વાયુપુરાણમ્

ભૃગુપીઠં કર્ણદેશે હ્યયોધ્યાં નાસિકાપુટે। બ્રહ્મરન્ધ્રે સ્થિતં બ્રાહ્યં શૈવં સીમન્તસીમનિ ।। ૪૨.

કાનના ભાગે ભૃગુ પીઠ, નાકના ટોચે અયોધ્યા, માથાના ટોચે બ્રાહ્મ પીઠ અને વાળની ભાગમાં શૈવ પીઠ હતું.

શાક્તં જિહ્વાગ્ર ધિષણં વૈષ્ણવં હૃદયામ્બુજે। સૌરં ચક્ષુઃપ્રદેશસ્થં બૌદ્ધઞ્છાયાસુ સઙ્ગતમ્ ।। ૪૨.

જીભના ટોચે શાક્ત પીઠ, તાળુમાં ધિષણ પીઠ, હૃદયકમળમાં વૈષ્ણવ પીઠ, આંખોના વિસ્તારમાં સૌર પીઠ અને છાયામાં બૌદ્ધ પીઠ હતું.

સૌત્રામણિં કણ્ઠદેશે પશુબન્ધમથોરસિ। વાજપેયં કટિતટે હ્યગ્નિહોત્રં તથાનને ।। ૪૨.

ગળામાં સૌત્રામણિ પીઠ, છાતી પર પશુબંધ પીઠ, કમર પર વાજપેય પીઠ અને મુખમાં અગ્નિહોત્ર પીઠ હતું.

અશ્વમેધં કટિતટે નરમેધમથોદરે। રાજસૂયં શિરોદેશે આવસથ્યં તથાઽધરે ।। ૪૨.

કંઠ પર અશ્વમેધ યજ્ઞ છે, પેટમાં મનુષ્યમેધ, માથા પર રાજસૂય અને નીચે આવસથ્ય યજ્ઞ છે.

ઊર્દ્ધ્વોષ્ઠે દક્ષિણાગ્નિઞ્ચ ગાર્હપત્યં મુખાન્તરે। હવ્યં શ્રુતૌ મન્ત્રભેદાંસ્તથા રોમસ્વવસ્થિતાન્। ભૃત્યૈરિવ મહારાજં પુરાણૈર્ન્યાયમિશ્રિતૈઃ ।। ૪૨.

ઉપરના ઓઠ પર દક્ષિણાગ્નિ છે, મોઢાની અંદર ગારહપત્ય અગ્નિ છે; કાનમાં હવિ છે, મંત્રોના ભેદ વાળમાં વસે છે, જેમ કે ભૃત્યો મહારાજાને પ્રાચીન અને યોગ્ય રીતિ સાથે સેવા કરે છે.

સંહિતાભિશ્ચ તન્ત્રૈશ્ચ પૃથક્પૃથગુપાસિતાન્। કર્મ જ્ઞાનોપાસનાભિર્જનાનુગ્રહકારકાન્ ।। ૪૨.

સamhિતાઓ અને તંત્રો દ્વારા અલગ અલગ રીતે પૂજાતા, આ કર્મ, જ્ઞાન અને ઉપાસના લોકોના કલ્યાણ માટે થાય છે.

દૃષ્ટ્વા સુવિસ્મિતમના મુનિઃ કૃષ્ણો બભૂવ તાન્ । બ્રહ્મતેજોમયાન્દિવ્યાંસ્તપતોઽર્કાનિવચ્યુતાન્। જ્લતોઽગ્ની નિવોદર્કાન્કોટીન્દુસમદર્શનાન્ ।। ૪૨.

એમને જોઈને ઋષિ કૃષ્ણ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા; તેઓ બ્રહ્મના તેજથી પ્રકાશમાન હતા, તપથી ઉત્પન્ન થયેલા સૂર્ય જેવા તેજસ્વી, લાકડામાંથી ઉગેલા અગ્નિ જેવા અને કરોડો ચાંદની જેમ ઝગમગતા હતા.

વવન્દે સહસોત્થાય દણ્ડવત્પતિતો મુનિઃ। કૃતાર્થોઽહં કૃતાર્થોઽહં કૃતાર્થોઽહમિતીરયન્ ।। ૪૨.

મુનિ તરત જ ઊભા થયા, દંડવત્ નમન કર્યું અને કહ્યું: 'હું ધન્ય થયો, હું ધન્ય થયો, હું ધન્ય થયો.'

અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં મનઃ। અદ્ય મે સફલઞ્ચાયુર્યદ્ભવન્તોઽક્ષિગોચરાઃ ।। ૪૨.

આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારું મન સફળ થયું, આજે મારું આયુષ્ય સફળ થયું, કેમ કે આપ મારા દૃષ્ટિગોચર થયા.

અલૌકિકંલૌકિકઞ્ચ યત્ કિઞ્ચિદપિ વિદ્યતે। ન તદ્વોઽવિદિતં વેદ્યં ભૂત ભવ્યં ભવચ્ચ યત્ ।। ૪૨.

