વાયુપુરાણમ્

માયયા ચિત્રકારિણ્યા વિચિત્રગુણશીલયા । બ્રહ્માણ્ડં ચિત્રમતુલં યસ્મિન્ ભિત્તાવિવાર્પિતમ્ ।। ૪૨.

માયાની ચિત્રકલાકારી અને વિવિધ ગુણોથી, જે અદભૂત બ્રહ્માંડ દિવાલ પર ચિત્ર જેવું પ્રગટાય છે.

ધાવતોઽન્યાનતિક્રાન્તં વદતો વાગગોચરમ્ । વેદવેદાન્તસિદ્ધાન્તૈર્વિનિર્ણીતં તદક્ષરમ્ ।। ૪૨.

જે દોડતાં બધાને પછાડી જાય છે, જે વાણીની પહોંચ બહાર છે, અને જે વેદ તથા ઉપનિષદના નિષ્કર્ષથી નિર્ધારિત છે, એ અક્ષર છે.

અક્ષરાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ । ઇત્યેવં શ્રૂયતે વેદે બહુધાપિ વિચારિતે ।। ૪૨.

અક્ષરથી ઉપર કંઈ નથી, એ જ પરમ અવસ્થા છે, એ જ પરમ ગતિ છે — આવું વેદોમાં અનેક રીતે વિચાર્યા પછી પણ સાંભળવામાં આવે છે.

અક્ષરસ્યાત્મનશ્ચાપિ સ્વાત્મરૂપતયા સ્થિતમ્। પરમાનન્દસન્દોહરૂપમાનન્દ વિગ્રહમ્ ।। ૪૨.

અક્ષર અને આત્મા પોતાનું સ્વરૂપ છે, જે પરમ આનંદના સંગ્રહરૂપ અને આનંદમય સ્વરૂપે સ્થિત છે.

લીલાવિલાસરસિકં બલ્લવીયૂથમધ્યગમ્। શિખિપિચ્છકિરીટેન બાસ્વદ્રત્નચિતેન ચ ।। ૪૨.

લીલા અને રમણમાં રુચિ ધરાવનાર, ગોપીઓના સમૂહમાં વિહરતો, મોરપાંખની મુકુટ અને રત્નોથી શોભિત છે.

ઉલ્લસદ્વિદ્યુદાટોપકુણ્ડલાભ્યાં વિરાજિતમ્। કર્ણોપાન્તચરન્નેત્રખઞ્જરીટમનોહરમ્ ।। ૪૨.

વિજળી જેવી ઝગમગતી કુંડલોથી શોભાયમાન, કાન પાસે ફરતા નેત્રો અને સુંદર ચૂડા સાથે મનમોહક છે.

કુઞ્જકુઞ્જપ્રિયાવૃન્દવિલાસરતિલમ્પટમ્। પીતામ્બરધરં દિવ્યં ચન્દનાલેપમણ્ડિતમ્ ।। ૪૨.

કુંજમાં પ્રિય સખીઓ સાથે વિહારપ્રિય, પીળાં વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, દિવ્ય અને ચંદનથી અંકિત છે.

અધરામૃત સંસિક્તવેણુનાદેન વલ્લવીઃ। મોહયન્તઞ્ચિદાનન્દમનઙ્ગમદભઞ્જનમ્ ।। ૪૨.

નીચલા ઓઠના અમૃતથી ભીંજાયેલા વાંસળીના મધુર સ્વરે ગોપીઓ મોહિત થઈ ગઈ હતી; એ અવાજે ચેતનાનંદથી ભરેલા કૃષ્ણે કામદેવનો અહંકાર તોડી નાખ્યો હતો.

કોટિકામકલાપૂર્ણં કોટિચન્દ્રાંશુનિર્મલમ્। ત્રિરેખકમ્ઠવિલસદ્રત્નગુઞ્જામૃગા કુલમ્ ।। ૪૨.

અગણિત કામના રૂપોથી ભરેલું, કરોડો ચાંદની જેવી શુદ્ધતા ધરાવતું, ગળામાં ત્રણ રેખાઓથી શોભાયમાન અને રત્નમાળાની ઝાંઝરોથી ચિત્તાકર્ષક હરણોની ટોળીથી સજ્જ હતું.

યમુનાપુલિને તુઙ્ગે તમાલવનકાનને। કદમ્બચમ્પકાશોકપારિજાતમનોહરે ।। ૪૨.

યમુનાના ઊંચા કિનારે, તામાલ વૃક્ષોના વનમાં, કદંબ, ચંપા, અશોક અને પારિજાતના સુંદર વૃક્ષોથી ભરપૂર એ સ્થળ હતું.

