વાયુપુરાણમ્

સૂત સૂત મહાભાગ ત્વયા ભગવતા સતા। વ્યાસપ્રસાદાધિગતશાસ્ત્રસમ્બોધનેન ચ ।। ૪૨.

હે સૂતજી, હે મહાભાગ્યશાળી, તમારા દ્વારા અને વ્યાસજીની કૃપાથી પ્રાપ્ત થયેલા શાસ્ત્રજ્ઞાનથી આ ઉપદેશો જણાવવામાં આવ્યા છે.

અષ્ટાદશપુરાણાનિ સેતિહાસાનિ ચાનઘ। ઉપક્રમોપસંહાર વિધિનોક્તાનિ કૃત્સ્નશઃ ।। ૪૨.

અઢાર પુરાણો અને ઇતિહાસો, હે નિર્દોષ, એમના આરંભ અને અંત સહિત, જેમ શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે તેમ સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવાયા છે.

ચતુર્દશસહસ્રં ચ માત્સ્યં પ્રોક્તમતિસ્ફુટમ્। તત્સંખ્યકં ભવિષ્યઞ્ચ પ્રોક્તં પઞ્ચશતાધિકમ્ ।। ૪૨.

માત્સ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર શ્લોકો સ્પષ્ટ રીતે જણાવાયા છે; ભવિષ્ય પુરાણમાં પણ એટલાં જ, અને પાંચસો વધુ શ્લોકો છે.

માર્કણ્ડેયં મહારમ્યં પ્રોક્તં નવસહસ્રકમ્। કથિતં બ્રહ્મવૈવર્ત્તમષ્ટાદશસહસ્રકમ્ ।। ૪૨.

માર્કંડેય પુરાણ અતિ રમણિય છે અને તેમાં નવ હજાર શ્લોકો છે; બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણમાં અઢાર હજાર શ્લોકો જણાવાયા છે.

શતોત્તરઞ્ચ બ્રહ્માણ્ડં સૂર્યસંખ્યાસહસ્રકમ્ । અથ ભાગવતં દિવ્યમષ્ટાદશસહસ્રકમ્ ।। ૪૨.

બ્રહ્માંડ પુરાણમાં એકસો અધ્યાય અને સૂર્યની સંખ્યા જેટલા હજાર શ્લોકો છે; પછી દિવ્ય ભાગવત પુરાણમાં અઢાર હજાર શ્લોકો છે.

સહસ્રાણિ દશૈવોક્તં પુરાણં બ્રહ્મનામકમ્। અયુતશ્લોકઘટિતં પુરાણં વામનાભિધમ્ ।। ૪૨.

બ્રહ્મ પુરાણમાં દસ હજાર શ્લોકો છે અને વામન પુરાણ પણ દસ હજાર શ્લોકોથી બનેલું છે.

તથૈવાયુત સંખ્યાતં ષટ્શતાધિકમાદિકમ્। ત્રયોવિંશતિસાહસ્રમનિલં તદ્ગતં શુભમ્ ।। ૪૨.

આદિ પુરાણમાં દસ હજાર છસો શ્લોકો ગણાય છે; અનિલ પુરાણ શુભ છે અને તેમાં ત્રીસ હજાર ત્રણ હજાર શ્લોકો છે.

ત્રયોવિંશતિસાહસ્રં નારદીયમુદાહૃતમ્ । એકોનવિંશસાહસ્રં વૈનતેયમુદાહૃતમ્ ।। ૪૨.

નારદ પુરાણમાં ત્રીસ હજાર ત્રણ હજાર શ્લોકો જણાવાયા છે અને વૈનતેય પુરાણમાં ઓગણીસ હજાર શ્લોકો છે.

સહસ્રપઞ્ચપઞ્ચાશત્પ્રોક્તં પાદ્મં સુવિસ્તરમ્। સપ્તદશસહસ્રન્તુ કૂર્મં પ્રોક્તં મનોહરમ્ ।। ૪૨.

પદ્મ પુરાણ વિશાળ છે અને તેમાં પચપન હજાર શ્લોકો છે; મનોહર કૂર્મ પુરાણમાં સત્તર હજાર શ્લોકો જણાવાયા છે.

ચતુર્વિંશતિ સાહસ્રં સૌકરં પરમાદ્ભુતમ્। એકાશીતિસહસ્રાણિ સ્કાન્દમુક્તં સુવિસ્તૃતમ્ ।। ૪૨.