આ જગતમાં કે પરલોકમાં જે કંઈ છે, એવું કંઈ નથી કે આપને અજાણ કે અજ્ઞેય હોય, ભૂતકાળ, વર્તમાન કે ભવિષ્ય – બધું જ આપને જાણીતું છે.

ન પ્રવૃત્તિફલા યૂયં દર્શયન્તોઽપિ તાન્સદા। યદૃચ્છાકરસઙ્કોચવિધાનાયેહ રાગિણામ્ ।। ૪૨.

આપ હંમેશા કર્મના ફળ દર્શાવો છો, છતાં પણ ક્યારેય તેનો લાભ લેવા ઇચ્છતા નથી; એ તો માત્ર કર્મમાં આસક્ત લોકોની ઇચ્છાઓને સંયમમાં રાખવા માટે છે.

પ્રપઞ્ચસ્યાપિ મિથ્યાત્વે બ્રહ્મત્વે વા નિધીતરૌ। ન મૃષારાગવિષયૌ તત્સઙ્કોચવિધિક્ષયૌ ।। ૪૨.

જગત મિથ્યા હોય કે બ્રહ્મરૂપ હોય, આપને ખોટી આસક્તિ કે તેના બંધન અને વિનાશનો સ્પર્શ થતો નથી.

અતો લોકહિતૈર્નૂનં પરમાર્થનિરૂપણે। સ્વોક્તાઃ સ્વર્ગાદિવિષયાઃ નશ્વરા ઇતિ નિન્દિતાઃ ।। ૪૨.

લોકોના હિત માટે અને પરમાર્થના નિર્ધાર માટે, આપ સ્વર્ગાદિ વિષયોને નાશવાન અને નિંદનીય ગણાવ્યા છે.

અધિકારિવિભેદેન કર્મજ્ઞાનોપદેશતઃ। ત્રાતં સર્વં જગન્નૂનં શબ્દબ્રહ્માત્મમૂર્ત્તિભિઃ ।। ૪૨.

અધિકારીના ભેદ અને કર્મ-જ્ઞાનના ઉપદેશ પ્રમાણે, સમગ્ર જગત આપના શબ્દ-બ્રહ્મ સ્વરૂપથી અવશ્ય રક્ષાય છે.

અતોઽહં પ્રષ્ટુમિચ્છમિ ભવન્તશ્ચેત્કૃપાલવઃ । કર્મણાં ફલમાદિષ્ટં સર્ગઃ કામૈકચેતસામ્ ।। ૪૨.

અત્યારે હું પૂછવા ઇચ્છું છું, જો આપ કૃપાળુ હો તો: કર્મનું નિર્ધારિત ફળ શું છે અને કામમાં મન લગાવનારાઓ માટે સર્જન શું છે?

ઈશાર્પિતધિયાં પુંસાં કૃતસ્યાપિ ચ કર્મણઃ। ચિત્તશુદ્ધિસ્તતો જ્ઞાનં મોક્ષશ્ચ તદનન્તરમ્ ।। ૪૨.

જે લોકોનું મન ઈશ્વરને અર્પિત છે, તેઓ કર્મ કરે ત્યારે પણ ચિત્તની શુદ્ધિ થાય છે, પછી જ્ઞાન મળે છે અને પછી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

મોક્ષો બ્રહ્મૈક્યમિત્યેવં સચ્ચિદાનન્દમેવ યત્। સર્વં સમાપ્યતે તસ્મિઞ્જ્ઞાતે યદ્ધિ કૃતાકૃતમ્ ।। ૪૨.

મોક્ષ એટલે બ્રહ્મ સાથે એકતા, જે સત્ય, ચેતના અને આનંદરૂપ છે; એ જાણ્યા પછી જે કરવામાં આવ્યું કે ન કરવામાં આવ્યું – બધું પૂર્ણ થઈ જાય છે.

યન્નિઃસઙ્ગં ચિદાકાશં જ્ઞાનરૂપમસંવૃતમ્। નિરીહમચલં શુદ્ધમગુણં વ્યાપકં સ્મૃતમ્ ।। ૪૨.

જે અનાસક્ત છે, ચેતનાનું આકાશ છે, જ્ઞાનરૂપ છે, ઢંકાયેલું નથી, નિરિચ્છા, અચળ, શુદ્ધ, ગુણરહિત અને સર્વવ્યાપી છે – એ જ યાદ કરવામાં આવે છે.

વિકારેષુ વિનશ્યત્સુ નિર્વિકારં ન નશ્યતિ। યથાન્ધતમસા વ્યાપ્તલોકસ્ય રવિરોજસા ।। ૪૨.

પરિવર્તનો નાશ પામે ત્યારે પણ જે બદલાતું નથી એ ક્યારેય નાશ પામતું નથી; જેમ ઘન અંધકારથી ઘેરાયેલા જગતમાં સૂર્યનું પ્રકાશ વ્યાપે છે.