શિખિપારાવતશુકપિકકોલાહલાકુલે। નિરોધાર્થં ગવામેવ ધાવમાનમિતસ્તતઃ ।। ૪૨.

મોર, કબૂતર, પોપટ અને કોયલના કલરવથી ગુંજતું, કૃષ્ણ માત્ર ગાયોને રોકવા માટે અહીંથી ત્યાં દોડતો હતો.

રાધાવિલાસરસિકં કૃષ્ણાખ્યં પુરુષં પરમ્। શ્રુતવાનસ્મિ વેદેભ્યો યતસ્તદ્ગોચરોઽભવત્ ।। ૪૨.

રાધાના રમણમાં રસિક એવા, કૃષ્ણ નામે પરમ પુરુષ વિશે મેં વેદોમાંથી સાંભળ્યું છે, કારણ કે એ વેદો દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે.

એવં બ્રહ્મણિ ચિન્માત્રે નિર્ગુણે ભેદવર્જિતે। ગોલોકસંજ્ઞિકે કૃષ્ણો દીવ્યતીતિ શ્રુતં મયા ।। ૪૨.

આ રીતે, બ્રહ્મરૂપ, ચિત્તમાત્ર, ગુણરહિત અને અભેદ એવા, ગોલોક નામના ધામમાં કૃષ્ણ પ્રકાશમાન છે – એવું મેં સાંભળ્યું છે.

નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિન્નિગમાગમયોરપિ। તથાપિ નિગમો વક્તિ હ્યક્ષરાત્ પરતઃ પરઃ ।। ૪૨.

આથી વધારે ઊંચું કંઈ નથી, એ વેદ કે આગમમાં પણ નથી; છતાં વેદ કહે છે કે અક્ષરથી પણ પરમ કોઈ છે.

ગોલોકવાસી ભગવાનક્ષરાત્પર ઉચ્યતે। તસ્માદપિ પરઃ કોઽસૌ ગીયતે શ્રુતિભિઃ સદા ।। ૪૨.

ગોલોકમાં નિવાસ કરતા ભગવાનને અક્ષરથી પણ પરમ કહેવામાં આવે છે; તો પછી એ કરતાં પણ પરમ કોણ છે, જેને શાસ્ત્રો હંમેશા ગાય છે?

ઉદ્દિષ્ટો વેદ વચનૈર્વિશેષો જ્ઞાયતે કથમ્। શ્રુતેર્વાર્થોઽન્યથા બોધ્યઃ પરતસ્ત્વક્ષરાદિતિ ।। ૪૨.

વેદના વચનો દ્વારા દર્શાવેલી વિશેષતા કેવી રીતે જાણી શકાય? શાસ્ત્રનો અર્થ બીજું રીતે સમજવો જોઈએ: અક્ષરથી પણ પરમ કોઈ છે.

શ્રુત્યર્થે સંશયાપન્નો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ। વિચારયામાસ ચિરં ન પ્રપેદે યથાતથમ્ ।। ૪૨.

શાસ્ત્રના અર્થમાં સંશયમાં પડેલા સત્યવતીપુત્ર વ્યાસે લાંબા સમય સુધી વિચાર કર્યો, પણ સાચી વાત સુધી પહોંચી શક્યા નહીં.

સૂત ઉવાચ।। વિચારયન્નપિ મુનિર્નાપ વેદાર્થનિશ્ચયમ્। વેદો નારાયણઃ સાક્ષાદ્યત્ર મુહ્યન્તિ સૂરયઃ ।। ૪૨.

સૂતે કહ્યું: મુનિએ ઘણો વિચાર કર્યો છતાં વેદનો નિશ્ચિત અર્થ જાણી શક્યા નહીં; વેદ તો સીધા નારાયણ છે, જેમાં મહાન જ્ઞાની પણ મુંઝાય છે.

તથાપિ મહતીમાર્ત્તિં સતાં હૃદયતાપિનીમ્। પુનર્વિચારયામાસ કં વ્રજામિ કરોમિ કિમ્ ।। ૪૨.

છતાં પણ, સજ્જનોના હૃદયને દુ:ખ આપતી મોટી વ્યથા અનુભવતા, તેમણે ફરી વિચાર કર્યો: 'હું કોને મળું? શું કરું?'

પશ્યામિ ન જગત્યસ્મિન્સર્વજ્ઞં સર્વદર્શનમ્। અજ્ઞાત્વાઽન્યતમં લોકે સન્દેહવિનિવર્ત્તકમ્ ।। ૪૨.

