વાયુપુરાણમ્

ન પ્રવૃત્તિફલા યૂયં દર્શયન્તોઽપિ તાન્સદા। યદૃચ્છાકરસઙ્કોચવિધાનાયેહ રાગિણામ્ ।। ૪૨.

આપ હંમેશા કર્મના ફળ દર્શાવો છો, છતાં પણ ક્યારેય તેનો લાભ લેવા ઇચ્છતા નથી; એ તો માત્ર કર્મમાં આસક્ત લોકોની ઇચ્છાઓને સંયમમાં રાખવા માટે છે.

પ્રપઞ્ચસ્યાપિ મિથ્યાત્વે બ્રહ્મત્વે વા નિધીતરૌ। ન મૃષારાગવિષયૌ તત્સઙ્કોચવિધિક્ષયૌ ।। ૪૨.

જગત મિથ્યા હોય કે બ્રહ્મરૂપ હોય, આપને ખોટી આસક્તિ કે તેના બંધન અને વિનાશનો સ્પર્શ થતો નથી.

અતો લોકહિતૈર્નૂનં પરમાર્થનિરૂપણે। સ્વોક્તાઃ સ્વર્ગાદિવિષયાઃ નશ્વરા ઇતિ નિન્દિતાઃ ।। ૪૨.

લોકોના હિત માટે અને પરમાર્થના નિર્ધાર માટે, આપ સ્વર્ગાદિ વિષયોને નાશવાન અને નિંદનીય ગણાવ્યા છે.

અધિકારિવિભેદેન કર્મજ્ઞાનોપદેશતઃ। ત્રાતં સર્વં જગન્નૂનં શબ્દબ્રહ્માત્મમૂર્ત્તિભિઃ ।। ૪૨.

અધિકારીના ભેદ અને કર્મ-જ્ઞાનના ઉપદેશ પ્રમાણે, સમગ્ર જગત આપના શબ્દ-બ્રહ્મ સ્વરૂપથી અવશ્ય રક્ષાય છે.

અતોઽહં પ્રષ્ટુમિચ્છમિ ભવન્તશ્ચેત્કૃપાલવઃ । કર્મણાં ફલમાદિષ્ટં સર્ગઃ કામૈકચેતસામ્ ।। ૪૨.

અત્યારે હું પૂછવા ઇચ્છું છું, જો આપ કૃપાળુ હો તો: કર્મનું નિર્ધારિત ફળ શું છે અને કામમાં મન લગાવનારાઓ માટે સર્જન શું છે?

ઈશાર્પિતધિયાં પુંસાં કૃતસ્યાપિ ચ કર્મણઃ। ચિત્તશુદ્ધિસ્તતો જ્ઞાનં મોક્ષશ્ચ તદનન્તરમ્ ।। ૪૨.

જે લોકોનું મન ઈશ્વરને અર્પિત છે, તેઓ કર્મ કરે ત્યારે પણ ચિત્તની શુદ્ધિ થાય છે, પછી જ્ઞાન મળે છે અને પછી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

મોક્ષો બ્રહ્મૈક્યમિત્યેવં સચ્ચિદાનન્દમેવ યત્। સર્વં સમાપ્યતે તસ્મિઞ્જ્ઞાતે યદ્ધિ કૃતાકૃતમ્ ।। ૪૨.

મોક્ષ એટલે બ્રહ્મ સાથે એકતા, જે સત્ય, ચેતના અને આનંદરૂપ છે; એ જાણ્યા પછી જે કરવામાં આવ્યું કે ન કરવામાં આવ્યું – બધું પૂર્ણ થઈ જાય છે.

યન્નિઃસઙ્ગં ચિદાકાશં જ્ઞાનરૂપમસંવૃતમ્। નિરીહમચલં શુદ્ધમગુણં વ્યાપકં સ્મૃતમ્ ।। ૪૨.

જે અનાસક્ત છે, ચેતનાનું આકાશ છે, જ્ઞાનરૂપ છે, ઢંકાયેલું નથી, નિરિચ્છા, અચળ, શુદ્ધ, ગુણરહિત અને સર્વવ્યાપી છે – એ જ યાદ કરવામાં આવે છે.

વિકારેષુ વિનશ્યત્સુ નિર્વિકારં ન નશ્યતિ। યથાન્ધતમસા વ્યાપ્તલોકસ્ય રવિરોજસા ।। ૪૨.

પરિવર્તનો નાશ પામે ત્યારે પણ જે બદલાતું નથી એ ક્યારેય નાશ પામતું નથી; જેમ ઘન અંધકારથી ઘેરાયેલા જગતમાં સૂર્યનું પ્રકાશ વ્યાપે છે.

લોહસ્યેવ મણિસ્તદ્વદરણિશ્ચાનલે યથા। યદાભાસેન સા સત્તાં પ્રતિપદ્ય વિજૃમ્ભતે ।। ૪૨.

લોહમાં રહેલી મણિ અથવા લાકડામાં રહેલી અગ્નિ જે રીતે તેના પ્રકાશથી અસ્તિત્વ પામે છે અને ફેલાય છે, તેમ એ સત્તા પણ પ્રકાશિત થાય છે.

