વાયુપુરાણમ્

સ્વરૈઃ ષોડશભિઃ ક્લૃપ્ત વદનાઃ પ્રણવાન્તરાઃ। કચવર્ગોદ્ભવૈર્વર્ણૈઃ પઞ્ચાવયવપાણયઃ ।। ૪૨.

તેમના મુખમાં શોડશ સ્વરો સાથે પ્રણવ ધ્વનિ હતી; તેમના હાથ પાંચ અવયવવાળા હતા, જે કણ્ઠ્ય વર્ગના અક્ષરોમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા.

પવર્ગદક્ષચરણા વામપાદાસ્તવર્ગતઃ। આતરન્ત્યન્તવર્ણાશ્ચ યેષાં કુક્ષિદ્વયાત્મકૌ ।। ૪૨.

તેમના જમણા પગ પવર્ગમાંથી અને ડાબા પગ તવર્ગમાંથી હતા; શરીર અંતિમ અક્ષરોમાંથી બનેલા હતા અને બંને બાજુએ પેટ રચાયું હતું.

નાભિનિદ્રાઃ કાન્તપૃષ્ઠા મોદરા યરલવોત્કચાઃ। અગ્નિદક્ષાંશરુચિરા ધરાગ્રીવા ભૃતાસકાઃ ।। ૪૨.

તેમના નાભિમાં અનુસ્વાર, પીઠમાં પલ્યટ વર્ગ, પેટમાં યરલવ જેવા અર્ધવ્યંજન, ગળામાં અગ્નિ અને ચંદ્ર વર્ગની કાંતિ હતી અને ખભા મજબૂત હતા.

અન્તસ્થસન્ધિસંસ્થાના વૈખરીવાગ્વિજૃમ્ભિતાઃ। અપશ્યન્મથુરામેષાં હૃદયામ્ભોજકલ્પિતામ્ ।। ૪૨.

તેમના આંતરિક સંધિ અને બંધનોથી વાણી સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થતી હતી; તેમણે પોતાના હૃદયકમળમાં સ્થિત મથુરા દર્શી.

હરેર્ભગવતઃ સાક્ષાદાવિર્ભાવસ્થલી હિ સા। કાશીમપશ્યદ્ભ્રૂમધ્યે માયામાધારસંસ્થિતામ્ ।। ૪૨.

કારણ કે એ જગ્યા હરિ ભગવાનના પ્રગટ થવાનો સ્થાન છે; ભ્રૂમધ્યમાં તેણે માયાના આધારરૂપ કાશીનું દર્શન કર્યું.

લિઙ્ગદેશે તતઃ કાઞ્ચીમવન્તીં નાભિમણ્ડલે । કણ્ઠસ્થાં દ્વારકામેષાં પ્રયાગં પ્રાણગં તથા ।। ૪૨.

પછી લિંગસ્થાને કાંચી, નાભિમાં અવંતી, ગળામાં દ્વારકા અને શ્વાસસ્થાને પ્રયાગનું સ્થાન જોયું.

સવ્યાપસવ્યયોસ્તેષાં ગડ્ગાઽપિ યમુના નદી । મધ્યે સરસ્વતી સાક્ષાદ્ગયાક્ષેત્રં તથાનને ।। ૪૨.

તેમના જમણા અને ડાબા ભાગે ગંગા અને યમુના નદીઓ હતી; વચ્ચે સરस्वતી અને મુખસ્થાને ગયા ક્ષેત્ર હતું.

હનુગ્રીવામધ્યગતં પ્રભાસક્ષેત્રમુત્તમમ્। બદર્ય્યાશ્રમમેતેષાં બ્રહ્મરન્ધ્રે દદર્શ હ ।। ૪૨.

હનુ અને ગળાના સંધિએ શ્રેષ્ઠ પ્રભાસ ક્ષેત્ર હતું અને માથાના ટોચે બદરી આશ્રમનું દર્શન થયું.

પૌણ્ડ્રવર્ધનનેપાલપીઠં નયનયોર્યુગે। પીઠં પૂર્ણગિરિંનામ લલાટે સમદૃશ્યત ।। ૪૨.

બન્ને આંખોમાં પૌંડ્રવર્ધન અને નેપાળ પીઠ, કપાળ પર પૂર્ણગિરિ પીઠ દેખાયું.

કણ્ઠે ચ મથુરાપીઠં કાઞ્ચીપીઠં કટિસ્થિતમ્। જાલન્ધરં તથા પીઠં સ્તનદેશેષ્વદૃશ્યત ।। ૪૨.

ગળામાં મથુરા પીઠ, કમર પર કાંચી પીઠ અને સ્તનસ્થાને જાલંધર પીઠ દેખાયું.

ભૃગુપીઠં કર્ણદેશે હ્યયોધ્યાં નાસિકાપુટે। બ્રહ્મરન્ધ્રે સ્થિતં બ્રાહ્યં શૈવં સીમન્તસીમનિ ।। ૪૨.