લોહસ્યેવ મણિસ્તદ્વદરણિશ્ચાનલે યથા। યદાભાસેન સા સત્તાં પ્રતિપદ્ય વિજૃમ્ભતે ।। ૪૨.

લોહમાં રહેલી મણિ અથવા લાકડામાં રહેલી અગ્નિ જે રીતે તેના પ્રકાશથી અસ્તિત્વ પામે છે અને ફેલાય છે, તેમ એ સત્તા પણ પ્રકાશિત થાય છે.

જીવેશ્વરાદિરૂપેણ વિશ્વાકારેણ ચાપ્યહો। તસ્યામપિ પ્રલીનાયાં કૂટસ્થઞ્ચ યદેકલમ્ ।। ૪૨.

જીવ, ઈશ્વર અને વિશ્વના રૂપે, અને એ બધું લય પામે ત્યારે પણ, એક માત્ર અવિનાશી તત્વ જ રહે છે.

ભવદ્ભિરેવં નિર્ણીતં તત્તથૈવ ન સંશયઃ। તથાપિ મમ જિજ્ઞાસા વર્ત્તતે કેવલં હૃદિ ।। ૪૨.

તમારે જે રીતે નક્કી કર્યું છે, એ જ સાચું છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; છતાં પણ, મારા હૃદયમાં જાણવાની ઈચ્છા હજુ પણ છે.

અતોઽપિ પરમં કિઞ્ચિદ્વર્ત્તતે કિલ વા ન વા। તદ્વદન્તુ મહાભાગા ભવન્તસ્તત્ત્વદર્શનાઃ ।। ૪૨.

આથી, શું આથી પણ કોઈ ઉત્તમ વસ્તુ છે કે નથી? હે મહાન અને તત્વને જાણનારા, તમે કૃપા કરીને એ કહો.

યચ્છ્રવઃ ફલમેવેહ જનુષો મે કૃતાર્થતા। એવં બ્રુવન્તમનઘં વ્યાસં સત્યવતીસુતમ્। સાધુ સાધ્વિતિ સઙ્કીર્ત્ય પ્રત્યૂચુ ર્નિગમા વચઃ ।। ૪૨.

આવું સાંભળવું જ જીવનનું ફળ છે અને મારું જીવન સફળ થયું છે; જ્યારે સત્યવતીપુત્ર વ્યાસે નિર્દોષ રીતે કહ્યું, ત્યારે સૌએ 'સારો કહ્યું, સારું કહ્યું' એમ વખાણ્યું અને વેદના વચનો આપ્યા.

વેદા ઊચુઃ ।। સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞા વિષ્ણુરાત્મા શરીરિણામ્। અજોઽપિ જન્મ સમ્પદ્ય લોકાનુગ્રહમીહસે ।। ૪૨.

વેદોએ કહ્યું: 'સારો કહ્યું, સારું કહ્યું, હે મહાજ્ઞાની! વિષ્ણુ સર્વ જીવાત્માઓનો આત્મા છે; જન્મ રહિત હોવા છતાં, તું જગતના કલ્યાણ માટે અવતાર લે છે.'

અન્યથા તે ન ઘટતે સંસારકર્મ્મબન્દનમ્। અસ્પૃષ્ટો માયયા દેવ્યા કદાચિજ્જ્ઞાનગૂહયા ।। ૪૨.

નહીંતર, તને સંસારના કર્મોના બંધન લાગતાં જ નથી; દેવી માયા તને સ્પર્શી શકતી નથી, ક્યારેક જ્ઞાનની ગુફામાં છુપાઈ જાય છે.

બિભર્ષિ સ્વેચ્છયા રૂપં સ્વેચ્છયૈવ નિગૂહસે। અસ્મત્સમ્મત એવાર્થો ભવતા સમ્પ્રદર્શિતઃ ।। ૪૨.

તમે તમારી ઈચ્છાથી રૂપ ધારણ કરો છો અને તમારી ઈચ્છાથી છુપાવો છો; જે અર્થ તમે બતાવ્યો છે, એ અમને પણ સ્વીકાર્ય છે.

પુરાણેષ્વિતિહાસેષુ સૂત્રેષ્વપિ ચ નૈકધા। અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સર્વકારણકારણમ્ ।। ૪૨.

પુરાણો, ઇતિહાસો અને સૂત્રોમાં પણ અનેક રીતે, અક્ષય પરમ બ્રહ્મને સર્વ કારણોના કારણ તરીકે જણાવાયું છે.

તસ્યાત્મનોઽપ્યાત્મ ભાવતયા પુષ્પસ્ય ગન્ધવત્। રસવદ્વા સ્થિતં રૂપમવેહિ પરમં હિ તત્ ।। ૪૨.

જેમ ફૂલમાં સુગંધ રહેલી હોય છે કે પાણીમાં રસ રહેલો હોય છે, તેમ એ પરમ સ્વરૂપ પણ સ્થિત છે; એ જ સર્વોચ્ચ છે, એ જાણો.