વાયુપુરાણમ્

દીપ્તિમેધા યશોમેધાઃ સ્થિરમેધાસ્તથૈવ ચ । સર્વમેધાશ્વમેધાશ્ચ પ્રતિમેધાશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ । મેધાવાન્ મેધહર્ત્તા ચ કીર્ત્તિતાસ્તુ સુમેધસઃ

દીપ્તિમેધા, યશોમેધા, સ્થિરમેધા, સર્વમેધા, અશ્વમેધા, પ્રતિમેધા, મેધાવાન અને મેધહર્તા—આ નામો પણ સુમેધસમાં ગણાય છે.

વિભુરિન્દ્રસ્તદા તેષામાસીદ્વિક્રાન્તપૌરુષઃ । પૌલસ્ત્યો વેદબાહુશ્ચ યજુર્નામા ચ કાશ્યપઃ

એ સમયે વિભુ તેમનો ઇન્દ્ર હતો, જે પરાક્રમમાં શક્તિશાળી હતો; પૌલસ્ત્ય વેદબાહુ હતો, અને કાશ્યપને યજુર કહેવામાં આવતો.

હિરણ્યરોમાઙ્ગિરસો વેદશ્રીશ્ચૈવ ભાર્ગવઃ । ઊર્દ્ધ્વબાહુશ્ચ વાસિષ્ઠઃ પર્જન્યઃ પૌલહસ્તથા । સત્યનેત્રસ્તથાત્રેય ઋષયો રૈવતાન્તરે

હિરણ્યરોમ અંગિરસ હતા, વેદશ્રી ભાર્ગવ હતા, ઊર્ધ્વબાહુ વાસિષ્ઠ હતા, પર્જન્ય પૌલહ હતા અને સત્યનેત્ર આત્રેય હતા—આ બધા ઋષિઓ રૈવતના સમયગાળામાં હતા.

મહાપુરાણસમ્ભાવ્યઃ પ્રત્યઙ્ગપરહા શુચિઃ । બલબન્ધુર્નિરામિત્રઃ કેતુભૃઙ્ગો દૃઢવ્રતઃ । ચરિષ્ણવસ્ય પુત્રાસ્તે પઞ્ચમઞ્ચૈતદન્તરમ્

મહાન પુરાણ તરીકે માન્ય, દરેક અંગ માટે સમર્પિત, શુદ્ધ, બળવાન, દુશ્મન વિના, ધ્વજધારી, દૃઢ પ્રતિજ્ઞાવાન — આવા ચરિષ્ણવના પુત્રો છે, જે આ ક્રમમાં પાંચમા છે.

સ્વારોચિષોત્તમશ્ચૈવ તામસો રૈવતસ્તથા । પ્રિયવ્રતાન્વયા હ્યેતે ચત્વારો મનવસ્તથા

સ્વારોચિષ, ઉત્તમ, તામસ અને રૈવત — આ ચાર મનુઓ પ્રિયવ્રતના વંશજ છે.

ષષ્ઠે ખલ્વથ પર્યાયે દેવા યે ચાક્ષુષેઽન્તરે । આદ્યાઃ પ્રસૂતા ભાવ્યાશ્ચ પૃથુકાશ્ચ દિવૌકસઃ । મહાનુભાવલેખાશ્ચ પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતઃ

છઠ્ઠા ચક્રમાં, ચક્ષુષ મનુના અવધિમાં રહેલા દેવતાઓ — પ્રથમ જન્મેલા, ભવિષ્યમાં જન્મનાર અને પૃથુક નામના દેવતાઓ તથા મહાન શક્તિ ધરાવનારા લેખા — આ પાંચ દેવગણ તરીકે ઓળખાય છે.

દિવૌકસઃ સર્ગ એષ પ્રોચ્યતે માતૃનામભિઃ । અત્રેઃ પુત્રસ્ય નપ્તાર આરણ્યસ્ય પ્રજાપતેઃ । ગણાશ્ચ તેષાં દેવાનામેકૈકો હ્યષ્ટકઃ સ્મૃતઃ

આ દેવતાઓની રચના માતાઓના નામથી ઓળખાય છે; અત્રિના પુત્રના પૌત્રો, આરણ્ય પ્રજાપતિના વંશજ; અને દરેક દેવગણમાં આઠ-આઠ દેવતાઓ ગણાય છે.

અન્તરિક્ષો વસુહયો હ્યતિથિશ્ચ પ્રિયવતઃ । શ્રોતા મન્તા સુમન્તા ચ આદ્યા હ્યેતે પ્રકીર્ત્તિતાઃ

અંતરિક્ષ, વસુહય, અતિથિ, પ્રિયવત, શ્રોતા, મંતા અને સુમંતા — આ પ્રથમ ગણાય છે.

શ્યેનભદ્રસ્તથા પશ્યઃ પથ્યનેત્રો મહાયશાઃ । સુમનાશ્ચ સુવેતાશ્ચ રૈવતઃ સુપ્રચેતસઃ । દ્યુતિશ્ચૈવ મહાસત્ત્વઃ પ્રસૂતાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥૨.૧.

