વાયુપુરાણમ્

નિર્યન્તરસ્તુ પ્રોવાચ તથા વાજશ્રવાય ચ। સ દદૌ સોમશૂષ્માય સ દદૌ તૃણબિન્દવે ।। ૪૧.

નિર્યંતરે વાજશ્રવાને શીખવ્યું, વાજશ્રવાએ સોમશૂષ્મને અને સોમશૂષ્મે તૃણબિંદુને આપ્યું.

તૃણબિન્દુસ્તુ દક્ષાય દક્ષઃ પ્રોવાચ શક્તયે। શક્તેઃ પરાશરશ્ચાપિ ગર્ભસ્થઃ શ્રુતવાનિદમ્ ।। ૪૧.

તૃણબિંદુએ દક્ષને, દક્ષે શક્તિને શીખવ્યું; શક્તિ પાસેથી પરાશરે, જે ગર્ભમાં હતો, આ સાંભળ્યું.

પરાશરાજ્જાતુકર્ણસ્તસ્માદ્દ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ। દ્વૈપાયનાત્પુનશ્ચાપિ મયા પ્રાપ્તં દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૧.

પરાશર પાસેથી જાતુકર્ણે, તેના પછી દ્વૈપાયન મહર્ષિએ મેળવ્યું; અને દ્વૈપાયન પાસેથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, હવે આ મારી પાસે આવ્યું છે.

શાંશપાયન ઉવાચ ।। મયા વૈ તત્પુનઃ પ્રોક્તં પુત્રાયામિતબુદ્ધયે। ઇત્યેવ વાચા બ્રહ્માદિગુરુણા સમુદાહૃતા ।। ૪૧.

શાંશપાયન કહે છે: મેં આ બધું ફરીથી મારા પુત્ર માટે કહ્યું છે, જેની બુદ્ધિ અપરંપાર છે, એ જ રીતે જેમ બ્રહ્માદિ દેવતાઓના ગુરુએ કહ્યું હતું.

નમસ્કાર્ય્યશ્ચ ગુરવઃ પ્રયત્નેન મનીષિભિઃ। ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં સર્વાર્થસાધકમ્ ।। ૪૧.

વિદ્વાનોને પોતાના ગુરુઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક અને પ્રયત્નપૂર્વક વંદન કરવું જોઈએ; આવું કરવાથી સૌભાગ્ય, યશ, દીર્ઘાયુ, પુણ્ય અને સર્વે ઈચ્છિત ફળ મળે છે.

પાપઘ્નં નિયમેનેદં શ્રોતવ્યં બ્રાહ્મણૈઃ સદા। નાશુચૌ નાપિ પાપાય નાપ્યસંવત્સરોષિતે ।। ૪૧.

આ શાસ્ત્ર બ્રાહ્મણોએ નિયમપૂર્વક હંમેશા સાંભળવું જોઈએ, કારણ કે તે પાપનો નાશ કરે છે; પણ અશુદ્ધ, પાપી કે વર્ષ પૂર્ણ ન કરનારને ક્યારેય ન કહેવું.

નાશ્રદ્દધાનાવિદુષે નાપુત્રાય કથઞ્ચન। નાહિતાય પ્રદાતવ્યં પવિત્રમિદમુત્તમમ્ ।। ૪૧.

જેમાં શ્રદ્ધા નથી, જે અજ્ઞાન છે, જે સંતાનવિહિન છે અથવા દુશ્મન છે, તેને આ શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર શાસ્ત્ર ક્યારેય આપવું નહીં.

અવ્યક્તં વૈ યસ્ય યોનિં વદન્તિ વ્યક્તં દેહં કાલમન્તર્ગતઞ્ચ । વહ્નિં વક્રં ચન્દ્ર સૂર્ય્યૌ ચ નેત્રે દિશઃ શ્રોત્રે ઘ્રાણમાહુશ્ચ વાયુમ્ ।। ૪૧.

જેનું મૂળ અદૃશ્ય છે, શરીર દૃશ્ય છે અને સમય તેમાં રહેલો છે; અગ્નિ એનું મુખ છે, ચંદ્ર અને સૂર્ય એની આંખો છે, દિશાઓ એના કાન છે અને વાયુ એનો નાક છે — એવું કહેવામાં આવે છે.

વાયો વેદાંશ્ચાન્તરિક્ષં શરીરં ક્ષિતિં પાદૌ તારકા રોમકૂપાન્ । સર્વાણિ ચાઙ્ગાનિ તથૈવ તાનિ વિદ્યાસ્સર્વા યસ્ય પુચ્છં વદન્તિ ।। ૪૧.

વેદો અને આકાશ એની વાણી છે, પૃથ્વી એના પગ છે, તારાઓ એના રોમકૂપ છે; એના બધા અંગો વિદ્યા છે અને એની પૂંછડી સર્વજ્ઞાન કહેવાય છે.

