વાયુપુરાણમ્

શિખિપારાવતશુકપિકકોલાહલાકુલે। નિરોધાર્થં ગવામેવ ધાવમાનમિતસ્તતઃ ।। ૪૨.

મોર, કબૂતર, પોપટ અને કોયલના કલરવથી ગુંજતું, કૃષ્ણ માત્ર ગાયોને રોકવા માટે અહીંથી ત્યાં દોડતો હતો.

રાધાવિલાસરસિકં કૃષ્ણાખ્યં પુરુષં પરમ્। શ્રુતવાનસ્મિ વેદેભ્યો યતસ્તદ્ગોચરોઽભવત્ ।। ૪૨.

રાધાના રમણમાં રસિક એવા, કૃષ્ણ નામે પરમ પુરુષ વિશે મેં વેદોમાંથી સાંભળ્યું છે, કારણ કે એ વેદો દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે.

એવં બ્રહ્મણિ ચિન્માત્રે નિર્ગુણે ભેદવર્જિતે। ગોલોકસંજ્ઞિકે કૃષ્ણો દીવ્યતીતિ શ્રુતં મયા ।। ૪૨.

આ રીતે, બ્રહ્મરૂપ, ચિત્તમાત્ર, ગુણરહિત અને અભેદ એવા, ગોલોક નામના ધામમાં કૃષ્ણ પ્રકાશમાન છે – એવું મેં સાંભળ્યું છે.

નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિન્નિગમાગમયોરપિ। તથાપિ નિગમો વક્તિ હ્યક્ષરાત્ પરતઃ પરઃ ।। ૪૨.

આથી વધારે ઊંચું કંઈ નથી, એ વેદ કે આગમમાં પણ નથી; છતાં વેદ કહે છે કે અક્ષરથી પણ પરમ કોઈ છે.

ગોલોકવાસી ભગવાનક્ષરાત્પર ઉચ્યતે। તસ્માદપિ પરઃ કોઽસૌ ગીયતે શ્રુતિભિઃ સદા ।। ૪૨.

ગોલોકમાં નિવાસ કરતા ભગવાનને અક્ષરથી પણ પરમ કહેવામાં આવે છે; તો પછી એ કરતાં પણ પરમ કોણ છે, જેને શાસ્ત્રો હંમેશા ગાય છે?

ઉદ્દિષ્ટો વેદ વચનૈર્વિશેષો જ્ઞાયતે કથમ્। શ્રુતેર્વાર્થોઽન્યથા બોધ્યઃ પરતસ્ત્વક્ષરાદિતિ ।। ૪૨.

વેદના વચનો દ્વારા દર્શાવેલી વિશેષતા કેવી રીતે જાણી શકાય? શાસ્ત્રનો અર્થ બીજું રીતે સમજવો જોઈએ: અક્ષરથી પણ પરમ કોઈ છે.

શ્રુત્યર્થે સંશયાપન્નો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ। વિચારયામાસ ચિરં ન પ્રપેદે યથાતથમ્ ।। ૪૨.

શાસ્ત્રના અર્થમાં સંશયમાં પડેલા સત્યવતીપુત્ર વ્યાસે લાંબા સમય સુધી વિચાર કર્યો, પણ સાચી વાત સુધી પહોંચી શક્યા નહીં.

સૂત ઉવાચ।। વિચારયન્નપિ મુનિર્નાપ વેદાર્થનિશ્ચયમ્। વેદો નારાયણઃ સાક્ષાદ્યત્ર મુહ્યન્તિ સૂરયઃ ।। ૪૨.

સૂતે કહ્યું: મુનિએ ઘણો વિચાર કર્યો છતાં વેદનો નિશ્ચિત અર્થ જાણી શક્યા નહીં; વેદ તો સીધા નારાયણ છે, જેમાં મહાન જ્ઞાની પણ મુંઝાય છે.

તથાપિ મહતીમાર્ત્તિં સતાં હૃદયતાપિનીમ્। પુનર્વિચારયામાસ કં વ્રજામિ કરોમિ કિમ્ ।। ૪૨.

છતાં પણ, સજ્જનોના હૃદયને દુ:ખ આપતી મોટી વ્યથા અનુભવતા, તેમણે ફરી વિચાર કર્યો: 'હું કોને મળું? શું કરું?'

પશ્યામિ ન જગત્યસ્મિન્સર્વજ્ઞં સર્વદર્શનમ્। અજ્ઞાત્વાઽન્યતમં લોકે સન્દેહવિનિવર્ત્તકમ્ ।। ૪૨.

