વાયુપુરાણમ્

એવમષ્ટાદશોક્તાનિ પુરાણાનિ બૃહન્તિ ચ। પુરાણેષ્વેષુ બહવો ધર્માસ્તે વિનિરૂપિતાઃ ।। ૪૨.

આ રીતે અઢાર મહાપુરાણોનું વર્ણન થયું; આ પુરાણોમાં અનેક ધર્મો વિસ્તૃત રીતે સમજાવવામાં આવ્યા છે.

રાગિણાઞ્ચ વિરાગાણાં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્ ગૃહસ્થાનાં વનસ્થાનાં સ્ત્રીશૂદ્રાણાં વિશેષતઃ ।। ૪૨.

મોહવાળા અને વિરક્ત, સંન્યાસી અને બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ અને વનવાસી, અને ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ તથા શૂદ્રો માટે,

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં યે ચ સઙ્કરજાતયઃ। ગઙ્ગાદ્યા યા મહાનદ્યો યજ્ઞવ્રતતપાંસિ ચ ।। ૪૨.

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને મિલાવટવાળી જાતિઓ માટે, ગંગા વગેરે મહાનદીઓ, અને યજ્ઞ, વ્રત તથા તપ માટે,

અનેકવિધદાનાનિ યમાશ્ચ નિયમૈઃ સહ। યોગધર્મા બહુવિધાઃ સાંખ્યા ભાગવતાસ્તથા ।। ૪૨.

અનેક પ્રકારના દાન, યમ અને નિયમ સાથે, વિવિધ યોગના માર્ગો, તેમજ સાંખ્ય અને ભાગવત માર્ગો માટે,

ભક્તિમાર્ગા જ્ઞાનમાર્ગા વૈરાગ્યાનિલનીરજાઃ। ઉપાસનવિધિશ્ચોક્તઃ કર્મસંશુદ્ધિચેતસામ્ ।। ૪૨.

ભક્તિનો માર્ગ, જ્ઞાનનો માર્ગ, વૈરાગ્યથી શુદ્ધ થયેલા, અને કર્મથી મન પવિત્ર થયેલા લોકો માટે ઉપાસનાની રીતો,

બ્રાહ્મં શૈવં વૈષ્ણવં ચ સૌરં શાક્તં તથાર્હતમ્। ષડ્દર્શનાનિ ચોક્તાનિ સ્વભાવનિયતાનિ ચ ।। ૪૨.

બ્રહ્મ, શિવ, વિષ્ણુ, સૂર્ય, શક્તિ અને અર્હતના માર્ગો અને છ દર્શનો, જે દરેકની સ્વભાવ અનુસાર નિર્ધારિત છે,

એતદન્યચ્ચ વિવિધં પુરાણેષુ નિરુપિતમ્। અતઃ પરં કિમપ્યસ્તિ ન વા બોદ્ધવ્યમુત્તમમ્ ।। ૪૨.

આ બધું અને વધુ અનેક પ્રકારનું પુરાણોમાં સમજાવેલું છે; આથી ઉપર કંઈ ઉત્તમ કે અન્ય જાણવાનું નથી.

ન જ્ઞાયેત યદિ વ્યાસો ગોપયેદથ વા ભવાન્ । અત્ર નઃ સંશયં છિન્ધિ પૂર્ણઃ પૌરાણિકો યતઃ ।। ૪૨.

જો વ્યાસજીએ જાણ્યું ન હોત, અથવા છુપાવ્યું હોય, અથવા તમે જ જાણો છો, તો કૃપા કરીને અમારો સંશય દૂર કરો, કેમ કે તમે પુરાણોના સંપૂર્ણ જ્ઞાતા છો.

સૂત ઉવાચ।। શ્રૃણુ શૌનક વક્ષ્યામિ પ્રશ્રમેનં સુદુર્લભમ્। અતિગોપ્યતરં દિવ્યમનાખ્યેયં પ્રચક્ષતે ।। ૪૨.

સૂતે કહ્યું: શૌનક, સાંભળો, હું તમને અતિ દુર્લભ અને અત્યંત ગુપ્ત, દિવ્ય અને વર્ણનથી પર એવી વાત કહું છું.

પરાશરસુતો વ્યાસઃ કૃત્વા પૌરાણિકીં કથામ્। સર્વવેદાર્થઘટિતાં ચિન્તયામાસ ચેતસિ ।। ૪૨.

પરાશરપુત્ર વ્યાસજીએ પુરાણકથા રચી, જે સર્વ વેદોના સારથી ગૂંથાયેલી છે, તેનું અર્થ મનમાં વિચાર્યું.

વર્ણાશ્રમવતાં ધર્મો મયા સમ્યગુદાહૃતઃ। મુક્તિમાર્ગા બહુવિધા ઉક્તા વેદાવિરોધતઃ ।। ૪૨.

