વાયુપુરાણમ્

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ગયામાહાત્મ્યમુત્તમમ્। યચ્છ્રુત્વા સર્વ્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્રસંશયઃ ।। ૪૩.

હવે હું ગયાનું સર્વોચ્ચ મહાત્મ્ય કહિશ; જે સાંભળવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

સનકાદ્યૈર્મ્મહાભાગૈર્દેવર્ષિઃ સ ચ નારદઃ। સનત્કુમારં પપ્રચ્છ પ્રણમ્ય વિધિપૂર્વ્વકમ્ ।। ૪૩.

સનકાદિ મહાન આત્માઓ અને દેવર્ષિ નારદે નિયમ પ્રમાણે વિનમ્રતાથી સનત્કુમારને પ્રશ્ન કર્યો.

નારદ ઉવાચ।। સનત્કુમાર મે બ્રૂહિ તીર્થં તીર્થોત્તમોત્તમમ્। તારકં સર્વભૂતાનાં પઠતાં શ્રૃણ્વતાં તથા ।। ૪૩.

નારદે કહ્યું: 'હે સનત્કુમાર, મને તે સર્વ શ્રેષ્ઠ તીર્થ વિશે કહો, જે સર્વ જીવોને ઉદ્ધાર કરે છે, જેનું પઠન કે શ્રવણ કરે છે.'

સનત્કુમાર ઉવાચ।। વક્ષ્યે તીર્થવરં પુણ્યં શ્રાદ્ધાદૌ સર્વતારકમ્। ગયાતીર્થં સર્વદેશે તીર્થેભ્યોઽપ્યધિકં શ્રૃણુ ।। ૪૩.

સનત્કુમારે કહ્યું: 'હું તને સર્વોચ્ચ પવિત્ર તીર્થ કહું છું, જે શ્રાદ્ધાદિ સમયે સર્વને ઉદ્ધાર આપે છે; ગયાતીર્થ બધાં તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ છે, એ સાંભળ.'

ગયાસુરસ્તપસ્તેપે બ્રહ્મણા ક્રતવેઽર્થિતઃ। પ્રાપ્તસ્ય તસ્ય શિરસિ શિલાં ધર્મો હ્યધારયત્ ।। ૪૩.

ગયાસુરે તપ કર્યું અને બ્રહ્માએ યજ્ઞ માટે વિનંતી કરી; જ્યારે તેને સિદ્ધિ મળી, ત્યારે ધર્મે તેની શિરે પથ્થર મૂક્યો.

તત્ર બ્રહ્માઽકરોદ્યાગં સ્થિતશ્ચાપિ ગદાધરઃ। ફલ્ગુતીર્થાદિરૂપેણ નિશ્ચલાર્થમહર્નિશમ્। ગયાસુરસ્ય વિપ્રેન્દ્રબ્રહ્માદ્યૈર્દૈવતૈઃ સહ ।। ૪૩.

ત્યાં બ્રહ્માએ યજ્ઞ કર્યો અને ગદાધરે (વિષ્ણુએ) પણ ફલ્ગુ તીર્થ વગેરે સ્વરૂપે, દિવસ-રાત સ્થિરતાની خاطر, બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓ સાથે હાજરી આપી.

કૃતયજ્ઞો દદૌ બ્રહ્મા બ્રાહ્મણેભ્યો ગૃહાદિકમ્। સ્વેતકલ્પે તુ વારાહે ગયાયાગમકારયત્ ।। ૪૩.

યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી, બ્રહ્માએ બ્રાહ્મણોને ઘર અને અન્ય દાન આપ્યાં; અને શ્વેતકલ્પના વારાહ યુગમાં ગયાનો યજ્ઞ કરાવ્યો.

ગયાનામ્ના ગયા ખ્યાતા ક્ષેત્રં બ્રહ્નમભિકાંક્ષિતમ્। કાંક્ષન્તિ પિતરઃ પુત્રાન્નરકાદ્ભયભીરવઃ ।। ૪૩.

