વાયુપુરાણમ્

યશ્ચેદં શ્રાવયેચ્છ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણાન્પાદમન્તતઃ। અક્ષયં સાર્વકામીયં પિતૄંસ્તચ્ચોપતિષ્ઠતિ ।। ૪૧.

જે શ્રાદ્ધમાં બ્રાહ્મણોને આ પુરાણનું એક પણ પદ સંભળાવે છે, તેના પિતૃઓને અક્ષય અને સર્વ ઇચ્છિત ફળ મળે છે.

યસ્માત્પુરા હ્યનન્તીદં પુરાણં તેન ચોચ્યતે। નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૪૧.

આ પુરાણ અનંત છે, તેથી તેને એ નામ મળ્યું છે; જે તેના અર્થને જાણે છે, તે સર્વ પાપોથી છુટકારો પામે છે.

તથૈવ ત્રિષુ વર્ણેષુ યે મનુષ્યાઃ પ્રધાનતઃ। ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા ધર્માય વિદધે મતિમ્ ।। ૪૧.

ત્રણ વર્ણોમાં જે લોકો મુખ્યત્વે આ ઇતિહાસને સાંભળે છે, તેમની બુદ્ધિ ધર્મ તરફ વળે છે.

યાવન્ત્યસ્ય શરીરેષુ રોમકૂપાણિ સર્વશઃ। તાવત્કોટિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં દિવિ મોદતે। બ્રહ્મસાયુજ્યગો ભૂત્વા દૈવતૈઃ સહ મોદતે ।। ૪૧.

જેટલા રોમકૂપ શરીરમાં હોય છે, એટલા કરોડો હજારો વર્ષ સુધી તે સ્વર્ગમાં આનંદ માણે છે; પછી બ્રહ્મસાથે એકરૂપ થઈ દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે.

સર્વ્વપાપહરં પુણ્યં પવિત્રઞ્ચ યશસ્વિ ચ। બ્રહ્મા દદૌ શાસ્ત્રમિદં પુરાણં માતરિશ્વને ।। ૪૧.

આ પુરાણ શાસ્ત્ર સર્વ પાપ દૂર કરનાર, પુણ્યદાયક, પવિત્ર અને પ્રસિદ્ધ છે; બ્રહ્માએ પ્રાચીન સમયમાં માતરિશ્વાનને આપ્યું હતું.

તસ્માચ્ચોશનસા પ્રાપ્તં તસ્માચ્ચાપિ બૃહસ્પતિઃ। બૃહસ્પતિસ્તુ પ્રેવાચ સવિત્રે તદનન્તરમ્ ।। ૪૧.

માતરિશ્વાન પાસેથી ઉશનાએ મેળવ્યું, પછી બૃહસ્પતિએ મેળવ્યું; અને બૃહસ્પતિએ પછી સવિતૃને શીખવ્યું.

સવિતા મૃત્યવે પ્રાહ મૃત્યુશ્ચેન્દ્રાય વૈ પુનઃ। ઇન્દ્રશ્ચાપિ વસિષ્ઠાય સોઽપિ સારસ્વતાય ચ ।। ૪૧.

સવિતૃએ મૃત્યુને કહેલું, મૃત્યુએ ફરી ઇન્દ્રને, ઇન્દ્રે વશિષ્ઠને અને વશિષ્ઠે સારસ્વતને આપ્યું.

સારસ્વતસ્ત્રિધામ્ને ચ ત્રિધામા ચ શરદ્વતે। શરદ્વતસ્ત્રિવિષ્ટાય સોઽન્તરિક્ષાય દત્તવાન્ ।। ૪૧.

સારસ્વતએ ત્રિધામાને, ત્રિધામાએ શરદ્વતને, શરદ્વતે ત્રિવિષ્ટાને અને ત્રિવિષ્ટાએ અંતરિક્ષને આપ્યું.

વર્ષિણે ચાન્તરિક્ષો વૈ સોઽપિ ત્રય્યારુણાય ચ। ત્રય્યારુણો ધનઞ્જયે સ ચ પ્રાદાત્કૃતઞ્જયે ।। ૪૧.

અંતરિક્ષએ વર્ષિણને, વર્ષિણે ત્રય્યારુણને, ત્રય્યારુણે ધનંજયને અને ધનંજયે કૃતંજયને આપ્યું.

કૃત ઞ્જયાત્તૃણઞ્જયો ભરદ્વાજાય સોઽપ્યથ। ગૌતમાય ભરદ્વાજઃ સોઽપિ નિર્ય્યન્તરે પુનઃ ।। ૪૧.

કૃતંજય પાસેથી તૃણંજયે મેળવ્યું, તેણે ભરદ્વાજને આપ્યું, ભરદ્વાજે ગૌતમને અને ગૌતમએ નિર્યંતરને આપ્યું.

નિર્યન્તરસ્તુ પ્રોવાચ તથા વાજશ્રવાય ચ। સ દદૌ સોમશૂષ્માય સ દદૌ તૃણબિન્દવે ।। ૪૧.

