વાયુપુરાણમ્

સુરભી કશ્યપાદ્રુદ્રાનેકાદશ વિજજ્ઞિરે। મહાદેવપ્રસાદેન તપસા ભાવિતા સતી ।। ૫.

સુરભિ અને કશ્યપમાંથી અગિયાર રુદ્રો જન્મ્યા, જેમણે મહાદેવની કૃપા અને પોતાની તપસ્યાથી પવિત્રતા પામી.

અઙ્ગારકં તથા સર્પં નિઋતિં સદસસ્પતિમ્। અજૈકપાદહિર્બુઘ્ન્યમૂર્દ્ધ્વકેતું જ્વરં તથા ।। ૫.

અંગારક, સર્પ, નિૃતિ, સદસસ્પતિ, અજએકપાદ, અહિર્ભુધ્ન્ય, ઊર્ધ્વકેતુ અને જ્વર—

ભુવનઞ્ચેશ્વરં મૃત્યું કપાલઞ્ચૈવ વિશ્રુતમ્। દેવાનેકાદશૈતાંસ્તુ રુદ્રાંસ્ત્રિભુવનેશ્વરાન્। તપસા તેન મહતા સુરભી તાનજીજનત્ ।। ૫.

ભુવનેશ્વર, મૃત્યુ અને પ્રસિદ્ધ કપાલ—આ અગિયાર દેવતાઓ રુદ્ર છે, ત્રણેય લોકના સ્વામી છે; સુરભિએ મોટી તપસ્યાથી તેમને જન્મ આપ્યા.

તતો દુહિતરાવન્યે સુરભી દ્વે વ્યજાયત। રોહિણી ચૈવ રુદ્રાભા ગાન્ધારી ચ યશસ્વિની ।। ૫.

પછી સુરભીમાંથી બે બીજી દીકરીઓ જન્મી: એક રોહિણી, જે રુદ્ર જેવી તેજસ્વી હતી, અને બીજી યશસ્વી ગાંધારી.

રોહિણ્યાં જજ્ઞિરે કન્યાશ્ચતસ્રો લોકવિશ્રુતાઃ। સુરૂપા હંસકીલા ચ ભદ્રા કામદુઘા તથા। સુષુવે કામદુઘા તુ સુરૂપા તનયદ્વયમ્ ।। ૫.

રોહિણીમાંથી ચાર દીકરીઓ જન્મી, જે સમગ્ર લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતી: સુંદર રૂપાળી, હંસકીલા, ભદ્રા અને કામદુઘા. કામદુઘાએ પછી સુંદર રૂપાળી અને તનયા નામની બે દીકરીઓને જન્મ આપ્યો.

હંસકીલા નૃપ મૃષીન્ ભદ્રાયાસ્તુ વ્યજાયત। વિશ્રુતાસ્તુ મહાભાગા ગન્ધર્વા વાજિનઃ સુતાઃ ।। ૫.

હંસકીલાએ મૃષિ નામના સંતાનોને જન્મ આપ્યો, અને ભદ્રામાંથી વાજિનના પુત્ર એવા મહાભાગ્યશાળી અને પ્રસિદ્ધ ગાંધર્વો જન્મ્યા.

ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ્તદા જાતાઃ ખેચરાસ્તે મનોજવાઃ। શ્વેતાઃ શ્યેનાઃ પિશઙ્ગાશ્ચ સારઙ્ગા હરિતાર્જુનાઃ। રુદ્રા દેવોપબાહ્યાસ્તે ગન્ધર્વયોનયો હયાઃ ।। ૫.

ત્યારે ઉચ્છૈ:શ્રવા નામના, મન જેટલા ઝડપી અને આકાશમાં વિહાર કરતા ઘોડા જન્મ્યા. સફેદ, પીળા, ચિતરાયેલા ઘોડા, હરણ, લીલા અને સફેદ રંગના, આ બધા ગાંધર્વ વંશના ઘોડા દેવો અને રુદ્ર દ્વારા પોષાયેલા હતા.