ગયાનામથી જાણીતી, બ્રહ્માએ ઇચ્છેલું ક્ષેત્ર છે; પિતૃઓ પોતાના પુત્રો ત્યાં જાય એ માટે ઇચ્છે છે, કારણ કે તેઓ નરકથી ડરે છે.

ગયાં યાસ્યતિ યઃ પુત્રઃ સ નસ્ત્રાતા ભવિષ્યતિ। ગયાપ્રાપ્તં સુતં દૃષ્ટ્વા પિતૄણામુત્સવો ભવેત્। પદ્ભ્યામપિ જલં સ્પૃષ્ટ્વા સોઽસ્મભ્યં કિં ન દાસ્યતિ ।। ૪૩.

જે પુત્ર ગયાએ જશે, એ અમારો ઉદ્ધારક બનશે; ગયામાં પહોંચેલા પુત્રને જોઈને પિતૃઓમાં ઉત્સવ થાય છે. એ માત્ર પગથી જળ સ્પર્શ કરે તો પણ, શું એ અમને મુક્તિ આપશે નહીં?

ગયાં ગત્વાન્નદાતા યઃ પિતરસ્તેન પુત્રિણઃ । પક્ષત્રયનિવાસી ચ પુનાત્યાસપ્તમં કુલમ્। નો ચેત્પઞ્ચદશાહં વા સપ્તરાત્રિં ત્રિરાત્રિકમ્ ।। ૪૩.

જે પુત્રવંત વ્યક્તિ ગયામાં જઈને પોતાના પિતૃઓને અન્ન આપે છે, તે ત્રણ પેઢી અને સાતમા કુળ સુધીના બધાને પવિત્ર કરે છે. જો એવું શક્ય ન હોય, તો પંદર દિવસ, સાત રાત કે ત્રણ રાત સુધી પણ કરવું જોઈએ.

મહાકલ્પકૃતં પાપં ગયાં પ્રાપ્ય વિનશ્યતિ। પિણ્ડં દદ્યાચ્ચ પિત્રાદેરાત્મનોઽપિ તિલૈર્વિના ।। ૪૩.

ગયામાં પહોંચતાં જ અનેક યુગો સુધી એકઠું થયેલું પાપ નાશ પામે છે. ત્યાં પિતૃઓને અને પોતાના માટે પણ, તિલ વગર પણ પિંડ અર્પણ કરવું જોઈએ.

બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વ્વઙ્ગનાગમઃ। પાપંતત્સઙ્ગજં સર્વ્વં ગયાશ્રાદ્ધાદ્વિનશ્યતિ ।। ૪૩.

બ્રાહ્મણહત્યા, દારૂ પીવું, ચોરી, ગુરુની પત્ની સાથે સંબંધ અને આવા પાપો સાથે જોડાયેલા બધા પાપો, ગયામાં શ્રાદ્ધ કરવાથી નાશ પામે છે.

આત્મજોઽપ્યન્યજો વાપિ ગયાભૂમૌ યદા તદા। યન્નામ્ના પાતયેત્પિણ્ડં તં નયેદ્બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।। ૪૩.

પોતાનો પુત્ર હોય કે બીજાનો, ગયાની ભૂમિમાં જે નામથી પિંડ અર્પણ થાય છે, તે નામે તે વ્યક્તિને શાશ્વત બ્રહ્મ સુધી પહોંચાડે છે.

બ્રહ્મજ્ઞાનં ગયાશ્રાદ્ધં ગોગૃહે મરણં તથા। વાસઃ પુંસાં કુરુક્ષેત્રે મુક્તિરેષા ચતુર્વ્વિધા ।। ૪૩.

બ્રહ્મજ્ઞાન, ગયામાં શ્રાદ્ધ, ગૌશાળામાં મૃત્યુ અને કુરુક્ષેત્રમાં નિવાસ—આ પુરુષોને મુક્તિ આપવાના ચાર માર્ગ છે.