જીવેશ્વરાદિરૂપેણ વિશ્વાકારેણ ચાપ્યહો। તસ્યામપિ પ્રલીનાયાં કૂટસ્થઞ્ચ યદેકલમ્ ।। ૪૨.

જીવ, ઈશ્વર અને વિશ્વના રૂપે, અને એ બધું લય પામે ત્યારે પણ, એક માત્ર અવિનાશી તત્વ જ રહે છે.

ભવદ્ભિરેવં નિર્ણીતં તત્તથૈવ ન સંશયઃ। તથાપિ મમ જિજ્ઞાસા વર્ત્તતે કેવલં હૃદિ ।। ૪૨.

તમારે જે રીતે નક્કી કર્યું છે, એ જ સાચું છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; છતાં પણ, મારા હૃદયમાં જાણવાની ઈચ્છા હજુ પણ છે.

અતોઽપિ પરમં કિઞ્ચિદ્વર્ત્તતે કિલ વા ન વા। તદ્વદન્તુ મહાભાગા ભવન્તસ્તત્ત્વદર્શનાઃ ।। ૪૨.

આથી, શું આથી પણ કોઈ ઉત્તમ વસ્તુ છે કે નથી? હે મહાન અને તત્વને જાણનારા, તમે કૃપા કરીને એ કહો.

યચ્છ્રવઃ ફલમેવેહ જનુષો મે કૃતાર્થતા। એવં બ્રુવન્તમનઘં વ્યાસં સત્યવતીસુતમ્। સાધુ સાધ્વિતિ સઙ્કીર્ત્ય પ્રત્યૂચુ ર્નિગમા વચઃ ।। ૪૨.

આવું સાંભળવું જ જીવનનું ફળ છે અને મારું જીવન સફળ થયું છે; જ્યારે સત્યવતીપુત્ર વ્યાસે નિર્દોષ રીતે કહ્યું, ત્યારે સૌએ 'સારો કહ્યું, સારું કહ્યું' એમ વખાણ્યું અને વેદના વચનો આપ્યા.

વેદા ઊચુઃ ।। સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞા વિષ્ણુરાત્મા શરીરિણામ્। અજોઽપિ જન્મ સમ્પદ્ય લોકાનુગ્રહમીહસે ।। ૪૨.

વેદોએ કહ્યું: 'સારો કહ્યું, સારું કહ્યું, હે મહાજ્ઞાની! વિષ્ણુ સર્વ જીવાત્માઓનો આત્મા છે; જન્મ રહિત હોવા છતાં, તું જગતના કલ્યાણ માટે અવતાર લે છે.'

અન્યથા તે ન ઘટતે સંસારકર્મ્મબન્દનમ્। અસ્પૃષ્ટો માયયા દેવ્યા કદાચિજ્જ્ઞાનગૂહયા ।। ૪૨.

નહીંતર, તને સંસારના કર્મોના બંધન લાગતાં જ નથી; દેવી માયા તને સ્પર્શી શકતી નથી, ક્યારેક જ્ઞાનની ગુફામાં છુપાઈ જાય છે.

બિભર્ષિ સ્વેચ્છયા રૂપં સ્વેચ્છયૈવ નિગૂહસે। અસ્મત્સમ્મત એવાર્થો ભવતા સમ્પ્રદર્શિતઃ ।। ૪૨.

તમે તમારી ઈચ્છાથી રૂપ ધારણ કરો છો અને તમારી ઈચ્છાથી છુપાવો છો; જે અર્થ તમે બતાવ્યો છે, એ અમને પણ સ્વીકાર્ય છે.

પુરાણેષ્વિતિહાસેષુ સૂત્રેષ્વપિ ચ નૈકધા। અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સર્વકારણકારણમ્ ।। ૪૨.

પુરાણો, ઇતિહાસો અને સૂત્રોમાં પણ અનેક રીતે, અક્ષય પરમ બ્રહ્મને સર્વ કારણોના કારણ તરીકે જણાવાયું છે.

તસ્યાત્મનોઽપ્યાત્મ ભાવતયા પુષ્પસ્ય ગન્ધવત્। રસવદ્વા સ્થિતં રૂપમવેહિ પરમં હિ તત્ ।। ૪૨.

જેમ ફૂલમાં સુગંધ રહેલી હોય છે કે પાણીમાં રસ રહેલો હોય છે, તેમ એ પરમ સ્વરૂપ પણ સ્થિત છે; એ જ સર્વોચ્ચ છે, એ જાણો.

અનુભૂતં તદસ્માભિર્જાતે પ્રાકૃતિકે લયે। અક્ષરાત્પરતસ્તસ્માદ્યત્પરં કેવલો રસઃ । ન ચ તત્ર વયં શક્તાઃ શબ્દાતીતે તદાત્મકાઃ ।। ૪૨.

