય્યકભોજી ચ ભૂશાયી સત્યવાક્છુચિઃ। સર્વ્વભૂતહિતે રક્તઃ સ તીર્થફલમશ્નુતે ।। ૪૩.

જે બ્રહ્મચારી છે, એકવાર જ ભોજન કરે છે, જમીન પર સુવે છે, સત્ય બોલે છે, શુદ્ધ છે અને સર્વ જીવોના હિતમાં રત છે, તે તીર્થનું ફળ પામે છે.

તીર્થાન્યનુસરન્ધીરઃ પાષણ્ડં પૂર્વ્વતસ્ત્યજેત્। પાષણ્ઢઃ સ ચ વિજ્ઞેયો યો ભવેત્કામકારતઃ ।। ૪૩.

તીર્થ યાત્રા કરતા વિદ્વાનોએ પહેલાં પાખંડ છોડવું જોઈએ; અને જે પોતાની ઈચ્છાથી વર્તે છે, તે પાખંડી ગણાય છે.

તીર્થેષુ યે નરા ધીરાઃ કર્મ્મ કુર્વ્વન્તિ તદ્ઘતાઃ। યથા બ્રહ્મવિદો વેદ્યં વસ્તુ ચાનન્યચેતસઃ। પ્રવિશન્તિ પરેશાખ્યં બ્રહ્મ બ્રહ્મપરાયણાઃ ।। ૪૩.

તીર્થોમાં સ્થિર મનથી કર્મ કરનાર ધીર પુરુષો, જેમ બ્રહ્મજ્ઞાની પરમ તત્વને જાણે છે, તેમ પરમેશ્વરરૂપ બ્રહ્મમાં પ્રવેશ કરે છે.

યાસ્તે વૈતરણી નામ નદી ત્રૈલોક્યવિશ્રુતા। સાઽવતીર્ણા ગયાક્ષેત્રે પિતૄણાં તારણાય વૈ। સ્નાતો ગોદો વૈતરણ્યાં ત્રિઃસપ્તકુલમુદ્ધરેત્ ।। ૪૩.

વૈતરણી નામની જે નદી ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, એ ગયાક્ષેત્રમાં પૂર્વજોના ઉદ્ધાર માટે ઉતરી છે; તેમાં સ્નાન કરીને અને ગાય દાન કરીને, એકવીસ પેઢી સુધીના પૂર્વજોનું ઉદ્ધાર થાય છે.

તથાઽક્ષયવટં ગત્વા વિપ્રાન્સન્તોષયિષ્યતિ। બ્રહ્મપ્રકલ્પિતાન્વિપ્રાન્હવ્યકવ્યાદિનાઽર્ચ્ચયેત્। તૈસ્તુષ્ટૈસ્તોષિતાઃ સર્વ્વાઃ પિતૃભિઃ સહ દેવતાઃ ।। ૪૩.

એ જ રીતે, અક્ષયવટ પાસે જઈને બ્રાહ્મણોને સંતોષવાં, બ્રહ્માએ નિર્ધારિત હવિ-કવ્યાદિથી પૂજન કરવું; તેઓ પ્રસન્ન થાય ત્યારે સર્વ દેવતાઓ અને પૂર્વજો પણ પ્રસન્ન થાય છે.

ગયાયાં ન હિ તત્સ્થાનં યત્ર તીર્થં ન વિદ્યતે। સાન્નિધ્યં સર્વ્વતીર્થાનાં ગયાતીર્થં તતો વરમ્ ।। ૪૩.

ગયામાં એવી કોઈ જગ્યા નથી, જ્યાં તીર્થ ન હોય; સર્વ તીર્થોનું સાનિધ્ય હોવાથી, ગયાનું તીર્થ સર્વોત્તમ છે.

મીને મેષે સ્થિતે સૂર્ય્યે કન્યાયાં કાર્મુકે ઘટે। દુર્લ્લભં ત્રિષુ લોકેષુ ગયાયાં પિણ્ડપાતનમ્ ।। ૪૩.

જ્યારે સૂર્ય મીન, મેષ, કન્યા, ધનુ કે કુંભ રાશિમાં હોય, ત્યારે ગયામાં પિંડદાન ત્રણેય લોકમાં દુર્લભ છે.

મકરે વર્ત્તમાને ચ ગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્ય્યયોઃ । દુર્લ્લભં ત્રિષુ લોકેષુ ગયાશ્રાદ્ધં સુદુર્લ્લભમ્ ।। ૪૩.

જ્યારે સૂર્ય મકર રાશિમાં હોય, અથવા ચંદ્ર-સૂર્યનું ગ્રહણ હોય, ત્યારે ગયામાં શ્રાદ્ધ કરવું ત્રણેય લોકમાં અત્યંત દુર્લભ છે.

ગયાયાં પિણ્ડદાનેન યત્ફલં લભતે નરઃ। ન તચ્છક્યં મયા વક્તું કલ્પકોટિશતૈરપિ ।। ૪૩.

ગયામાં પિંડદાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, એનું વર્ણન હું લાખો-કરોડો કલ્પ સુધી પણ કરી શકું એમ નથી.

નારદ ઉવાચ।। ગયાસુરઃ કથં જાતઃ કિંપ્રભાવઃ કિમાત્મકઃ । તપસ્તપ્તં કથં તેન કથં દેહપવિત્રતા ।। ૪૪.

નારદે પૂછ્યું: ગયાસુર કેવી રીતે જન્મ્યો? તેની શક્તિ શું છે, સ્વભાવ કેવો છે? તેણે કેવી રીતે તપ કર્યું અને તેનું શરીર શુદ્ધ કેવી રીતે બન્યું?

સનત્કુમાર ઉવાચ।। વિષ્ણોર્નાભ્યમ્બુજાજ્જાતો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। પ્રજાઃ સસર્જ સંપ્રોક્તઃ પૂર્વ્વં દેવેન વિષ્ણુના ।। ૪૪.

સનત્કુમારે કહ્યું: વિષ્ણુજીના નાભિમાંથી નીકળેલા કમળમાંથી બ્રહ્માજી, જગતના પિતામહ, જન્મ્યા. તેમણે વિષ્ણુદેવે પહેલાં જે કહ્યું હતું એ પ્રમાણે જીવોની રચના કરી.

આસુરેણૈવ ભાવેન હ્યસુરાનસૃજત્પુરા। સૌમનસ્યેન ભાવેન દેવાન્સુમનસોઽસૃજત્ ।। ૪૪.

અસુરભાવથી તેમણે પહેલાં અસુરોનું સર્જન કર્યું; અને શુભભાવથી દેવતાઓનું, શુભ મનવાળા દેવોનું સર્જન કર્યું.