અદભુત સૂકર પુરાણમાં ચોવીસ હજાર શ્લોકો છે અને વિશાળ સ્કંદ પુરાણમાં એક્યાસી હજાર શ્લોકો છે.

એવમષ્ટાદશોક્તાનિ પુરાણાનિ બૃહન્તિ ચ। પુરાણેષ્વેષુ બહવો ધર્માસ્તે વિનિરૂપિતાઃ ।। ૪૨.

આ રીતે અઢાર મહાપુરાણોનું વર્ણન થયું; આ પુરાણોમાં અનેક ધર્મો વિસ્તૃત રીતે સમજાવવામાં આવ્યા છે.

રાગિણાઞ્ચ વિરાગાણાં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્ ગૃહસ્થાનાં વનસ્થાનાં સ્ત્રીશૂદ્રાણાં વિશેષતઃ ।। ૪૨.

મોહવાળા અને વિરક્ત, સંન્યાસી અને બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ અને વનવાસી, અને ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ તથા શૂદ્રો માટે,

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં યે ચ સઙ્કરજાતયઃ। ગઙ્ગાદ્યા યા મહાનદ્યો યજ્ઞવ્રતતપાંસિ ચ ।। ૪૨.

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને મિલાવટવાળી જાતિઓ માટે, ગંગા વગેરે મહાનદીઓ, અને યજ્ઞ, વ્રત તથા તપ માટે,

અનેકવિધદાનાનિ યમાશ્ચ નિયમૈઃ સહ। યોગધર્મા બહુવિધાઃ સાંખ્યા ભાગવતાસ્તથા ।। ૪૨.

અનેક પ્રકારના દાન, યમ અને નિયમ સાથે, વિવિધ યોગના માર્ગો, તેમજ સાંખ્ય અને ભાગવત માર્ગો માટે,

ભક્તિમાર્ગા જ્ઞાનમાર્ગા વૈરાગ્યાનિલનીરજાઃ। ઉપાસનવિધિશ્ચોક્તઃ કર્મસંશુદ્ધિચેતસામ્ ।। ૪૨.

ભક્તિનો માર્ગ, જ્ઞાનનો માર્ગ, વૈરાગ્યથી શુદ્ધ થયેલા, અને કર્મથી મન પવિત્ર થયેલા લોકો માટે ઉપાસનાની રીતો,

બ્રાહ્મં શૈવં વૈષ્ણવં ચ સૌરં શાક્તં તથાર્હતમ્। ષડ્દર્શનાનિ ચોક્તાનિ સ્વભાવનિયતાનિ ચ ।। ૪૨.

બ્રહ્મ, શિવ, વિષ્ણુ, સૂર્ય, શક્તિ અને અર્હતના માર્ગો અને છ દર્શનો, જે દરેકની સ્વભાવ અનુસાર નિર્ધારિત છે,

એતદન્યચ્ચ વિવિધં પુરાણેષુ નિરુપિતમ્। અતઃ પરં કિમપ્યસ્તિ ન વા બોદ્ધવ્યમુત્તમમ્ ।। ૪૨.

આ બધું અને વધુ અનેક પ્રકારનું પુરાણોમાં સમજાવેલું છે; આથી ઉપર કંઈ ઉત્તમ કે અન્ય જાણવાનું નથી.

ન જ્ઞાયેત યદિ વ્યાસો ગોપયેદથ વા ભવાન્ । અત્ર નઃ સંશયં છિન્ધિ પૂર્ણઃ પૌરાણિકો યતઃ ।। ૪૨.

જો વ્યાસજીએ જાણ્યું ન હોત, અથવા છુપાવ્યું હોય, અથવા તમે જ જાણો છો, તો કૃપા કરીને અમારો સંશય દૂર કરો, કેમ કે તમે પુરાણોના સંપૂર્ણ જ્ઞાતા છો.

સૂત ઉવાચ।। શ્રૃણુ શૌનક વક્ષ્યામિ પ્રશ્રમેનં સુદુર્લભમ્। અતિગોપ્યતરં દિવ્યમનાખ્યેયં પ્રચક્ષતે ।। ૪૨.

સૂતે કહ્યું: શૌનક, સાંભળો, હું તમને અતિ દુર્લભ અને અત્યંત ગુપ્ત, દિવ્ય અને વર્ણનથી પર એવી વાત કહું છું.

પરાશરસુતો વ્યાસઃ કૃત્વા પૌરાણિકીં કથામ્। સર્વવેદાર્થઘટિતાં ચિન્તયામાસ ચેતસિ ।। ૪૨.

