વાયુપુરાણમ્

મહાકલ્પકૃતં પાપં ગયાં પ્રાપ્ય વિનશ્યતિ। પિણ્ડં દદ્યાચ્ચ પિત્રાદેરાત્મનોઽપિ તિલૈર્વિના ।। ૪૩.

ગયામાં પહોંચતાં જ અનેક યુગો સુધી એકઠું થયેલું પાપ નાશ પામે છે. ત્યાં પિતૃઓને અને પોતાના માટે પણ, તિલ વગર પણ પિંડ અર્પણ કરવું જોઈએ.

બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વ્વઙ્ગનાગમઃ। પાપંતત્સઙ્ગજં સર્વ્વં ગયાશ્રાદ્ધાદ્વિનશ્યતિ ।। ૪૩.

બ્રાહ્મણહત્યા, દારૂ પીવું, ચોરી, ગુરુની પત્ની સાથે સંબંધ અને આવા પાપો સાથે જોડાયેલા બધા પાપો, ગયામાં શ્રાદ્ધ કરવાથી નાશ પામે છે.

આત્મજોઽપ્યન્યજો વાપિ ગયાભૂમૌ યદા તદા। યન્નામ્ના પાતયેત્પિણ્ડં તં નયેદ્બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।। ૪૩.

પોતાનો પુત્ર હોય કે બીજાનો, ગયાની ભૂમિમાં જે નામથી પિંડ અર્પણ થાય છે, તે નામે તે વ્યક્તિને શાશ્વત બ્રહ્મ સુધી પહોંચાડે છે.

બ્રહ્મજ્ઞાનં ગયાશ્રાદ્ધં ગોગૃહે મરણં તથા। વાસઃ પુંસાં કુરુક્ષેત્રે મુક્તિરેષા ચતુર્વ્વિધા ।। ૪૩.

બ્રહ્મજ્ઞાન, ગયામાં શ્રાદ્ધ, ગૌશાળામાં મૃત્યુ અને કુરુક્ષેત્રમાં નિવાસ—આ પુરુષોને મુક્તિ આપવાના ચાર માર્ગ છે.

બ્રહ્મજ્ઞાનેન કિં કાર્ય્યં ગોગૃહે મરણેન કિમ્। વાસેન કિં કુરુક્ષેત્રે યદિ પુત્રો ગયાં વ્રજેત્ ।। ૪૩.

જો પુત્ર ગયામાં જાય છે, તો પછી બ્રહ્મજ્ઞાન, ગૌશાળામાં મૃત્યુ કે કુરુક્ષેત્રમાં નિવાસની જરૂર શું છે?

ગયાયાં સર્વ્વકાલેષુ પિણ્ડં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ। અધિમાસે જન્મદિને ચાસ્તેઽપિ ગુરુશુક્રયોઃ ।। ૪૩.

વિદ્વાન વ્યક્તિએ ગયામાં બધા સમયે પિંડ અર્પણ કરવું જોઈએ—અધિક માસમાં, જન્મદિને અને ગુરુ-શુક્રના સંયોગમાં પણ.

ન ત્યક્તવ્યં ગયાશ્રાદ્ધં સિંહસ્થેઽપિ બૃહસ્પતૌ। તથા દૈવપ્રમાદેન પ્રહતેષુ વ્રણેષુ ચ। પુનઃ કર્મ્માધિકારી ચ શ્રાદ્ધકૃદ્બ્રહ્મલોકભાક્ ।। ૪૩.

ગયામાં શ્રાદ્ધ—even જો બૃહસ્પતિ સિંહ રાશીમાં હોય, દેવયોગથી ભૂલ થઈ હોય, ઘા લાગ્યા હોય—ક્યારેય છોડવું નહીં. ફરીથી કર્મ માટે અધિકારી બની શકાય છે અને શ્રાદ્ધ કરનાર બ્રહ્મલોક પામે છે.

સકૃદ્ગયાભિગમનં સકૃત્પિણ્ડસ્ય પાતનમ્। દુર્લભં કિં પુનર્ન્નિત્યમસ્મિન્નેવ વ્યવસ્થિતિઃ ।। ૪૩.

ગયામાં એકવાર જવું કે એકવાર પિંડ અર્પણ કરવું પણ દુર્લભ છે, તો અહીં સતત રહેવું તો કેટલું અદભુત છે!

પ્રમાદાન્મ્રિયતે ક્ષેત્રે બ્રહ્માદેર્મુક્તિદાયકે। બ્રહ્મજ્ઞાનાદ્યથા મુક્તિર્લભ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।। ૪૩.

જો ભૂલથી પણ બ્રહ્માદિ મુક્તિદાયક ક્ષેત્રમાં મૃત્યુ થાય, તો બ્રહ્મજ્ઞાનથી જેવું મુક્તિ મળે છે, તેવી જ મુક્તિ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

કીટકાદિમૃતાનાઞ્ચ પિતૄણાં તારણાય ચ। તસ્માત્સર્વ્વપ્રયત્નેન કર્ત્તવ્યં સુવિચક્ષણૈઃ ।। ૪૩.