ચાર વર્ણ અને આશ્રમવાળાઓના ધર્મો મેં યોગ્ય રીતે સમજાવ્યા છે; મુક્તિના અનેક માર્ગો પણ વેદવિરોધ વિના જણાવ્યા છે.

જીવેશ્વરબ્રહ્મભેદો નિરસ્તઃ સૂત્રનિર્ણયે। નિરૂપિતં પરં બ્રહ્મ શ્રુતિયુક્તવિચારતઃ ।। ૪૨.

જીવ, ઈશ્વર અને બ્રહ્મ વચ્ચેનો ભેદ સૂત્રના નિર્ધારણમાં નકારવામાં આવ્યો છે; શ્રુતિ અને યુક્તિથી પરમ બ્રહ્મનું નિરૂપણ કરાયું છે.

અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ પરમાત્મા પરં પદમ્। યદર્થં બ્રહ્મચર્યાદિવાનપ્રસ્થયતિવ્રતમ્ ।। ૪૨.

અક્ષય, સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ, પરમાત્મા, સર્વોચ્ચ અવસ્થા—જેના માટે બ્રહ્મચર્ય, વનવાસ અને સંન્યાસવ્રત અપનાવાય છે,

આચરન્તિ મહાપ્રાજ્ઞા ધારણાઞ્ચ પૃથગ્વિધામ્। આસનં પ્રાણરોધશ્ચ પ્રત્યાહારશ્ચ ધારણા ।। ૪૨.

મહાન જ્ઞાની લોકો વિવિધ પ્રકારની એકાગ્રતા, આસન, શ્વાસનિયંત્રણ, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ અને ધારણા આચરે છે.

ધ્યાનં સમાધિરેતાનિ યમૈશ્ચ નિયમૈઃ સહ। અષ્ટાઙ્ગાનિ યદર્થઞ્ચ ચરન્તિ મુનિપુઙ્ગવાઃ ।। ૪૨.

ધ્યાન અને સમાધિ—આ બધું યમ અને નિયમ સાથે, આઠ અંગો માટે, જે માટે મહાન મુનિઓ પ્રયત્ન કરે છે.

યદર્થં કર્મ કુર્વન્તિ વેદાજ્ઞામાત્રતત્પરાઃ। પરાર્પણધિયા સમ્યગ્ નિષ્કામાઃ કલિલોજ્ઝિતાઃ ।। ૪૨.

તે માટે, તેઓ કર્મ કરે છે, વેદની આજ્ઞા પ્રમાણે, સર્વોચ્ચને અર્પણ કરવાની ભાવનાથી, નિષ્કામ અને પાપમુક્ત રહીને.

યજ્જ્ઞપ્તયે નિરાકર્ત્તું પાપાચરણમાત્મનઃ। ગઙ્ગાદિતીર્થચર્યાણિ નિષેવન્તે શુચિવ્રતાઃ ।। ૪૨.

તેના જ્ઞાન માટે અને પોતાના પાપી વર્તન દૂર કરવા, શુદ્ધ વ્રતવાળા લોકો ગંગા વગેરે તીર્થયાત્રા કરે છે.

તદ્બ્રહ્મ પરમં શુદ્ધમનાદ્યન્તમનામયમ્। નિત્યં સર્વગતં સ્થાણુ કૂટસ્થં કૂટવિર્જિતમ્ ।। ૪૨.

તે બ્રહ્મ સર્વોચ્ચ, પવિત્ર, અનાદિ અને અનંત, દુઃખરહિત, શાશ્વત, સર્વવ્યાપી, અડગ અને માયાથી રહિત છે.

સર્વેન્દ્રિયચરાભાસં પ્રાકૃતેન્દ્રિયવર્જિતમ્। દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નં નિત્યં ચિન્માત્રમવ્યયમ્ ।। ૪૨.

જે સર્વ ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિરૂપ દેખાય છે, પણ પ્રાકૃત ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; દિશા, કાળ વગેરેથી અપરિચ્છિન્ન, શાશ્વત, ચૈતન્યમય અને અવિનાશી છે.

અધ્યાસ્તં સર્પવદ્યત્ર વિશ્વમેતત્પ્રકાશતે। વિશ્વસ્મિન્નપિ ચાન્વેતિ નિર્વિકારશ્ચ રજ્જુવત્ ।। ૪૨.

જ્યાં આ સમગ્ર જગત રશી પર સાપ દેખાય તેમ દેખાય છે, પણ એ જગતમાં પણ એ અવિનાશી સ્વરૂપ રશી જેવું જ અપરિવર્તિત રહે છે.