પરાશરપુત્ર વ્યાસજીએ પુરાણકથા રચી, જે સર્વ વેદોના સારથી ગૂંથાયેલી છે, તેનું અર્થ મનમાં વિચાર્યું.

વર્ણાશ્રમવતાં ધર્મો મયા સમ્યગુદાહૃતઃ। મુક્તિમાર્ગા બહુવિધા ઉક્તા વેદાવિરોધતઃ ।। ૪૨.

ચાર વર્ણ અને આશ્રમવાળાઓના ધર્મો મેં યોગ્ય રીતે સમજાવ્યા છે; મુક્તિના અનેક માર્ગો પણ વેદવિરોધ વિના જણાવ્યા છે.

જીવેશ્વરબ્રહ્મભેદો નિરસ્તઃ સૂત્રનિર્ણયે। નિરૂપિતં પરં બ્રહ્મ શ્રુતિયુક્તવિચારતઃ ।। ૪૨.

જીવ, ઈશ્વર અને બ્રહ્મ વચ્ચેનો ભેદ સૂત્રના નિર્ધારણમાં નકારવામાં આવ્યો છે; શ્રુતિ અને યુક્તિથી પરમ બ્રહ્મનું નિરૂપણ કરાયું છે.

અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ પરમાત્મા પરં પદમ્। યદર્થં બ્રહ્મચર્યાદિવાનપ્રસ્થયતિવ્રતમ્ ।। ૪૨.

અક્ષય, સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ, પરમાત્મા, સર્વોચ્ચ અવસ્થા—જેના માટે બ્રહ્મચર્ય, વનવાસ અને સંન્યાસવ્રત અપનાવાય છે,

આચરન્તિ મહાપ્રાજ્ઞા ધારણાઞ્ચ પૃથગ્વિધામ્। આસનં પ્રાણરોધશ્ચ પ્રત્યાહારશ્ચ ધારણા ।। ૪૨.

મહાન જ્ઞાની લોકો વિવિધ પ્રકારની એકાગ્રતા, આસન, શ્વાસનિયંત્રણ, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ અને ધારણા આચરે છે.

ધ્યાનં સમાધિરેતાનિ યમૈશ્ચ નિયમૈઃ સહ। અષ્ટાઙ્ગાનિ યદર્થઞ્ચ ચરન્તિ મુનિપુઙ્ગવાઃ ।। ૪૨.

ધ્યાન અને સમાધિ—આ બધું યમ અને નિયમ સાથે, આઠ અંગો માટે, જે માટે મહાન મુનિઓ પ્રયત્ન કરે છે.

યદર્થં કર્મ કુર્વન્તિ વેદાજ્ઞામાત્રતત્પરાઃ। પરાર્પણધિયા સમ્યગ્ નિષ્કામાઃ કલિલોજ્ઝિતાઃ ।। ૪૨.

તે માટે, તેઓ કર્મ કરે છે, વેદની આજ્ઞા પ્રમાણે, સર્વોચ્ચને અર્પણ કરવાની ભાવનાથી, નિષ્કામ અને પાપમુક્ત રહીને.

યજ્જ્ઞપ્તયે નિરાકર્ત્તું પાપાચરણમાત્મનઃ। ગઙ્ગાદિતીર્થચર્યાણિ નિષેવન્તે શુચિવ્રતાઃ ।। ૪૨.

તેના જ્ઞાન માટે અને પોતાના પાપી વર્તન દૂર કરવા, શુદ્ધ વ્રતવાળા લોકો ગંગા વગેરે તીર્થયાત્રા કરે છે.

તદ્બ્રહ્મ પરમં શુદ્ધમનાદ્યન્તમનામયમ્। નિત્યં સર્વગતં સ્થાણુ કૂટસ્થં કૂટવિર્જિતમ્ ।। ૪૨.

તે બ્રહ્મ સર્વોચ્ચ, પવિત્ર, અનાદિ અને અનંત, દુઃખરહિત, શાશ્વત, સર્વવ્યાપી, અડગ અને માયાથી રહિત છે.

સર્વેન્દ્રિયચરાભાસં પ્રાકૃતેન્દ્રિયવર્જિતમ્। દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નં નિત્યં ચિન્માત્રમવ્યયમ્ ।। ૪૨.

જે સર્વ ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિરૂપ દેખાય છે, પણ પ્રાકૃત ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; દિશા, કાળ વગેરેથી અપરિચ્છિન્ન, શાશ્વત, ચૈતન્યમય અને અવિનાશી છે.