કીડા વગેરે રૂપે મૃત્યુ પામેલા પિતૃઓની મુક્તિ માટે, તેથી વિદ્વાનોને પુરા પ્રયત્નથી આ કરવું જોઈએ.

બ્રહ્મપ્રકલ્પિતાન્વિપ્રાન્હવ્યકવ્યાદિનાઽર્ચ્ચયેત્। તૈસ્તુષ્ટૈસ્તોષિતાઃ સર્વ્વાઃ પિતૃભિઃ સહ દેવતાઃ ।। ૪૩.

બ્રહ્માએ નિયુક્ત કરેલા બ્રાહ્મણોને હવ્ય-કવ્ય વગેરેથી પૂજવું જોઈએ; તેઓ પ્રસન્ન થાય ત્યારે પિતૃઓ સાથે બધા દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે.

મુણ્ડનં ચોપવાસશ્ચ સર્વ્વતીર્થેષ્વયં વિધિઃ। વર્જયિત્વા કુરુક્ષેત્રં વિશાલાં વિરજાં ગયામ્ ।। ૪૩.

મુંડન અને ઉપવાસ બધાં તીર્થોમાં કરવું જોઈએ, પણ કુરુક્ષેત્ર, વિશાળા, વિરજા અને ગયા સિવાય.

દણ્ડંપ્રદર્શયેદ્ભિક્ષુર્ગયાં ગત્વા ન પિણ્ડદઃ। દણ્ડં ન્યસ્તા વિષ્ણુપદે પિતૃભિઃ સહ મુચ્યતે ।। ૪૩.

ભિક્ષુક ગયામાં જાય અને પિંડ અર્પણ ન કરે, તો તેને પોતાનો દંડ બતાવવો જોઈએ; જ્યારે દંડ વિષ્ણુના ચરણોમાં મૂકે છે, ત્યારે તે પિતૃઓ સાથે મુક્તિ પામે છે.

ન દણ્ડી કિલ્બિષં ધત્તે પુણ્યં વા પરમાર્થતઃ। અતઃ સર્વ્વાં ક્રિયાં ત્યક્ત્વા વિષ્ણું ધ્યાયતિ ભાવુકઃ ।। ૪૩.

દંડધારી વ્યક્તિને પાપ કે સત્ય પુણ્ય લાગતું નથી; તેથી બધાં કર્મો છોડીને ભાવુક વ્યક્તિ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરે છે.

સંન્યસેત્સર્વ્વકર્મ્માણિ વેદમેકં ન સંન્યસેત્। મુણ્ડં કુર્ય્યાચ્ચ પૂર્વ્વેઽસ્મિન્પશ્ચિમે દક્ષિણોત્તરે ।। ૪૩.

બધાં કર્મોનો સંન્યાસ કરવો, પણ વેદનો ક્યારેય સંન્યાસ ન કરવો; અને પૂર્વ, પશ્ચિમ, દક્ષિણ કે ઉત્તર—કોઈ પણ દિશામાં મુંડન કરવું.

સાર્દ્ધં ક્રોશદ્વયં માનં ગયેતિ બ્રહ્મણેરિતમ્। પઞ્ચક્રોશં ગયાક્ષેત્રં ક્રોશમેકં ગયાશિરઃ ।। ૪૩.

બ્રહ્માએ કહ્યું છે કે ગયાનું માપ સાડા બે ક્રોશ છે; ગયાક્ષેત્ર પાંચ ક્રોશ છે અને ગયાશિખર એક ક્રોશ છે.

તન્મધ્યે સર્વ્વતીર્થાનિ ત્રૈલોક્યે યાનિ સન્તિ વૈ। શ્રાદ્ધકૃદ્યો ગયાક્ષેત્રે પિતૄણામનૃણો હિ સઃ ।। ૪૩.

તેના મધ્યમાં ત્રણેય લોકનાં બધાં તીર્થો છે; ગયાક્ષેત્રમાં શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.

શિરસિ શ્રાદ્ધકૃદ્યસ્તુ કુલાનાં શતમુદ્ધરેત્। ગૃહાચ્ચલિતમાત્રેણ ગયાયાં ગમનં પ્રતિ। સ્વર્ગા રોહણસોપાનં પિતૄણાઞ્ચ પદે પદે ।। ૪૩.

જે વ્યક્તિ ઢાંકેલા માથા સાથે શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પોતાના વંશના સો પેઢી સુધીના પૂર્વજોને ઉદ્ધાર કરે છે; અને માત્ર ગયા જવાની ઈચ્છાથી ઘરમાંથી બહાર પગ મૂકતાં જ, દરેક પગલે પોતાના પૂર્વજો માટે સ્વર્ગ તરફ જવાનો રસ્તો તૈયાર કરે છે.

પદે પદેઽશ્વમેધસ્ય યત્ફલં ગચ્છતો ગયામ્। તત્ફલઞ્ચ ભવેન્નૂનં સમગ્રં નાત્ર સંશયઃ ।। ૪૩.

