વાયુપુરાણમ્

સમ્યગ્વિચારિતં યદ્વત્ફેનોર્મિબુદ્બુદોદકમ્। તથા વિચારિતં બ્રહ્મ વિશ્વસ્માન્ન પૃથગ્ભવેત્ ।। ૪૨.

જે રીતે ફીણ, તરંગ અને બબૂકા સાચે તપાસીએ તો માત્ર પાણી જ છે, એ જ રીતે બ્રહ્મને સાચી રીતે સમજીએ તો એ જગતથી અલગ નથી.

સર્વં બ્રહ્મૈવ નાનાત્વં નાસ્તીતિ નિગમા જગુઃ। યસ્માદ્ભવન્તિ બ્રહ્માણ્ડ કોટયો ન ભવન્તિ ચ ।। ૪૨.

બધું જ બ્રહ્મ છે, અનેકત્વ નથી એમ શાસ્ત્રો કહે છે, કારણ કે અનગણિત બ્રહ્માંડો એમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને છતાં અલગથી નથી.

યદુન્મેષનિમેષાભ્યાં જગતાં પ્રલયોદયૌ। ભવેતાં યા પરા શક્તિર્યદાધારતયા સ્થિતા ।। ૪૨.

જે પરમ શક્તિથી આંખની પલક ઝપકવાથી જગતની ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે, એ જ બધાનો આધારરૂપે સ્થિત છે.

યસ્મિન્નિદં યતશ્ચેદં યેનેદં યદિદં સ્મૃતમ્। યદજ્ઞાનાજ્જગદ્ભાતિ યસ્મિન્ જ્ઞાતે જગન્ન હિ ।। ૪૨.

જેમાં આ સર્વ છે, જેમાંથી આ સર્વ ઉત્પન્ન થાય છે, જેના દ્વારા આ સર્વનું સ્મરણ થાય છે, અજ્ઞાનથી જે જગતરૂપે દેખાય છે અને જેને જાણ્યા પછી જગત રહેતું નથી.

અસત્યં યજ્જડં દુઃખમવસ્ત્વિતિ નિરૂપિતમ્। વિપરીતમતો યદ્વૈ સચ્ચિદાનન્દમૂર્ત્તિકમ્ ।। ૪૨.

જે અસત્ય, જડ અને દુઃખરૂપ છે, તે અસ્તિત્વહીન ગણાયું છે; તેથી જે આ બધાના વિરુદ્ધ છે, તે સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે.

જીવે જાગ્રતિ વિશ્વાખ્યં સ્વપ્ને યત્તૈજસં સ્મૃતમ્ । સુષુપ્તૌ પ્રાજ્ઞસંજ્ઞં તત્સર્વાવસ્થાસુ સંસ્મૃતમ્ ।। ૪૨.

જાગૃત અવસ્થામાં જીવને 'વિશ્વ' કહે છે, સ્વપ્ન અવસ્થામાં 'તૈજસ' કહેવાય છે, સુષુપ્તિમાં 'પ્રાજ્ઞ' કહેવાય છે; એ બધાં અવસ્થાઓમાં એ જ સ્મરણ થાય છે.

યચ્ચક્ષુષાં ચક્ષુરથ શ્રોત્રાણાં શ્રોત્રમસ્તિ ચ। ત્વક્ ત્વચાં રસનં તસ્ય પ્રાણં પ્રાણસ્ય યદ્વિદુઃ ।। ૪૨.

જે આંખોનું પણ આંખ છે, કાનનું પણ કાન છે, ત્વચાનું પણ ત્વચા છે, જીભનું પણ જીભ છે અને શ્વાસનો પણ શ્વાસ છે, તેને જ્ઞાની લોકો ઓળખે છે.

બુદ્ધિર્જ્ઞાનેન ચ પ્રાણાઃ ક્રિયાશક્ત્યા નિરન્તરમ્। યન્નેશિરિ સમભ્યેતું જ્ઞાતું ચ પરમાર્થતઃ ।। ૪૨.

બુદ્ધિ જ્ઞાનથી કાર્ય કરે છે, પ્રાણ ક્રિયાશક્તિથી સતત ચાલે છે, પણ જેને વશ કરી શકાતું નથી કે સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકાતું નથી, એ પરમ તત્વ છે.

રજ્જાવહિર્મરૌ વારિ નીલિમા ગગને યથા। અસદ્વિશ્વમિદં ભાતિ યસ્મિન્નજ્ઞાનકલ્પિતમ્ ।। ૪૨.

રશી પર સાપ દેખાય છે, રણમાં પાણીનું મૃગમરીચિકા દેખાય છે, આકાશમાં નીલપણું દેખાય છે, એ રીતે અજ્ઞાનથી કલ્પાયેલું આ અસત્ય જગત પણ તેજથી પ્રકાશિત થાય છે.