બ્રહ્મજ્ઞાનેન કિં કાર્ય્યં ગોગૃહે મરણેન કિમ્। વાસેન કિં કુરુક્ષેત્રે યદિ પુત્રો ગયાં વ્રજેત્ ।। ૪૩.

જો પુત્ર ગયામાં જાય છે, તો પછી બ્રહ્મજ્ઞાન, ગૌશાળામાં મૃત્યુ કે કુરુક્ષેત્રમાં નિવાસની જરૂર શું છે?

ગયાયાં સર્વ્વકાલેષુ પિણ્ડં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ। અધિમાસે જન્મદિને ચાસ્તેઽપિ ગુરુશુક્રયોઃ ।। ૪૩.

વિદ્વાન વ્યક્તિએ ગયામાં બધા સમયે પિંડ અર્પણ કરવું જોઈએ—અધિક માસમાં, જન્મદિને અને ગુરુ-શુક્રના સંયોગમાં પણ.

ન ત્યક્તવ્યં ગયાશ્રાદ્ધં સિંહસ્થેઽપિ બૃહસ્પતૌ। તથા દૈવપ્રમાદેન પ્રહતેષુ વ્રણેષુ ચ। પુનઃ કર્મ્માધિકારી ચ શ્રાદ્ધકૃદ્બ્રહ્મલોકભાક્ ।। ૪૩.

ગયામાં શ્રાદ્ધ—even જો બૃહસ્પતિ સિંહ રાશીમાં હોય, દેવયોગથી ભૂલ થઈ હોય, ઘા લાગ્યા હોય—ક્યારેય છોડવું નહીં. ફરીથી કર્મ માટે અધિકારી બની શકાય છે અને શ્રાદ્ધ કરનાર બ્રહ્મલોક પામે છે.

સકૃદ્ગયાભિગમનં સકૃત્પિણ્ડસ્ય પાતનમ્। દુર્લભં કિં પુનર્ન્નિત્યમસ્મિન્નેવ વ્યવસ્થિતિઃ ।। ૪૩.

ગયામાં એકવાર જવું કે એકવાર પિંડ અર્પણ કરવું પણ દુર્લભ છે, તો અહીં સતત રહેવું તો કેટલું અદભુત છે!

પ્રમાદાન્મ્રિયતે ક્ષેત્રે બ્રહ્માદેર્મુક્તિદાયકે। બ્રહ્મજ્ઞાનાદ્યથા મુક્તિર્લભ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।। ૪૩.

જો ભૂલથી પણ બ્રહ્માદિ મુક્તિદાયક ક્ષેત્રમાં મૃત્યુ થાય, તો બ્રહ્મજ્ઞાનથી જેવું મુક્તિ મળે છે, તેવી જ મુક્તિ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

કીટકાદિમૃતાનાઞ્ચ પિતૄણાં તારણાય ચ। તસ્માત્સર્વ્વપ્રયત્નેન કર્ત્તવ્યં સુવિચક્ષણૈઃ ।। ૪૩.

કીડા વગેરે રૂપે મૃત્યુ પામેલા પિતૃઓની મુક્તિ માટે, તેથી વિદ્વાનોને પુરા પ્રયત્નથી આ કરવું જોઈએ.

બ્રહ્મપ્રકલ્પિતાન્વિપ્રાન્હવ્યકવ્યાદિનાઽર્ચ્ચયેત્। તૈસ્તુષ્ટૈસ્તોષિતાઃ સર્વ્વાઃ પિતૃભિઃ સહ દેવતાઃ ।। ૪૩.

બ્રહ્માએ નિયુક્ત કરેલા બ્રાહ્મણોને હવ્ય-કવ્ય વગેરેથી પૂજવું જોઈએ; તેઓ પ્રસન્ન થાય ત્યારે પિતૃઓ સાથે બધા દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે.

મુણ્ડનં ચોપવાસશ્ચ સર્વ્વતીર્થેષ્વયં વિધિઃ। વર્જયિત્વા કુરુક્ષેત્રં વિશાલાં વિરજાં ગયામ્ ।। ૪૩.