તં દેવદેવં જનનં જનાનાં સર્વ્વેષુ લોકેષુ પ્રતિષ્ઠિતઞ્ચ। વરં વરાણાં વરદં મહેશ્વરં બ્રહ્માણમાદિં પ્રયતો નમસ્યે ।। ૪૧.

હું એ સર્વના દેવ, સર્વ જીવોના જન્મદાતા, સર્વ લોકોમાં સ્થિત, શ્રેષ્ઠ વરદાતા, મહેશ્વર, સર્જનહાર અને મૂળરૂપ ભગવાનને શ્રદ્ધાપૂર્વક વંદન કરું છું.

સૂત સૂત મહાભાગ ત્વયા ભગવતા સતા। વ્યાસપ્રસાદાધિગતશાસ્ત્રસમ્બોધનેન ચ ।। ૪૨.

હે સૂતજી, હે મહાભાગ્યશાળી, તમારા દ્વારા અને વ્યાસજીની કૃપાથી પ્રાપ્ત થયેલા શાસ્ત્રજ્ઞાનથી આ ઉપદેશો જણાવવામાં આવ્યા છે.

અષ્ટાદશપુરાણાનિ સેતિહાસાનિ ચાનઘ। ઉપક્રમોપસંહાર વિધિનોક્તાનિ કૃત્સ્નશઃ ।। ૪૨.

અઢાર પુરાણો અને ઇતિહાસો, હે નિર્દોષ, એમના આરંભ અને અંત સહિત, જેમ શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે તેમ સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવાયા છે.

ચતુર્દશસહસ્રં ચ માત્સ્યં પ્રોક્તમતિસ્ફુટમ્। તત્સંખ્યકં ભવિષ્યઞ્ચ પ્રોક્તં પઞ્ચશતાધિકમ્ ।। ૪૨.

માત્સ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર શ્લોકો સ્પષ્ટ રીતે જણાવાયા છે; ભવિષ્ય પુરાણમાં પણ એટલાં જ, અને પાંચસો વધુ શ્લોકો છે.

માર્કણ્ડેયં મહારમ્યં પ્રોક્તં નવસહસ્રકમ્। કથિતં બ્રહ્મવૈવર્ત્તમષ્ટાદશસહસ્રકમ્ ।। ૪૨.

માર્કંડેય પુરાણ અતિ રમણિય છે અને તેમાં નવ હજાર શ્લોકો છે; બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણમાં અઢાર હજાર શ્લોકો જણાવાયા છે.

શતોત્તરઞ્ચ બ્રહ્માણ્ડં સૂર્યસંખ્યાસહસ્રકમ્ । અથ ભાગવતં દિવ્યમષ્ટાદશસહસ્રકમ્ ।। ૪૨.

બ્રહ્માંડ પુરાણમાં એકસો અધ્યાય અને સૂર્યની સંખ્યા જેટલા હજાર શ્લોકો છે; પછી દિવ્ય ભાગવત પુરાણમાં અઢાર હજાર શ્લોકો છે.

સહસ્રાણિ દશૈવોક્તં પુરાણં બ્રહ્મનામકમ્। અયુતશ્લોકઘટિતં પુરાણં વામનાભિધમ્ ।। ૪૨.

બ્રહ્મ પુરાણમાં દસ હજાર શ્લોકો છે અને વામન પુરાણ પણ દસ હજાર શ્લોકોથી બનેલું છે.

તથૈવાયુત સંખ્યાતં ષટ્શતાધિકમાદિકમ્। ત્રયોવિંશતિસાહસ્રમનિલં તદ્ગતં શુભમ્ ।। ૪૨.

આદિ પુરાણમાં દસ હજાર છસો શ્લોકો ગણાય છે; અનિલ પુરાણ શુભ છે અને તેમાં ત્રીસ હજાર ત્રણ હજાર શ્લોકો છે.

ત્રયોવિંશતિસાહસ્રં નારદીયમુદાહૃતમ્ । એકોનવિંશસાહસ્રં વૈનતેયમુદાહૃતમ્ ।। ૪૨.

નારદ પુરાણમાં ત્રીસ હજાર ત્રણ હજાર શ્લોકો જણાવાયા છે અને વૈનતેય પુરાણમાં ઓગણીસ હજાર શ્લોકો છે.

સહસ્રપઞ્ચપઞ્ચાશત્પ્રોક્તં પાદ્મં સુવિસ્તરમ્। સપ્તદશસહસ્રન્તુ કૂર્મં પ્રોક્તં મનોહરમ્ ।। ૪૨.