આ જગતમાં હું એવો કોઈ સર્વજ્ઞાની કે સર્વદ્રષ્ટા નથી જોઈ રહ્યો, કે જે બીજાને જાણ્યા વિના સંશય દૂર કરી શકે.

મેરોઃ કુહરિણીં ગત્વા ચચાર પરમં તપઃ। યત્ર કાર્ત્તસ્વરક્ફૂર્જજ્જ્યોત્સ્નાજાલૈર્નિરન્તરમ્ ।। ૪૨.

તેઓ મેરુ પર્વતની ગુફામાં ગયા અને ત્યાં પરમ તપ કર્યું, જ્યાં સોનાના તાડના વૃક્ષો ચાંદનીની ધારા વડે સદા પ્રકાશિત રહે છે.

સદા પ્રબાધતે વિષ્વક્તમઃસ્તોમં દૃશન્તુદમ્। ચકાસ્તે યત્ર પરમં કાન્તારમતિસુન્દરમ્ ।। ૪૨.

ત્યાં પ્રકાશ હંમેશા ચારેય બાજુના ઘન અંધકારને દૂર કરે છે અને ત્યાં એક અતિ સુંદર અને મનોહર વન તેજથી ઝગમગે છે.

નાનાદ્રુમલત ---ત્પક્ષિનિનાદિતમ્। ક્ષુત્પિપાસાભયક્રોધતાપગ્લાનિવિવર્જિતમ્ ।। ૪૨.

વિવિધ વૃક્ષો અને લતામાં અનેક પ્રકારના પક્ષીઓના અવાજથી ગુંજતું, જ્યાં ભૂખ, તરસ, ભય, ક્રોધ, થાક અને ક્લાંતિ નથી.

જલાશયૈર્બહુવિધૈઃ પદ્મિનીખણ્ડમણ્ડિતૈઃ । જાતરૂપશિલાનદ્ધતટસઞ્ચારપાક્ષ ।। ૪૨.

અન્ય પ્રકારના સરોવરોથી, કમળોના સમૂહોથી શોભાયમાન, અને તેના કિનારા સોનાની શિલાઓથી ઘેરાયેલા છે.

યુક્તમમ્ભોજ પવનૈઃ સેવ્યમાનં સમન્તતઃ। શિવૈરધ્યાસિતમ્ભાવૈર્હિંસ્રૈઃ સત્ત્વૈઃ સમુજ્ઝિતમ્ ।। ૪૨.

કમળના સુગંધિત પવનોથી ભરેલું, ચારે બાજુથી શુભ પ્રાણીઓથી સેવિત અને હિંસક જીવોથી રહિત છે.

નિર્જનં દિવ્યલતિકાપ્રિયખણ્ડવરાજિતમ્। શૂકૈઃ પારાવતૈ ર્હૃદ્યૈરુન્મદન્મત્તકોકિલમ્ ।। ૪૨.

એકાંત જગ્યા, જ્યાં દિવ્ય વેલોનું મનપસંદ જૂથ શોભે છે, તીતર અને કબૂતરનાં મીઠાં કલરવથી મન પ્રસન્ન થાય છે, અને કોયલ મસ્તીથી ગાય છે.

ઉત્પતત્પદ્મરજસાં પટલામોદદિઙ્‌મુખમ્। તત્રાપિ કાઞ્ચિની દિવ્યા ગુહા પરમશોભના ।। ૪૨.

ત્યાં ઉગતા કમળના પરાગની સુગંધથી દિશાઓ મહેકી ઉઠી હતી; એ સ્થળે એક અદ્ભુત અને અતિ સુંદર ગુફા હતી.

તાં પ્રવિશ્ય જિતા હારો જિતચિત્તો જિતાસનઃ। સસ્માર વેદાંશ્ચતુરસ્તદેકાગ્રમના મુનિઃ ।। ૪૨.

મુનિએ એ ગુફામાં પ્રવેશ કર્યો, પોતાના ઇન્દ્રિય, મન અને આસન પર વિજય મેળવ્યો હતો; તેણે એકાગ્ર ચિત્તે ચારેય વેદોનું સ્મરણ કર્યું.

ત્રયી જગામ શરદાં શતસ્ય સ્મરતોઽસ્ય હિ । પ્રાદુરાસંસ્તતો વેદાશ્ચત્વારશ્ચારુદર્શનાઃ ।। ૪૨.

મુનિએ એમ જ ધ્યાનમાં રહીને શતાબ્દી જેટલો સમય વિતાવ્યો; પછી ચારેય વેદો સુંદર રૂપે તેના સામે પ્રગટ થયા.

સ્ફુરત્પદ્મપલાશાક્ષા જટામુકુટધારિણઃ। કુશમુષ્ટિકરામ્ભોજા મૃગત્વઙ્મણ્ડિતાંસકાઃ ।। ૪૨.