સમ્યગ્વિચારિતં યદ્વત્ફેનોર્મિબુદ્બુદોદકમ્। તથા વિચારિતં બ્રહ્મ વિશ્વસ્માન્ન પૃથગ્ભવેત્ ।। ૪૨.

જે રીતે ફીણ, તરંગ અને બબૂકા સાચે તપાસીએ તો માત્ર પાણી જ છે, એ જ રીતે બ્રહ્મને સાચી રીતે સમજીએ તો એ જગતથી અલગ નથી.

સર્વં બ્રહ્મૈવ નાનાત્વં નાસ્તીતિ નિગમા જગુઃ। યસ્માદ્ભવન્તિ બ્રહ્માણ્ડ કોટયો ન ભવન્તિ ચ ।। ૪૨.

બધું જ બ્રહ્મ છે, અનેકત્વ નથી એમ શાસ્ત્રો કહે છે, કારણ કે અનગણિત બ્રહ્માંડો એમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને છતાં અલગથી નથી.

યદુન્મેષનિમેષાભ્યાં જગતાં પ્રલયોદયૌ। ભવેતાં યા પરા શક્તિર્યદાધારતયા સ્થિતા ।। ૪૨.

જે પરમ શક્તિથી આંખની પલક ઝપકવાથી જગતની ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે, એ જ બધાનો આધારરૂપે સ્થિત છે.

યસ્મિન્નિદં યતશ્ચેદં યેનેદં યદિદં સ્મૃતમ્। યદજ્ઞાનાજ્જગદ્ભાતિ યસ્મિન્ જ્ઞાતે જગન્ન હિ ।। ૪૨.

જેમાં આ સર્વ છે, જેમાંથી આ સર્વ ઉત્પન્ન થાય છે, જેના દ્વારા આ સર્વનું સ્મરણ થાય છે, અજ્ઞાનથી જે જગતરૂપે દેખાય છે અને જેને જાણ્યા પછી જગત રહેતું નથી.

અસત્યં યજ્જડં દુઃખમવસ્ત્વિતિ નિરૂપિતમ્। વિપરીતમતો યદ્વૈ સચ્ચિદાનન્દમૂર્ત્તિકમ્ ।। ૪૨.

જે અસત્ય, જડ અને દુઃખરૂપ છે, તે અસ્તિત્વહીન ગણાયું છે; તેથી જે આ બધાના વિરુદ્ધ છે, તે સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે.

જીવે જાગ્રતિ વિશ્વાખ્યં સ્વપ્ને યત્તૈજસં સ્મૃતમ્ । સુષુપ્તૌ પ્રાજ્ઞસંજ્ઞં તત્સર્વાવસ્થાસુ સંસ્મૃતમ્ ।। ૪૨.

જાગૃત અવસ્થામાં જીવને 'વિશ્વ' કહે છે, સ્વપ્ન અવસ્થામાં 'તૈજસ' કહેવાય છે, સુષુપ્તિમાં 'પ્રાજ્ઞ' કહેવાય છે; એ બધાં અવસ્થાઓમાં એ જ સ્મરણ થાય છે.

યચ્ચક્ષુષાં ચક્ષુરથ શ્રોત્રાણાં શ્રોત્રમસ્તિ ચ। ત્વક્ ત્વચાં રસનં તસ્ય પ્રાણં પ્રાણસ્ય યદ્વિદુઃ ।। ૪૨.

જે આંખોનું પણ આંખ છે, કાનનું પણ કાન છે, ત્વચાનું પણ ત્વચા છે, જીભનું પણ જીભ છે અને શ્વાસનો પણ શ્વાસ છે, તેને જ્ઞાની લોકો ઓળખે છે.

બુદ્ધિર્જ્ઞાનેન ચ પ્રાણાઃ ક્રિયાશક્ત્યા નિરન્તરમ્। યન્નેશિરિ સમભ્યેતું જ્ઞાતું ચ પરમાર્થતઃ ।। ૪૨.

બુદ્ધિ જ્ઞાનથી કાર્ય કરે છે, પ્રાણ ક્રિયાશક્તિથી સતત ચાલે છે, પણ જેને વશ કરી શકાતું નથી કે સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકાતું નથી, એ પરમ તત્વ છે.

રજ્જાવહિર્મરૌ વારિ નીલિમા ગગને યથા। અસદ્વિશ્વમિદં ભાતિ યસ્મિન્નજ્ઞાનકલ્પિતમ્ ।। ૪૨.

રશી પર સાપ દેખાય છે, રણમાં પાણીનું મૃગમરીચિકા દેખાય છે, આકાશમાં નીલપણું દેખાય છે, એ રીતે અજ્ઞાનથી કલ્પાયેલું આ અસત્ય જગત પણ તેજથી પ્રકાશિત થાય છે.