મુંડન અને ઉપવાસ બધાં તીર્થોમાં કરવું જોઈએ, પણ કુરુક્ષેત્ર, વિશાળા, વિરજા અને ગયા સિવાય.

દણ્ડંપ્રદર્શયેદ્ભિક્ષુર્ગયાં ગત્વા ન પિણ્ડદઃ। દણ્ડં ન્યસ્તા વિષ્ણુપદે પિતૃભિઃ સહ મુચ્યતે ।। ૪૩.

ભિક્ષુક ગયામાં જાય અને પિંડ અર્પણ ન કરે, તો તેને પોતાનો દંડ બતાવવો જોઈએ; જ્યારે દંડ વિષ્ણુના ચરણોમાં મૂકે છે, ત્યારે તે પિતૃઓ સાથે મુક્તિ પામે છે.

ન દણ્ડી કિલ્બિષં ધત્તે પુણ્યં વા પરમાર્થતઃ। અતઃ સર્વ્વાં ક્રિયાં ત્યક્ત્વા વિષ્ણું ધ્યાયતિ ભાવુકઃ ।। ૪૩.

દંડધારી વ્યક્તિને પાપ કે સત્ય પુણ્ય લાગતું નથી; તેથી બધાં કર્મો છોડીને ભાવુક વ્યક્તિ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરે છે.

સંન્યસેત્સર્વ્વકર્મ્માણિ વેદમેકં ન સંન્યસેત્। મુણ્ડં કુર્ય્યાચ્ચ પૂર્વ્વેઽસ્મિન્પશ્ચિમે દક્ષિણોત્તરે ।। ૪૩.

બધાં કર્મોનો સંન્યાસ કરવો, પણ વેદનો ક્યારેય સંન્યાસ ન કરવો; અને પૂર્વ, પશ્ચિમ, દક્ષિણ કે ઉત્તર—કોઈ પણ દિશામાં મુંડન કરવું.

સાર્દ્ધં ક્રોશદ્વયં માનં ગયેતિ બ્રહ્મણેરિતમ્। પઞ્ચક્રોશં ગયાક્ષેત્રં ક્રોશમેકં ગયાશિરઃ ।। ૪૩.

બ્રહ્માએ કહ્યું છે કે ગયાનું માપ સાડા બે ક્રોશ છે; ગયાક્ષેત્ર પાંચ ક્રોશ છે અને ગયાશિખર એક ક્રોશ છે.

તન્મધ્યે સર્વ્વતીર્થાનિ ત્રૈલોક્યે યાનિ સન્તિ વૈ। શ્રાદ્ધકૃદ્યો ગયાક્ષેત્રે પિતૄણામનૃણો હિ સઃ ।। ૪૩.

તેના મધ્યમાં ત્રણેય લોકનાં બધાં તીર્થો છે; ગયાક્ષેત્રમાં શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.

શિરસિ શ્રાદ્ધકૃદ્યસ્તુ કુલાનાં શતમુદ્ધરેત્। ગૃહાચ્ચલિતમાત્રેણ ગયાયાં ગમનં પ્રતિ। સ્વર્ગા રોહણસોપાનં પિતૄણાઞ્ચ પદે પદે ।। ૪૩.

જે વ્યક્તિ ઢાંકેલા માથા સાથે શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પોતાના વંશના સો પેઢી સુધીના પૂર્વજોને ઉદ્ધાર કરે છે; અને માત્ર ગયા જવાની ઈચ્છાથી ઘરમાંથી બહાર પગ મૂકતાં જ, દરેક પગલે પોતાના પૂર્વજો માટે સ્વર્ગ તરફ જવાનો રસ્તો તૈયાર કરે છે.

પદે પદેઽશ્વમેધસ્ય યત્ફલં ગચ્છતો ગયામ્। તત્ફલઞ્ચ ભવેન્નૂનં સમગ્રં નાત્ર સંશયઃ ।। ૪૩.

ગયા તરફ જતા દરેક પગલે, જે ફળ અશ્વમેઘ યજ્ઞથી મળે છે, એ પૂરું ફળ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.