ઘટાવચ્છિન્ન એવાયં મહાકાશો વિભિદ્યતે। કાર્યોપાધિપરિચ્છિન્નં તદ્વદ્યજ્જીવસંજ્ઞિકમ્ ।। ૪૨.

જે રીતે ઘડાથી મહાકાશને અલગ દેખાડવામાં આવે છે, એ જ રીતે કર્મના ઉપાધિથી જીવ પણ અલગ દેખાય છે.

માયયા ચિત્રકારિણ્યા વિચિત્રગુણશીલયા । બ્રહ્માણ્ડં ચિત્રમતુલં યસ્મિન્ ભિત્તાવિવાર્પિતમ્ ।। ૪૨.

માયાની ચિત્રકલાકારી અને વિવિધ ગુણોથી, જે અદભૂત બ્રહ્માંડ દિવાલ પર ચિત્ર જેવું પ્રગટાય છે.

ધાવતોઽન્યાનતિક્રાન્તં વદતો વાગગોચરમ્ । વેદવેદાન્તસિદ્ધાન્તૈર્વિનિર્ણીતં તદક્ષરમ્ ।। ૪૨.

જે દોડતાં બધાને પછાડી જાય છે, જે વાણીની પહોંચ બહાર છે, અને જે વેદ તથા ઉપનિષદના નિષ્કર્ષથી નિર્ધારિત છે, એ અક્ષર છે.

અક્ષરાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ । ઇત્યેવં શ્રૂયતે વેદે બહુધાપિ વિચારિતે ।। ૪૨.

અક્ષરથી ઉપર કંઈ નથી, એ જ પરમ અવસ્થા છે, એ જ પરમ ગતિ છે — આવું વેદોમાં અનેક રીતે વિચાર્યા પછી પણ સાંભળવામાં આવે છે.

અક્ષરસ્યાત્મનશ્ચાપિ સ્વાત્મરૂપતયા સ્થિતમ્। પરમાનન્દસન્દોહરૂપમાનન્દ વિગ્રહમ્ ।। ૪૨.

અક્ષર અને આત્મા પોતાનું સ્વરૂપ છે, જે પરમ આનંદના સંગ્રહરૂપ અને આનંદમય સ્વરૂપે સ્થિત છે.

લીલાવિલાસરસિકં બલ્લવીયૂથમધ્યગમ્। શિખિપિચ્છકિરીટેન બાસ્વદ્રત્નચિતેન ચ ।। ૪૨.

લીલા અને રમણમાં રુચિ ધરાવનાર, ગોપીઓના સમૂહમાં વિહરતો, મોરપાંખની મુકુટ અને રત્નોથી શોભિત છે.

ઉલ્લસદ્વિદ્યુદાટોપકુણ્ડલાભ્યાં વિરાજિતમ્। કર્ણોપાન્તચરન્નેત્રખઞ્જરીટમનોહરમ્ ।। ૪૨.

વિજળી જેવી ઝગમગતી કુંડલોથી શોભાયમાન, કાન પાસે ફરતા નેત્રો અને સુંદર ચૂડા સાથે મનમોહક છે.

કુઞ્જકુઞ્જપ્રિયાવૃન્દવિલાસરતિલમ્પટમ્। પીતામ્બરધરં દિવ્યં ચન્દનાલેપમણ્ડિતમ્ ।। ૪૨.

કુંજમાં પ્રિય સખીઓ સાથે વિહારપ્રિય, પીળાં વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, દિવ્ય અને ચંદનથી અંકિત છે.

અધરામૃત સંસિક્તવેણુનાદેન વલ્લવીઃ। મોહયન્તઞ્ચિદાનન્દમનઙ્ગમદભઞ્જનમ્ ।। ૪૨.

નીચલા ઓઠના અમૃતથી ભીંજાયેલા વાંસળીના મધુર સ્વરે ગોપીઓ મોહિત થઈ ગઈ હતી; એ અવાજે ચેતનાનંદથી ભરેલા કૃષ્ણે કામદેવનો અહંકાર તોડી નાખ્યો હતો.

કોટિકામકલાપૂર્ણં કોટિચન્દ્રાંશુનિર્મલમ્। ત્રિરેખકમ્ઠવિલસદ્રત્નગુઞ્જામૃગા કુલમ્ ।। ૪૨.

અગણિત કામના રૂપોથી ભરેલું, કરોડો ચાંદની જેવી શુદ્ધતા ધરાવતું, ગળામાં ત્રણ રેખાઓથી શોભાયમાન અને રત્નમાળાની ઝાંઝરોથી ચિત્તાકર્ષક હરણોની ટોળીથી સજ્જ હતું.