પદ્મ પુરાણ વિશાળ છે અને તેમાં પચપન હજાર શ્લોકો છે; મનોહર કૂર્મ પુરાણમાં સત્તર હજાર શ્લોકો જણાવાયા છે.

ચતુર્વિંશતિ સાહસ્રં સૌકરં પરમાદ્ભુતમ્। એકાશીતિસહસ્રાણિ સ્કાન્દમુક્તં સુવિસ્તૃતમ્ ।। ૪૨.

અદભુત સૂકર પુરાણમાં ચોવીસ હજાર શ્લોકો છે અને વિશાળ સ્કંદ પુરાણમાં એક્યાસી હજાર શ્લોકો છે.

એવમષ્ટાદશોક્તાનિ પુરાણાનિ બૃહન્તિ ચ। પુરાણેષ્વેષુ બહવો ધર્માસ્તે વિનિરૂપિતાઃ ।। ૪૨.

આ રીતે અઢાર મહાપુરાણોનું વર્ણન થયું; આ પુરાણોમાં અનેક ધર્મો વિસ્તૃત રીતે સમજાવવામાં આવ્યા છે.

રાગિણાઞ્ચ વિરાગાણાં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્ ગૃહસ્થાનાં વનસ્થાનાં સ્ત્રીશૂદ્રાણાં વિશેષતઃ ।। ૪૨.

મોહવાળા અને વિરક્ત, સંન્યાસી અને બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ અને વનવાસી, અને ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ તથા શૂદ્રો માટે,

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં યે ચ સઙ્કરજાતયઃ। ગઙ્ગાદ્યા યા મહાનદ્યો યજ્ઞવ્રતતપાંસિ ચ ।। ૪૨.

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને મિલાવટવાળી જાતિઓ માટે, ગંગા વગેરે મહાનદીઓ, અને યજ્ઞ, વ્રત તથા તપ માટે,

અનેકવિધદાનાનિ યમાશ્ચ નિયમૈઃ સહ। યોગધર્મા બહુવિધાઃ સાંખ્યા ભાગવતાસ્તથા ।। ૪૨.

અનેક પ્રકારના દાન, યમ અને નિયમ સાથે, વિવિધ યોગના માર્ગો, તેમજ સાંખ્ય અને ભાગવત માર્ગો માટે,

ભક્તિમાર્ગા જ્ઞાનમાર્ગા વૈરાગ્યાનિલનીરજાઃ। ઉપાસનવિધિશ્ચોક્તઃ કર્મસંશુદ્ધિચેતસામ્ ।। ૪૨.

ભક્તિનો માર્ગ, જ્ઞાનનો માર્ગ, વૈરાગ્યથી શુદ્ધ થયેલા, અને કર્મથી મન પવિત્ર થયેલા લોકો માટે ઉપાસનાની રીતો,

બ્રાહ્મં શૈવં વૈષ્ણવં ચ સૌરં શાક્તં તથાર્હતમ્। ષડ્દર્શનાનિ ચોક્તાનિ સ્વભાવનિયતાનિ ચ ।। ૪૨.

બ્રહ્મ, શિવ, વિષ્ણુ, સૂર્ય, શક્તિ અને અર્હતના માર્ગો અને છ દર્શનો, જે દરેકની સ્વભાવ અનુસાર નિર્ધારિત છે,

એતદન્યચ્ચ વિવિધં પુરાણેષુ નિરુપિતમ્। અતઃ પરં કિમપ્યસ્તિ ન વા બોદ્ધવ્યમુત્તમમ્ ।। ૪૨.

આ બધું અને વધુ અનેક પ્રકારનું પુરાણોમાં સમજાવેલું છે; આથી ઉપર કંઈ ઉત્તમ કે અન્ય જાણવાનું નથી.

ન જ્ઞાયેત યદિ વ્યાસો ગોપયેદથ વા ભવાન્ । અત્ર નઃ સંશયં છિન્ધિ પૂર્ણઃ પૌરાણિકો યતઃ ।। ૪૨.

જો વ્યાસજીએ જાણ્યું ન હોત, અથવા છુપાવ્યું હોય, અથવા તમે જ જાણો છો, તો કૃપા કરીને અમારો સંશય દૂર કરો, કેમ કે તમે પુરાણોના સંપૂર્ણ જ્ઞાતા છો.

સૂત ઉવાચ।। શ્રૃણુ શૌનક વક્ષ્યામિ પ્રશ્રમેનં સુદુર્લભમ્। અતિગોપ્યતરં દિવ્યમનાખ્યેયં પ્રચક્ષતે ।। ૪૨.

સૂતે કહ્યું: શૌનક, સાંભળો, હું તમને અતિ દુર્લભ અને અત્યંત ગુપ્ત, દિવ્ય અને વર્ણનથી પર એવી વાત કહું છું.