ગયા તરફ જતા દરેક પગલે, જે ફળ અશ્વમેઘ યજ્ઞથી મળે છે, એ પૂરું ફળ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પાયસેનાપિ ચરુણા સક્તુના પિષ્ટકેન વા। તણ્ડુલૈઃ ફલમૂલાદ્યૈર્ગયાયાં પિણ્ડપાતનમ્ ।। ૪૩.

ગયામાં દૂધમાં રાંધેલા ચોખા, પાયસા, લાપસી, પીઠા, ચોખા, કે ફળ-મૂળ વડે પિંડ આપવાથી પણ વિશેષ પુણ્ય મળે છે.

તિલકલ્કેન ખણ્ડેન ગુડેન સઘૃતેન વા। કેવલેનૈવ દધ્ના વા ઊર્જેન મધુનાઽથ વા ।। ૪૩.

તલની ચટણી, ખાંડ, ઘી સાથે ગોળ, માત્ર દહીં, ઘી કે મધ વડે પણ પિંડ આપવાથી ફળ મળે છે.

પિણ્યાકં સઘૃતં ખણ્ડં પિતૃભ્યોઽક્ષયમિત્યુત। ઇજ્યતે વાર્ત્તવં ભોજ્યં હવિષ્યાન્નં મુનીરિતમ્ ।। ૪૩.

તેલની ખલથી બનેલી પિંડ, ઘી, ખાંડ, કે શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય ભોજન, અથવા ઋષિઓએ કહેલું હવિષ્યન્ન—આ બધું પૂર્વજોને અક્ષય ફળ આપે છે.

એકતઃ સર્વ્વવસ્તૂનિ રસવન્તિ મધૂનિ હિ। સ્મૃત્વા ગદાધરાઙઘ્ર્યબ્જં ફલ્ગુતીર્થામ્બુ ચૈકતઃ ।। ૪૩.

એક બાજુ સર્વ સ્વાદિષ્ટ અને મીઠા પદાર્થો છે, અને બીજી બાજુ ગદાધરનાં કમળ જેવા પગ અને ફલ્ગુ તીર્થનું જળ સ્મરણ—આ બંનેની સરખામણી થઈ શકે નહીં.

પિણ્ડાસનં પિણ્ડદાનં પુનઃ પ્રત્યવનેજનમ્। દક્ષિણા ચાન્ન સઙ્કલ્પસ્તીર્થશ્રાદ્ધેષ્વયં વિધિઃ ।। ૪૩.

તીર્થમાં શ્રાદ્ધની વિધિ એવી છે: પિંડ માટે બેઠક, પિંડદાન, પછી શુદ્ધિ, બ્રાહ્મણને દક્ષિણા, ભોજન અને સંકલ્પ.

નાવાહનં ન દિગ્બન્ધો ન દોષો દૃષ્ટિસમ્ભવઃ। સકારુણ્યેન કર્ત્તવ્યં તીર્થશ્રાદ્ધં વિચક્ષણૈઃ ।। ૪૩.

અહીં neither આવાહન, neither દિશા બંધ nor જોવામાંથી કોઈ દોષ નથી; વિદ્વાનો તીર્થ શ્રાદ્ધ કરુણા સાથે કરવું જોઈએ.

અન્યત્રાવાહિતાઃ કાલે પિતરો યાન્ત્યમું પ્રતિ। તીર્થે સદા વસન્ત્યેતે તસ્માદાવાહનં ન હિ ।। ૪૩.

બીજી જગ્યાએ, યોગ્ય સમયે પૂર્વજોનું આવાહન કરવું પડે છે, પણ તીર્થમાં તેઓ હંમેશા હાજર હોય છે; એટલે ત્યાં આવાહનની જરૂર નથી.

તીર્થશ્રાદ્ધં પ્રયચ્છદ્ભિઃ પુરુષૈઃ ફલકાઙ્ક્ષિભિઃ। કામં ક્રોધં તથા લોભં ત્યક્ત્વા કાર્ય્યા ક્રિયાઽનિશમ્ ।। ૪૩.

તીર્થ શ્રાદ્ધનું ફળ ઈચ્છતા લોકોએ કામ, ક્રોધ અને લોભ છોડીને હંમેશા આ વિધિ કરવી જોઈએ.

બ્રહ્મચાર્ય્યકભોજી ચ ભૂશાયી સત્યવાક્છુચિઃ। સર્વ્વભૂતહિતે રક્તઃ સ તીર્થફલમશ્નુતે ।। ૪૩.

જે બ્રહ્મચારી છે, એકવાર જ ભોજન કરે છે, જમીન પર સુવે છે, સત્ય બોલે છે, શુદ્ધ છે અને સર્વ જીવોના હિતમાં રત છે, તે તીર્થનું ફળ પામે છે.

તીર્થાન્યનુસરન્ધીરઃ પાષણ્ડં પૂર્વ્વતસ્ત્યજેત્। પાષણ્ઢઃ સ ચ વિજ્ઞેયો યો ભવેત્કામકારતઃ ।। ૪૩.

તીર્થ યાત્રા કરતા વિદ્વાનોએ પહેલાં પાખંડ છોડવું જોઈએ; અને જે પોતાની ઈચ્છાથી વર્તે છે, તે પાખંડી ગણાય છે.