સૃષ્ટિના લય સમયે અમારે એ અનુભવ્યું છે; અક્ષયથી પણ પરે, જે શુદ્ધ પરમ રસ છે, એ જ છે. પણ એ શબ્દોથી પર છે અને અમારું સ્વરૂપ પણ એમાં વિલીન છે, તેથી અમે એ સમજાવી શકતા નથી.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ગયામાહાત્મ્યમુત્તમમ્। યચ્છ્રુત્વા સર્વ્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્રસંશયઃ ।। ૪૩.

હવે હું ગયાનું સર્વોચ્ચ મહાત્મ્ય કહિશ; જે સાંભળવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

સનકાદ્યૈર્મ્મહાભાગૈર્દેવર્ષિઃ સ ચ નારદઃ। સનત્કુમારં પપ્રચ્છ પ્રણમ્ય વિધિપૂર્વ્વકમ્ ।। ૪૩.

સનકાદિ મહાન આત્માઓ અને દેવર્ષિ નારદે નિયમ પ્રમાણે વિનમ્રતાથી સનત્કુમારને પ્રશ્ન કર્યો.

નારદ ઉવાચ।। સનત્કુમાર મે બ્રૂહિ તીર્થં તીર્થોત્તમોત્તમમ્। તારકં સર્વભૂતાનાં પઠતાં શ્રૃણ્વતાં તથા ।। ૪૩.

નારદે કહ્યું: 'હે સનત્કુમાર, મને તે સર્વ શ્રેષ્ઠ તીર્થ વિશે કહો, જે સર્વ જીવોને ઉદ્ધાર કરે છે, જેનું પઠન કે શ્રવણ કરે છે.'

સનત્કુમાર ઉવાચ।। વક્ષ્યે તીર્થવરં પુણ્યં શ્રાદ્ધાદૌ સર્વતારકમ્। ગયાતીર્થં સર્વદેશે તીર્થેભ્યોઽપ્યધિકં શ્રૃણુ ।। ૪૩.

સનત્કુમારે કહ્યું: 'હું તને સર્વોચ્ચ પવિત્ર તીર્થ કહું છું, જે શ્રાદ્ધાદિ સમયે સર્વને ઉદ્ધાર આપે છે; ગયાતીર્થ બધાં તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ છે, એ સાંભળ.'

ગયાસુરસ્તપસ્તેપે બ્રહ્મણા ક્રતવેઽર્થિતઃ। પ્રાપ્તસ્ય તસ્ય શિરસિ શિલાં ધર્મો હ્યધારયત્ ।। ૪૩.

ગયાસુરે તપ કર્યું અને બ્રહ્માએ યજ્ઞ માટે વિનંતી કરી; જ્યારે તેને સિદ્ધિ મળી, ત્યારે ધર્મે તેની શિરે પથ્થર મૂક્યો.

તત્ર બ્રહ્માઽકરોદ્યાગં સ્થિતશ્ચાપિ ગદાધરઃ। ફલ્ગુતીર્થાદિરૂપેણ નિશ્ચલાર્થમહર્નિશમ્। ગયાસુરસ્ય વિપ્રેન્દ્રબ્રહ્માદ્યૈર્દૈવતૈઃ સહ ।। ૪૩.

ત્યાં બ્રહ્માએ યજ્ઞ કર્યો અને ગદાધરે (વિષ્ણુએ) પણ ફલ્ગુ તીર્થ વગેરે સ્વરૂપે, દિવસ-રાત સ્થિરતાની خاطر, બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓ સાથે હાજરી આપી.

કૃતયજ્ઞો દદૌ બ્રહ્મા બ્રાહ્મણેભ્યો ગૃહાદિકમ્। સ્વેતકલ્પે તુ વારાહે ગયાયાગમકારયત્ ।। ૪૩.

યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી, બ્રહ્માએ બ્રાહ્મણોને ઘર અને અન્ય દાન આપ્યાં; અને શ્વેતકલ્પના વારાહ યુગમાં ગયાનો યજ્ઞ કરાવ્યો.

ગયાનામ્ના ગયા ખ્યાતા ક્ષેત્રં બ્રહ્નમભિકાંક્ષિતમ્। કાંક્ષન્તિ પિતરઃ પુત્રાન્નરકાદ્ભયભીરવઃ ।। ૪૩.

ગયાનામથી જાણીતી, બ્રહ્માએ ઇચ્છેલું ક્ષેત્ર છે; પિતૃઓ પોતાના પુત્રો ત્યાં જાય એ માટે ઇચ્છે છે, કારણ કે તેઓ નરકથી ડરે છે.

ગયાં યાસ્યતિ યઃ પુત્રઃ સ નસ્ત્રાતા ભવિષ્યતિ। ગયાપ્રાપ્તં સુતં દૃષ્ટ્વા પિતૄણામુત્સવો ભવેત્। પદ્ભ્યામપિ જલં સ્પૃષ્ટ્વા સોઽસ્મભ્યં કિં ન દાસ્યતિ ।। ૪૩.

જે પુત્ર ગયાએ જશે, એ અમારો ઉદ્ધારક બનશે; ગયામાં પહોંચેલા પુત્રને જોઈને પિતૃઓમાં ઉત્સવ થાય છે. એ માત્ર પગથી જળ સ્પર્શ કરે તો પણ, શું એ અમને મુક્તિ આપશે નહીં?