તેમની આંખો કમળની પાંખડી જેવી તેજસ્વી હતી, માથા પર જટાનો મુકડો હતો, હાથમાં કુશધારી કમળ જેવા હતા અને ખભા પર મૃગચર્મ શોભતો હતો.

સ્વરૈઃ ષોડશભિઃ ક્લૃપ્ત વદનાઃ પ્રણવાન્તરાઃ। કચવર્ગોદ્ભવૈર્વર્ણૈઃ પઞ્ચાવયવપાણયઃ ।। ૪૨.

તેમના મુખમાં શોડશ સ્વરો સાથે પ્રણવ ધ્વનિ હતી; તેમના હાથ પાંચ અવયવવાળા હતા, જે કણ્ઠ્ય વર્ગના અક્ષરોમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા.

પવર્ગદક્ષચરણા વામપાદાસ્તવર્ગતઃ। આતરન્ત્યન્તવર્ણાશ્ચ યેષાં કુક્ષિદ્વયાત્મકૌ ।। ૪૨.

તેમના જમણા પગ પવર્ગમાંથી અને ડાબા પગ તવર્ગમાંથી હતા; શરીર અંતિમ અક્ષરોમાંથી બનેલા હતા અને બંને બાજુએ પેટ રચાયું હતું.

નાભિનિદ્રાઃ કાન્તપૃષ્ઠા મોદરા યરલવોત્કચાઃ। અગ્નિદક્ષાંશરુચિરા ધરાગ્રીવા ભૃતાસકાઃ ।। ૪૨.

તેમના નાભિમાં અનુસ્વાર, પીઠમાં પલ્યટ વર્ગ, પેટમાં યરલવ જેવા અર્ધવ્યંજન, ગળામાં અગ્નિ અને ચંદ્ર વર્ગની કાંતિ હતી અને ખભા મજબૂત હતા.

અન્તસ્થસન્ધિસંસ્થાના વૈખરીવાગ્વિજૃમ્ભિતાઃ। અપશ્યન્મથુરામેષાં હૃદયામ્ભોજકલ્પિતામ્ ।। ૪૨.

તેમના આંતરિક સંધિ અને બંધનોથી વાણી સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થતી હતી; તેમણે પોતાના હૃદયકમળમાં સ્થિત મથુરા દર્શી.

હરેર્ભગવતઃ સાક્ષાદાવિર્ભાવસ્થલી હિ સા। કાશીમપશ્યદ્ભ્રૂમધ્યે માયામાધારસંસ્થિતામ્ ।। ૪૨.

કારણ કે એ જગ્યા હરિ ભગવાનના પ્રગટ થવાનો સ્થાન છે; ભ્રૂમધ્યમાં તેણે માયાના આધારરૂપ કાશીનું દર્શન કર્યું.

લિઙ્ગદેશે તતઃ કાઞ્ચીમવન્તીં નાભિમણ્ડલે । કણ્ઠસ્થાં દ્વારકામેષાં પ્રયાગં પ્રાણગં તથા ।। ૪૨.

પછી લિંગસ્થાને કાંચી, નાભિમાં અવંતી, ગળામાં દ્વારકા અને શ્વાસસ્થાને પ્રયાગનું સ્થાન જોયું.

સવ્યાપસવ્યયોસ્તેષાં ગડ્ગાઽપિ યમુના નદી । મધ્યે સરસ્વતી સાક્ષાદ્ગયાક્ષેત્રં તથાનને ।। ૪૨.

તેમના જમણા અને ડાબા ભાગે ગંગા અને યમુના નદીઓ હતી; વચ્ચે સરस्वતી અને મુખસ્થાને ગયા ક્ષેત્ર હતું.

હનુગ્રીવામધ્યગતં પ્રભાસક્ષેત્રમુત્તમમ્। બદર્ય્યાશ્રમમેતેષાં બ્રહ્મરન્ધ્રે દદર્શ હ ।। ૪૨.

હનુ અને ગળાના સંધિએ શ્રેષ્ઠ પ્રભાસ ક્ષેત્ર હતું અને માથાના ટોચે બદરી આશ્રમનું દર્શન થયું.

પૌણ્ડ્રવર્ધનનેપાલપીઠં નયનયોર્યુગે। પીઠં પૂર્ણગિરિંનામ લલાટે સમદૃશ્યત ।। ૪૨.

બન્ને આંખોમાં પૌંડ્રવર્ધન અને નેપાળ પીઠ, કપાળ પર પૂર્ણગિરિ પીઠ દેખાયું.