કાનના ભાગે ભૃગુ પીઠ, નાકના ટોચે અયોધ્યા, માથાના ટોચે બ્રાહ્મ પીઠ અને વાળની ભાગમાં શૈવ પીઠ હતું.

શાક્તં જિહ્વાગ્ર ધિષણં વૈષ્ણવં હૃદયામ્બુજે। સૌરં ચક્ષુઃપ્રદેશસ્થં બૌદ્ધઞ્છાયાસુ સઙ્ગતમ્ ।। ૪૨.

જીભના ટોચે શાક્ત પીઠ, તાળુમાં ધિષણ પીઠ, હૃદયકમળમાં વૈષ્ણવ પીઠ, આંખોના વિસ્તારમાં સૌર પીઠ અને છાયામાં બૌદ્ધ પીઠ હતું.

સૌત્રામણિં કણ્ઠદેશે પશુબન્ધમથોરસિ। વાજપેયં કટિતટે હ્યગ્નિહોત્રં તથાનને ।। ૪૨.

ગળામાં સૌત્રામણિ પીઠ, છાતી પર પશુબંધ પીઠ, કમર પર વાજપેય પીઠ અને મુખમાં અગ્નિહોત્ર પીઠ હતું.

અશ્વમેધં કટિતટે નરમેધમથોદરે। રાજસૂયં શિરોદેશે આવસથ્યં તથાઽધરે ।। ૪૨.

કંઠ પર અશ્વમેધ યજ્ઞ છે, પેટમાં મનુષ્યમેધ, માથા પર રાજસૂય અને નીચે આવસથ્ય યજ્ઞ છે.

ઊર્દ્ધ્વોષ્ઠે દક્ષિણાગ્નિઞ્ચ ગાર્હપત્યં મુખાન્તરે। હવ્યં શ્રુતૌ મન્ત્રભેદાંસ્તથા રોમસ્વવસ્થિતાન્। ભૃત્યૈરિવ મહારાજં પુરાણૈર્ન્યાયમિશ્રિતૈઃ ।। ૪૨.

ઉપરના ઓઠ પર દક્ષિણાગ્નિ છે, મોઢાની અંદર ગારહપત્ય અગ્નિ છે; કાનમાં હવિ છે, મંત્રોના ભેદ વાળમાં વસે છે, જેમ કે ભૃત્યો મહારાજાને પ્રાચીન અને યોગ્ય રીતિ સાથે સેવા કરે છે.

સંહિતાભિશ્ચ તન્ત્રૈશ્ચ પૃથક્પૃથગુપાસિતાન્। કર્મ જ્ઞાનોપાસનાભિર્જનાનુગ્રહકારકાન્ ।। ૪૨.

સamhિતાઓ અને તંત્રો દ્વારા અલગ અલગ રીતે પૂજાતા, આ કર્મ, જ્ઞાન અને ઉપાસના લોકોના કલ્યાણ માટે થાય છે.

દૃષ્ટ્વા સુવિસ્મિતમના મુનિઃ કૃષ્ણો બભૂવ તાન્ । બ્રહ્મતેજોમયાન્દિવ્યાંસ્તપતોઽર્કાનિવચ્યુતાન્। જ્લતોઽગ્ની નિવોદર્કાન્કોટીન્દુસમદર્શનાન્ ।। ૪૨.

એમને જોઈને ઋષિ કૃષ્ણ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા; તેઓ બ્રહ્મના તેજથી પ્રકાશમાન હતા, તપથી ઉત્પન્ન થયેલા સૂર્ય જેવા તેજસ્વી, લાકડામાંથી ઉગેલા અગ્નિ જેવા અને કરોડો ચાંદની જેમ ઝગમગતા હતા.

વવન્દે સહસોત્થાય દણ્ડવત્પતિતો મુનિઃ। કૃતાર્થોઽહં કૃતાર્થોઽહં કૃતાર્થોઽહમિતીરયન્ ।। ૪૨.

મુનિ તરત જ ઊભા થયા, દંડવત્ નમન કર્યું અને કહ્યું: 'હું ધન્ય થયો, હું ધન્ય થયો, હું ધન્ય થયો.'

અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં મનઃ। અદ્ય મે સફલઞ્ચાયુર્યદ્ભવન્તોઽક્ષિગોચરાઃ ।। ૪૨.

આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારું મન સફળ થયું, આજે મારું આયુષ્ય સફળ થયું, કેમ કે આપ મારા દૃષ્ટિગોચર થયા.

અલૌકિકંલૌકિકઞ્ચ યત્ કિઞ્ચિદપિ વિદ્યતે। ન તદ્વોઽવિદિતં વેદ્યં ભૂત ભવ્યં ભવચ્ચ યત્ ।। ૪૨.