યમુનાપુલિને તુઙ્ગે તમાલવનકાનને। કદમ્બચમ્પકાશોકપારિજાતમનોહરે ।। ૪૨.

યમુનાના ઊંચા કિનારે, તામાલ વૃક્ષોના વનમાં, કદંબ, ચંપા, અશોક અને પારિજાતના સુંદર વૃક્ષોથી ભરપૂર એ સ્થળ હતું.

શિખિપારાવતશુકપિકકોલાહલાકુલે। નિરોધાર્થં ગવામેવ ધાવમાનમિતસ્તતઃ ।। ૪૨.

મોર, કબૂતર, પોપટ અને કોયલના કલરવથી ગુંજતું, કૃષ્ણ માત્ર ગાયોને રોકવા માટે અહીંથી ત્યાં દોડતો હતો.

રાધાવિલાસરસિકં કૃષ્ણાખ્યં પુરુષં પરમ્। શ્રુતવાનસ્મિ વેદેભ્યો યતસ્તદ્ગોચરોઽભવત્ ।। ૪૨.

રાધાના રમણમાં રસિક એવા, કૃષ્ણ નામે પરમ પુરુષ વિશે મેં વેદોમાંથી સાંભળ્યું છે, કારણ કે એ વેદો દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે.

એવં બ્રહ્મણિ ચિન્માત્રે નિર્ગુણે ભેદવર્જિતે। ગોલોકસંજ્ઞિકે કૃષ્ણો દીવ્યતીતિ શ્રુતં મયા ।। ૪૨.

આ રીતે, બ્રહ્મરૂપ, ચિત્તમાત્ર, ગુણરહિત અને અભેદ એવા, ગોલોક નામના ધામમાં કૃષ્ણ પ્રકાશમાન છે – એવું મેં સાંભળ્યું છે.

નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિન્નિગમાગમયોરપિ। તથાપિ નિગમો વક્તિ હ્યક્ષરાત્ પરતઃ પરઃ ।। ૪૨.

આથી વધારે ઊંચું કંઈ નથી, એ વેદ કે આગમમાં પણ નથી; છતાં વેદ કહે છે કે અક્ષરથી પણ પરમ કોઈ છે.

ગોલોકવાસી ભગવાનક્ષરાત્પર ઉચ્યતે। તસ્માદપિ પરઃ કોઽસૌ ગીયતે શ્રુતિભિઃ સદા ।। ૪૨.

ગોલોકમાં નિવાસ કરતા ભગવાનને અક્ષરથી પણ પરમ કહેવામાં આવે છે; તો પછી એ કરતાં પણ પરમ કોણ છે, જેને શાસ્ત્રો હંમેશા ગાય છે?

ઉદ્દિષ્ટો વેદ વચનૈર્વિશેષો જ્ઞાયતે કથમ્। શ્રુતેર્વાર્થોઽન્યથા બોધ્યઃ પરતસ્ત્વક્ષરાદિતિ ।। ૪૨.

વેદના વચનો દ્વારા દર્શાવેલી વિશેષતા કેવી રીતે જાણી શકાય? શાસ્ત્રનો અર્થ બીજું રીતે સમજવો જોઈએ: અક્ષરથી પણ પરમ કોઈ છે.

શ્રુત્યર્થે સંશયાપન્નો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ। વિચારયામાસ ચિરં ન પ્રપેદે યથાતથમ્ ।। ૪૨.

શાસ્ત્રના અર્થમાં સંશયમાં પડેલા સત્યવતીપુત્ર વ્યાસે લાંબા સમય સુધી વિચાર કર્યો, પણ સાચી વાત સુધી પહોંચી શક્યા નહીં.

સૂત ઉવાચ।। વિચારયન્નપિ મુનિર્નાપ વેદાર્થનિશ્ચયમ્। વેદો નારાયણઃ સાક્ષાદ્યત્ર મુહ્યન્તિ સૂરયઃ ।। ૪૨.

સૂતે કહ્યું: મુનિએ ઘણો વિચાર કર્યો છતાં વેદનો નિશ્ચિત અર્થ જાણી શક્યા નહીં; વેદ તો સીધા નારાયણ છે, જેમાં મહાન જ્ઞાની પણ મુંઝાય છે.

તથાપિ મહતીમાર્ત્તિં સતાં હૃદયતાપિનીમ્। પુનર્વિચારયામાસ કં વ્રજામિ કરોમિ કિમ્ ।। ૪૨.

છતાં પણ, સજ્જનોના હૃદયને દુ:ખ આપતી મોટી વ્યથા અનુભવતા, તેમણે ફરી વિચાર કર્યો: 'હું કોને મળું? શું કરું?'