શ્યેનભદ્ર, પશ્ય, પથ્યનેત્ર, મહાયશ, સુમના, સુવેટા, રૈવત, સુપ્રચેતસ, દ્યુતિ અને મહાસત્ત્વ — આ બધા સંતાન ગણાય છે.

૬૨.૬૦ વિજયઃ સુજયશ્ચૈવ મનોદ્યાનૌ તથૈવ ચ । સુમતિઃ સુપરિશ્ચૈવ વિજ્ઞાતોઽર્થપતિશ્ચ યઃ । ભાવ્યા હ્યેતે સ્મૃતા દેવાઃ પૃથુકાંસ્તુ નિબોધત

વિજય, સુજય, મનોદ્યાન, સુમતિ, સુપરી, વિજ્ઞાત અને અર્થપતિ — આ ભવિષ્યના દેવતાઓ ગણાય છે; હવે પૃથુકોના વિષે સાંભળો.

અજિષ્ટઃ શાક્યનો દેવો વાનપૃષ્ઠસ્તથૈવ ચ । શાઙ્કરઃ સત્યધૃષ્ણુશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ વિજયસ્તથા । અજિતશ્ચ મહાભાગઃ પૃથુકાસ્તે દિવૌકસઃ

અજિષ્ટ, શાક્યન, વાનપૃષ્ઠ, શાંકર, સત્યધૃષ્ણુ, વિષ્ણુ, વિજય અને મહાભાગી અજિત — આ પૃથુકા દેવતાઓ છે.

લેખાંસ્તથા પ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મે નિબોધત । મનોજવઃ પ્રઘાસસ્તુ પ્રચેતાસ્તુ મહાયશાઃ

હવે હું લેખાઓનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો: મનોજવ, પ્રઘાસ, પ્રચેતસ અને મહાયશ.

વાતો ધ્રુવક્ષિતિશ્ચૈવ અદ્ભુતશ્ચૈવ વીર્યવાન્ । અવનો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ લેખાઃ સમ્પરિકીર્ત્તિતાઃ

વાત, ધ્રુવક્ષિતિ, અદ્ભુત (શક્તિશાળી), અવન અને બૃહસ્પતિ — આ લેખાઓ ગણાય છે.

મનોજવો મહાવીર્યસ્તેષામિન્દ્રસ્તદાભવત્ । ઉન્નતો ભાર્ગવશ્ચૈવ હવિષ્માનઙ્ગિરઃસુતઃ

આમાં મનોજવ મહાવીર બન્યો ઇન્દ્ર; ઉન્નત, ભાર્ગવ અને હવિષ્માન (અંગિરસપુત્ર) પણ હતા.

સુધામા કાશ્યપશ્ચૈવ વાસિષ્ઠો વિરજસ્તથા । અતિમાનશ્ચ પૌલસ્ત્યઃ સહિષ્ણુઃ પૌલહસ્તથા । મધુરા ત્રેય ઇત્યેતે સપ્ત વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે

સુધામા, કશ્યપ, વાસિષ્ઠ, વિરજ, અતિમાન, પૌલસ્ત્ય, સહિષ્ણુ, પૌલહ અને મધુરા, ત્રેય — આ સાત ચક્ષુષ અવધિના છે.

ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાક્ કૃતિઃ । અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશ્ચેતિ તે નવ

ઊરુ, પૂરુ, શતદ્યુમ્ન, તપસ્વી, સત્યવાક, કૃતિ, અગ્નિષ્ટુદ, અતિરાત્ર અને સુદ્યુમ્ન — આ નવ છે.

અભિમન્યુશ્ચ દશમો નાદ્વલેયા મનોઃ સુતાઃ । ચાક્ષુષસ્ય સુતા હ્યેતે ષષ્ઠં ચૈવ તદન્તરમ્

અભિમન્યુ દસમો છે; નાદ્વાલીથી જન્મેલા મનુના પુત્રો — આ ચક્ષુષના પુત્રો છે, જે ક્રમમાં છઠ્ઠા છે.

વૈવસ્વતેન સઙ્ખ્યાતસ્તસ્ય સર્ગો મહાત્મનઃ । વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કથિતં વૈ મયા દ્વિજાઃ

વૈવસ્વત મહાત્માનું સર્જન ગણાયું છે; મેં તેને વિગતે અને ક્રમશઃ વર્ણન કર્યું છે, હે દ્વિજો.

ચાક્ષુષસ્ય તુ દાયાદઃ સમ્ભૂતઃ કશ્યપાન્વયે । તસ્યાન્વવાયે યેઽપ્યન્યે તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ॥૨.૧.

ચક્ષુષનો વારસદાર કશ્યપના વંશમાં જન્મ્યો હતો; તેના વંશમાં જે અન્ય ઉપજે, તે પણ સાચું કહો.