આ જગતમાં કે પરલોકમાં જે કંઈ છે, એવું કંઈ નથી કે આપને અજાણ કે અજ્ઞેય હોય, ભૂતકાળ, વર્તમાન કે ભવિષ્ય – બધું જ આપને જાણીતું છે.

ન પ્રવૃત્તિફલા યૂયં દર્શયન્તોઽપિ તાન્સદા। યદૃચ્છાકરસઙ્કોચવિધાનાયેહ રાગિણામ્ ।। ૪૨.

આપ હંમેશા કર્મના ફળ દર્શાવો છો, છતાં પણ ક્યારેય તેનો લાભ લેવા ઇચ્છતા નથી; એ તો માત્ર કર્મમાં આસક્ત લોકોની ઇચ્છાઓને સંયમમાં રાખવા માટે છે.

પ્રપઞ્ચસ્યાપિ મિથ્યાત્વે બ્રહ્મત્વે વા નિધીતરૌ। ન મૃષારાગવિષયૌ તત્સઙ્કોચવિધિક્ષયૌ ।। ૪૨.

જગત મિથ્યા હોય કે બ્રહ્મરૂપ હોય, આપને ખોટી આસક્તિ કે તેના બંધન અને વિનાશનો સ્પર્શ થતો નથી.

અતો લોકહિતૈર્નૂનં પરમાર્થનિરૂપણે। સ્વોક્તાઃ સ્વર્ગાદિવિષયાઃ નશ્વરા ઇતિ નિન્દિતાઃ ।। ૪૨.

લોકોના હિત માટે અને પરમાર્થના નિર્ધાર માટે, આપ સ્વર્ગાદિ વિષયોને નાશવાન અને નિંદનીય ગણાવ્યા છે.

અધિકારિવિભેદેન કર્મજ્ઞાનોપદેશતઃ। ત્રાતં સર્વં જગન્નૂનં શબ્દબ્રહ્માત્મમૂર્ત્તિભિઃ ।। ૪૨.

અધિકારીના ભેદ અને કર્મ-જ્ઞાનના ઉપદેશ પ્રમાણે, સમગ્ર જગત આપના શબ્દ-બ્રહ્મ સ્વરૂપથી અવશ્ય રક્ષાય છે.

અતોઽહં પ્રષ્ટુમિચ્છમિ ભવન્તશ્ચેત્કૃપાલવઃ । કર્મણાં ફલમાદિષ્ટં સર્ગઃ કામૈકચેતસામ્ ।। ૪૨.

અત્યારે હું પૂછવા ઇચ્છું છું, જો આપ કૃપાળુ હો તો: કર્મનું નિર્ધારિત ફળ શું છે અને કામમાં મન લગાવનારાઓ માટે સર્જન શું છે?

ઈશાર્પિતધિયાં પુંસાં કૃતસ્યાપિ ચ કર્મણઃ। ચિત્તશુદ્ધિસ્તતો જ્ઞાનં મોક્ષશ્ચ તદનન્તરમ્ ।। ૪૨.

જે લોકોનું મન ઈશ્વરને અર્પિત છે, તેઓ કર્મ કરે ત્યારે પણ ચિત્તની શુદ્ધિ થાય છે, પછી જ્ઞાન મળે છે અને પછી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

મોક્ષો બ્રહ્મૈક્યમિત્યેવં સચ્ચિદાનન્દમેવ યત્। સર્વં સમાપ્યતે તસ્મિઞ્જ્ઞાતે યદ્ધિ કૃતાકૃતમ્ ।। ૪૨.

મોક્ષ એટલે બ્રહ્મ સાથે એકતા, જે સત્ય, ચેતના અને આનંદરૂપ છે; એ જાણ્યા પછી જે કરવામાં આવ્યું કે ન કરવામાં આવ્યું – બધું પૂર્ણ થઈ જાય છે.

યન્નિઃસઙ્ગં ચિદાકાશં જ્ઞાનરૂપમસંવૃતમ્। નિરીહમચલં શુદ્ધમગુણં વ્યાપકં સ્મૃતમ્ ।। ૪૨.

જે અનાસક્ત છે, ચેતનાનું આકાશ છે, જ્ઞાનરૂપ છે, ઢંકાયેલું નથી, નિરિચ્છા, અચળ, શુદ્ધ, ગુણરહિત અને સર્વવ્યાપી છે – એ જ યાદ કરવામાં આવે છે.

વિકારેષુ વિનશ્યત્સુ નિર્વિકારં ન નશ્યતિ। યથાન્ધતમસા વ્યાપ્તલોકસ્ય રવિરોજસા ।। ૪૨.

પરિવર્તનો નાશ પામે ત્યારે પણ જે બદલાતું નથી એ ક્યારેય નાશ પામતું નથી; જેમ ઘન અંધકારથી ઘેરાયેલા જગતમાં સૂર્યનું પ્રકાશ વ્યાપે છે.