ભૂયો જજ્ઞે સુરભ્યાસ્તુ શ્રીમાન્ ચન્દ્રાભસુપ્રભઃ। સ્રગ્વી કકુઝી દ્યુતિમાનમૃતાલયસમ્ભવઃ। સુરભ્યનુમતે દત્તો ધ્વજો માહેશ્વરસ્તુ સઃ ।। ૫.

પછી ફરી સુરભીમાંથી શ્રીમંત ચંદ્રાભાસુપ્રભાનો જન્મ થયો, જે માળા ધારણ કરનાર, શિખરવાળો, તેજસ્વી અને અમૃતના નિવાસમાંથી જન્મેલો હતો. સુરભીની કૃપાથી તે મહેશ્વરનો ધ્વજ બન્યો.

ઇત્યેતે કશ્યપસુતા રુદ્રાદિત્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। ધર્મપુત્રાઃ સ્મૃતાઃ સાધ્યા વિશ્વે ચ વસવસ્તથા ।। ૫.

આ રીતે કશ્યપના પુત્ર એવા રુદ્રો અને આદિત્યોનું વર્ણન થયું. સાધ્ય, વિશ્વદેવો અને વસુઓ પણ ધર્મના પુત્ર તરીકે જાણીતા છે.

અરિષ્ટનેમિપત્નીનામપત્યાનીહ ષોડશ। બહુપુત્રસ્ય વિદુષશ્ચતસ્રો વિદ્યુતઃ સ્મૃતાઃ। પ્રત્યઙ્ગિરસજાઃ શ્રેષ્ઠા ઋચો બ્રહ્મર્ષિસત્કૃતાઃ ।। ૫.

અરિષ્ટનેમિની પત્નીઓએ અહીં સોળ સંતાનોને જન્મ આપ્યો; વિદ્વાનોમાં ચાર વિદ્યુત તરીકે જાણીતા છે; શ્રેષ્ઠ સંતાનો અંગિરસમાંથી જન્મેલા છે, જેમને બ્રહ્મર્ષિઓએ માન આપ્યો છે.

કૃશાશ્વસ્ય તુ દેવર્ષેર્દેવપ્રહરણાઃ સ્મૃતાઃ । એતે યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે પુનરેવ હિ ।। ૫.

દેવર્ષિ કૃશાશ્વના સંતાનો દેવોના શસ્ત્રો તરીકે ઓળખાય છે; આ શસ્ત્રો દરેક હજાર યુગના અંતે ફરીથી જન્મે છે.

સર્વે દેવગણા વિપ્રાસ્ત્રય સ્ત્રિંશત્તુ છન્દજાઃ। એતેષામપિ દેવાનાં નિરોધોત્પત્તિરુચ્યતે ।। ૫.

બધા દેવગણો, બ્રાહ્મણો, અને ત્રીસ ત્રણ મનથી જન્મેલા દેવો, આ બધા દેવોમાં પણ ઉત્પત્તિ અને લયનું વર્ણન થાય છે.

યથા સૂર્યસ્ય લોકેઽસ્મિન્ ઉદયાસ્તમયાવુભૌ। એતે દેવનિકાયાસ્તે સમ્ભવન્તિ યુગે યુગે ।। ૫.

જેમ આ દુનિયામાં સૂર્ય ઉગે છે અને અસ્ત જાય છે, તેમ આ દેવોના સમૂહો પણ દરેક યુગે-યુગે જન્મે છે.

સાધ્યાશ્ચ વસવો વિશ્વે રુદ્રાદિત્યાસ્તથૈવ ચ। અભિજાત્યા પ્રભાવૈશ્ચ કર્મભિશ્ચૈવ વિશ્રુતાઃ ।। ૫.