આ જગતમાં હું એવો કોઈ સર્વજ્ઞાની કે સર્વદ્રષ્ટા નથી જોઈ રહ્યો, કે જે બીજાને જાણ્યા વિના સંશય દૂર કરી શકે.

મેરોઃ કુહરિણીં ગત્વા ચચાર પરમં તપઃ। યત્ર કાર્ત્તસ્વરક્ફૂર્જજ્જ્યોત્સ્નાજાલૈર્નિરન્તરમ્ ।। ૪૨.

તેઓ મેરુ પર્વતની ગુફામાં ગયા અને ત્યાં પરમ તપ કર્યું, જ્યાં સોનાના તાડના વૃક્ષો ચાંદનીની ધારા વડે સદા પ્રકાશિત રહે છે.

સદા પ્રબાધતે વિષ્વક્તમઃસ્તોમં દૃશન્તુદમ્। ચકાસ્તે યત્ર પરમં કાન્તારમતિસુન્દરમ્ ।। ૪૨.

ત્યાં પ્રકાશ હંમેશા ચારેય બાજુના ઘન અંધકારને દૂર કરે છે અને ત્યાં એક અતિ સુંદર અને મનોહર વન તેજથી ઝગમગે છે.

નાનાદ્રુમલત ---ત્પક્ષિનિનાદિતમ્। ક્ષુત્પિપાસાભયક્રોધતાપગ્લાનિવિવર્જિતમ્ ।। ૪૨.

વિવિધ વૃક્ષો અને લતામાં અનેક પ્રકારના પક્ષીઓના અવાજથી ગુંજતું, જ્યાં ભૂખ, તરસ, ભય, ક્રોધ, થાક અને ક્લાંતિ નથી.

જલાશયૈર્બહુવિધૈઃ પદ્મિનીખણ્ડમણ્ડિતૈઃ । જાતરૂપશિલાનદ્ધતટસઞ્ચારપાક્ષ ।। ૪૨.

અન્ય પ્રકારના સરોવરોથી, કમળોના સમૂહોથી શોભાયમાન, અને તેના કિનારા સોનાની શિલાઓથી ઘેરાયેલા છે.

યુક્તમમ્ભોજ પવનૈઃ સેવ્યમાનં સમન્તતઃ। શિવૈરધ્યાસિતમ્ભાવૈર્હિંસ્રૈઃ સત્ત્વૈઃ સમુજ્ઝિતમ્ ।। ૪૨.

કમળના સુગંધિત પવનોથી ભરેલું, ચારે બાજુથી શુભ પ્રાણીઓથી સેવિત અને હિંસક જીવોથી રહિત છે.

નિર્જનં દિવ્યલતિકાપ્રિયખણ્ડવરાજિતમ્। શૂકૈઃ પારાવતૈ ર્હૃદ્યૈરુન્મદન્મત્તકોકિલમ્ ।। ૪૨.

એકાંત જગ્યા, જ્યાં દિવ્ય વેલોનું મનપસંદ જૂથ શોભે છે, તીતર અને કબૂતરનાં મીઠાં કલરવથી મન પ્રસન્ન થાય છે, અને કોયલ મસ્તીથી ગાય છે.

ઉત્પતત્પદ્મરજસાં પટલામોદદિઙ્‌મુખમ્। તત્રાપિ કાઞ્ચિની દિવ્યા ગુહા પરમશોભના ।। ૪૨.

ત્યાં ઉગતા કમળના પરાગની સુગંધથી દિશાઓ મહેકી ઉઠી હતી; એ સ્થળે એક અદ્ભુત અને અતિ સુંદર ગુફા હતી.

તાં પ્રવિશ્ય જિતા હારો જિતચિત્તો જિતાસનઃ। સસ્માર વેદાંશ્ચતુરસ્તદેકાગ્રમના મુનિઃ ।। ૪૨.

મુનિએ એ ગુફામાં પ્રવેશ કર્યો, પોતાના ઇન્દ્રિય, મન અને આસન પર વિજય મેળવ્યો હતો; તેણે એકાગ્ર ચિત્તે ચારેય વેદોનું સ્મરણ કર્યું.

ત્રયી જગામ શરદાં શતસ્ય સ્મરતોઽસ્ય હિ । પ્રાદુરાસંસ્તતો વેદાશ્ચત્વારશ્ચારુદર્શનાઃ ।। ૪૨.

મુનિએ એમ જ ધ્યાનમાં રહીને શતાબ્દી જેટલો સમય વિતાવ્યો; પછી ચારેય વેદો સુંદર રૂપે તેના સામે પ્રગટ થયા.