૬૨.૭૦ સૂત ઉવાચ॥ ચાક્ષુષસ્ય નિસર્ગન્તુ સમાસાચ્છ્રોતુમર્હથ । તસ્યાન્વવાયે સમ્ભૂતઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્

સૂતે કહ્યું: ચક્ષુષનું સર્જન સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો; તેના વંશમાં વેના પુત્ર પ્રથુ, પ્રખર પરાક્રમી, જન્મ્યા.

પ્રજાનાં પતયશ્ચાન્યે દક્ષઃ પ્રાચેતસસ્તથા । ઉત્તાનપાદં જગ્રાહ પુત્રમત્રિઃ પ્રજાપતિઃ

અન્ય પ્રજાપતિઓમાં દક્ષ અને પ્રાચેતસ હતા; અત્રિ પ્રજાપતિએ ઉત્તાનપાદને પુત્ર તરીકે સ્વીકાર્યા.

દક્ષકસ્ય તુ પુત્રોઽસ્ય રાજા હ્યાસીત્ પ્રજાપતેઃ । સ્વાયમ્ભુવેન મનુના દત્તોઽત્રેઃ કારણં પ્રતિ

દક્ષનો પુત્ર પ્રજાપતિની સંતાનમાં રાજા બન્યો હતો. સ્વાયંભુવ મનુએ તેને એક ખાસ કારણસર અત્રિને આપ્યો હતો.

મન્વન્તરમથાસાદ્ય ભવિષ્યં ચાક્ષુષસ્ય હ । ષષ્ઠં તદનુવક્ષ્યામિ ઉપોદ્ઘાતેન વૈ દ્વિજાઃ

જ્યારે ચક્ષુષ મન્વંતર આવશે, ત્યારે હું છઠ્ઠું મન્વંતર વિગતે કહીશ, દ્વિજોએ, શરૂઆતથી સમજાવીશ.

ઉત્તાનપાદાચ્ચતુરા સૂનૃતા વિત્તભાવિની । ઉત્પન્ના ચાધિધર્મેણ ધ્રુવસ્ય જનની શુભા । ધર્મસ્ય પત્ન્યાં લક્ષ્મ્યાં વૈ ઉત્પન્ના સા શુચિસ્મિતા

ઉત્તાનપાદથી ચાર દિકરીઓ જન્મી: સુનૃતા, વિત્તભાવિની, અને અધિધર્મા, જે ધ્રુવની શુભ માતા છે. ધર્મની પત્ની લક્ષ્મીથી શુચિસ્મિતા જન્મી, જે શુદ્ધ હાસ્યવાળી હતી.

ધ્રુવઞ્ચ કીર્ત્તિમન્તઞ્ચ અયસ્મન્તં વસું તથા । ઉત્તાનપાદોઽજનયત્ કન્યે દ્વે ચ શુચિસ્મિતે । મનસ્વિનીં સ્વરાઞ્ચૈવ ત્રયોઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ઉત્તાનપાદે ધ્રુવ, કીર્તિમાન, અયસ્માન અને વસુ, તથા બે દિકરીઓ શુચિસ્મિતા અને મનસ્વિનીને જન્મ આપ્યો. સ્વરા પણ જન્મી, આમ ત્રણ પુત્રો કહેવાય છે.

ધ્રુવો વર્ષસહસ્રાણિ દશ દિવ્યાનિ વીર્યવાન્ । તપસ્તેપે નિરાહારઃ પ્રાર્થયન્ વિપુલં યશઃ

ધ્રુવે દસ દિવ્ય વર્ષો સુધી નિરાહાર રહીને મહાન યશની ઇચ્છાથી કઠોર તપ કર્યું.

ત્રેતાયુગે તુ પ્રથમે પૌત્રઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય સઃ । આત્માનં ધારયન્ યોગાત્ પ્રાર્થયન્ સુમહદ્યશઃ

પ્રથમ ત્રેતાયુગમાં, સ્વાયંભુવનો પૌત્ર યોગ દ્વારા પોતાને સંભાળી, અત્યંત મહાન પ્રતિષ્ઠાની ઇચ્છા રાખતો હતો.

તસ્મૈ બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતો જ્યોતિષાં સ્થાનમુત્તમમ્ । આભૂતસંપ્લવં હૃદ્યમસ્તોદયવિવર્જિતમ્

બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને તેને તારાઓમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન આપ્યું, જે ઉદય-અસ્તથી પર છે અને ક્યારેય નાશ પામતું નથી.

તસ્યાતિમાત્રામૃદ્ધિં ચ મહિમાનં નિરીક્ષ્ય હ । દૈત્યાસુરાણામાચાર્યઃ શ્લોકમપ્યુશના જગૌ॥૨.૧.

તેની અદભૂત સમૃદ્ધિ અને મહિમા જોઈને દૈત્ય-અસુરોના આચાર્ય ઉશનાએ એક શ્લોક ગાયો.