સાધ્યો, વસુઓ, વિશ્વદેવો, રુદ્રો અને આદિત્યો, એ બધા પોતાનાં ઉન્નત જન્મ, શક્તિ અને કાર્યો માટે પ્રસિદ્ધ છે.

પ્રજાપતેશ્ચ વિષ્ણોશ્ચ ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ। અન્તરં જ્ઞાતુમિચ્છામો યશ્ચ યસ્માદ્વિશિષ્યતે ।। ૫.

અમે જાણવું ઇચ્છીએ છીએ કે પ્રજાપતિ, વિષ્ણુ અને મહાત્મા ભવામાં શું તફાવત છે અને કોણ કિસમાં શ્રેષ્ઠ છે.

યશ્ચ યસ્માત્ પ્રભવતિ યશ્ચ યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ। જ્યાયાન્યો મધ્યમશ્ચૈવ કનીયાન્ યશ્ચ તેષુ વૈ ।। ૫.

કોણ કોનીમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને કોણ કોમાં સ્થિત છે? એમાં કોણ મોટું, કોણ મધ્યમ અને કોણ નાનું છે?

પ્રધાનભૂતો યસ્તેષાં ગુણભૂતશ્ચ તેષુ યઃ। કર્મભિશ્ચાભિજાત્યા ચ પ્રભાવેણ ચ યો મહાન્। એતત્ પ્રભ્રૂહિ નઃ સર્વં ત્વં હિ વેત્થ યથાયથમ્ ।। ૫.

એમાં કોણ મુખ્ય છે, કોણ અનુયાયી છે અને કોણ પોતાના કર્મ, જન્મ અને શક્તિથી મહાન છે? આ બધું અમને કહો, કેમ કે તમે સાચું જાણો છો.

અત્ર વો વર્ણયિષ્યેહમન્તરન્તેષુ યત્ સ્મૃતમ્। યદ્બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાણાં શ્રૃણુધ્વં મે વિવક્ષતઃ ।। ૫.

આ વિષયમાં, હું તમને એ બધું વર્ણવીશ જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર વિશે યાદ રાખવામાં આવ્યું છે; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.

રાજસી તામસી ચૈવ સાત્ત્વિકી ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ । તન્વઃ સ્વયમ્ભુવઃ પ્રોક્તાઃ કાલે કાલે ભવન્તિ યાઃ ।। ૫.

સ્વયંભૂની જે રૂપે રાજસ, તમસ અને સત્ત્વગुणથી ઓળખાય છે, એ દરેક યુગે-યુગે પ્રગટ થાય છે.

એતાસામન્તરં વક્તું નૈવ શક્યં દ્વિજોત્તમાઃ। ગુણવૃદ્ધિનિબન્ધત્વાદ્ દ્વિધાનુગ્રહબન્ધતઃ ।। ૫.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, આ ત્રણમાં તફાવત કહેવું શક્ય નથી, કારણ કે એ ગુણોની વૃદ્ધિ અને કૃપાના દ્વૈત બંધન પર આધાર રાખે છે.

પ્રવૃત્તિઞ્ચ નિવૃત્તિઞ્ચ ગુણવૃદ્ધિમિહ દ્વિજાઃ। યથાશક્તિ પ્રવક્ષ્યામિ તનૂનાં તન્નિબોધત ।। ૫.

હે બ્રાહ્મણો, હું મારી શક્તિ પ્રમાણે, આ રૂપોમાં પ્રવૃત્તિ, નિવૃત્તિ અને ગુણોની વૃદ્ધિ સમજાવીશ; એ સાંભળો.

એકા તુ કુરુતે તાસાં રાજસી સર્વતઃ પ્રજાઃ। એકા ચૈવાર્ણવસ્થા તુ સાનુગૃહ્ણાતિ સાત્ત્વિકી। એકા સા ક્ષિપતે કાલે તામસી ગ્રસતે પ્રજાઃ ।। ૫.

આમાંથી એક રાજસ સ્વરૂપે સર્વત્ર જીવોની ઉત્પત્તિ કરે છે; બીજી, સત્વગુણવાળી, સમુદ્રરૂપે તેમને આધાર આપે છે; અને ત્રીજી, તમોગુણવાળી, યોગ્ય સમયે જીવોને નાશ પામે છે અને તેમને ગ્રહણ કરે છે.

રજસા તુ સમુદ્રિક્તો બ્રહ્મા સમ્ભવતે યદા। પુરુષાખ્યા તદા તસ્ય સાત્ત્વિકી વિનિવર્ત્તતે ।। ૫.

જ્યારે બ્રહ્મા રાજસ ગુણથી ભરપૂર થાય છે, ત્યારે પુરુષ નામે ઓળખાતી સત્વગુણવાળી શક્તિ તેમાં થી વિલય પામે છે.

યદા ભવતિ કાલાત્મા ઉદ્રેકાત્તમસસ્તુ સઃ। બ્રહ્માખ્યા સા તદા ત્વસ્ય રાજસી વિનિવર્ત્તતે ।। ૫.

જ્યારે સમયતત્વમાં તમોગુણ વધે છે અને તે પ્રબળ બને છે, ત્યારે બ્રહ્મા તરીકે ઓળખાતી રાજસ શક્તિ તેમાં થી વિલય પામે છે.

સત્ત્વોદ્રેકાત્તુ પુરુષો યદા ભવતિ સ પ્રભુઃ। કાલાખ્યા સા તદા તસ્ય પુનર્નભવતીતિ વૈ ।। ૫.

જ્યારે સત્વગુણ વધવાથી પુરુષ સ્વરૂપે પ્રભુ પ્રગટ થાય છે, ત્યારે તેમાં માટે સમય નામે ઓળખાતી શક્તિ અસ્તિત્વમાં રહેતી નથી.

ક્રમાત્તસ્ય નિવર્ત્તન્તે રૂપં નામ ચ કર્મ ચ। ત્રૈલોક્યે વર્ત્તમાનસ્ય સર્વાનુગ્રહનિગ્રહૈઃ ।। ૫.

ક્રમશઃ, ત્રણેય લોકમાં રહેલા એના સ્વરૂપ, નામ અને કર્મો સર્વજીવો પર કૃપા અને નિયંત્રણ કરવાથી વિલય પામે છે.

યદા ભવતિ બ્રહ્મા ચ તદા ચાન્તરમુચ્યતે। યદા ચ પુરુષો બ્રહ્મા ન ચૈવ પુરુષસ્તુ સઃ ।। ૫.

જ્યારે બ્રહ્મા અસ્તિત્વમાં હોય છે, ત્યારે એક અંતરાલ કહેવાય છે; અને જ્યારે પુરુષ બ્રહ્મા બને છે, ત્યારે તે માત્ર પુરુષ રહેતો નથી.

મણિર્વિભજતે વર્ણાન્ વિચિત્રાન્ સ્ફટિકે યથા। વૈમલ્યાદાશ્રયવશાત્તદ્વર્ણઃ સ્યાત્તદઞ્જનઃ ।। ૫.

જેમ મણિ વિવિધ રંગોને સ્ફટિકમાં વિભાજિત કરે છે, તેમ તેની શુદ્ધિ અને આધારના સ્વભાવ પ્રમાણે એ રંગ દેખાય છે.

તદા ગુણવશાત્તસ્ય સ્વયમ્ભોરનુરઞ્જનમ્। એકત્વે ચ પૃથક્ત્વે ચ પ્રોક્તમેતન્નિદર્ઘનમ્ ।। ૫.

તે જ રીતે, ગુણોના પ્રભાવથી સ્વયંભૂમાં રંગત આવે છે; એકરૂપતા કે ભિન્નતા હોય, એનું આ જ સ્પષ્ટીકરણ કહેવાયું છે.