નિર્યંતરે વાજશ્રવાને શીખવ્યું, વાજશ્રવાએ સોમશૂષ્મને અને સોમશૂષ્મે તૃણબિંદુને આપ્યું.

તૃણબિન્દુસ્તુ દક્ષાય દક્ષઃ પ્રોવાચ શક્તયે। શક્તેઃ પરાશરશ્ચાપિ ગર્ભસ્થઃ શ્રુતવાનિદમ્ ।। ૪૧.

તૃણબિંદુએ દક્ષને, દક્ષે શક્તિને શીખવ્યું; શક્તિ પાસેથી પરાશરે, જે ગર્ભમાં હતો, આ સાંભળ્યું.

પરાશરાજ્જાતુકર્ણસ્તસ્માદ્દ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ। દ્વૈપાયનાત્પુનશ્ચાપિ મયા પ્રાપ્તં દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૧.

પરાશર પાસેથી જાતુકર્ણે, તેના પછી દ્વૈપાયન મહર્ષિએ મેળવ્યું; અને દ્વૈપાયન પાસેથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, હવે આ મારી પાસે આવ્યું છે.

શાંશપાયન ઉવાચ ।। મયા વૈ તત્પુનઃ પ્રોક્તં પુત્રાયામિતબુદ્ધયે। ઇત્યેવ વાચા બ્રહ્માદિગુરુણા સમુદાહૃતા ।। ૪૧.

શાંશપાયન કહે છે: મેં આ બધું ફરીથી મારા પુત્ર માટે કહ્યું છે, જેની બુદ્ધિ અપરંપાર છે, એ જ રીતે જેમ બ્રહ્માદિ દેવતાઓના ગુરુએ કહ્યું હતું.

નમસ્કાર્ય્યશ્ચ ગુરવઃ પ્રયત્નેન મનીષિભિઃ। ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં સર્વાર્થસાધકમ્ ।। ૪૧.

વિદ્વાનોને પોતાના ગુરુઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક અને પ્રયત્નપૂર્વક વંદન કરવું જોઈએ; આવું કરવાથી સૌભાગ્ય, યશ, દીર્ઘાયુ, પુણ્ય અને સર્વે ઈચ્છિત ફળ મળે છે.

પાપઘ્નં નિયમેનેદં શ્રોતવ્યં બ્રાહ્મણૈઃ સદા। નાશુચૌ નાપિ પાપાય નાપ્યસંવત્સરોષિતે ।। ૪૧.

આ શાસ્ત્ર બ્રાહ્મણોએ નિયમપૂર્વક હંમેશા સાંભળવું જોઈએ, કારણ કે તે પાપનો નાશ કરે છે; પણ અશુદ્ધ, પાપી કે વર્ષ પૂર્ણ ન કરનારને ક્યારેય ન કહેવું.

નાશ્રદ્દધાનાવિદુષે નાપુત્રાય કથઞ્ચન। નાહિતાય પ્રદાતવ્યં પવિત્રમિદમુત્તમમ્ ।। ૪૧.

જેમાં શ્રદ્ધા નથી, જે અજ્ઞાન છે, જે સંતાનવિહિન છે અથવા દુશ્મન છે, તેને આ શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર શાસ્ત્ર ક્યારેય આપવું નહીં.

અવ્યક્તં વૈ યસ્ય યોનિં વદન્તિ વ્યક્તં દેહં કાલમન્તર્ગતઞ્ચ । વહ્નિં વક્રં ચન્દ્ર સૂર્ય્યૌ ચ નેત્રે દિશઃ શ્રોત્રે ઘ્રાણમાહુશ્ચ વાયુમ્ ।। ૪૧.

જેનું મૂળ અદૃશ્ય છે, શરીર દૃશ્ય છે અને સમય તેમાં રહેલો છે; અગ્નિ એનું મુખ છે, ચંદ્ર અને સૂર્ય એની આંખો છે, દિશાઓ એના કાન છે અને વાયુ એનો નાક છે — એવું કહેવામાં આવે છે.

વાયો વેદાંશ્ચાન્તરિક્ષં શરીરં ક્ષિતિં પાદૌ તારકા રોમકૂપાન્ । સર્વાણિ ચાઙ્ગાનિ તથૈવ તાનિ વિદ્યાસ્સર્વા યસ્ય પુચ્છં વદન્તિ ।। ૪૧.

વેદો અને આકાશ એની વાણી છે, પૃથ્વી એના પગ છે, તારાઓ એના રોમકૂપ છે; એના બધા અંગો વિદ્યા છે અને એની પૂંછડી સર્વજ્ઞાન કહેવાય છે.

તં દેવદેવં જનનં જનાનાં સર્વ્વેષુ લોકેષુ પ્રતિષ્ઠિતઞ્ચ। વરં વરાણાં વરદં મહેશ્વરં બ્રહ્માણમાદિં પ્રયતો નમસ્યે ।। ૪૧.

હું એ સર્વના દેવ, સર્વ જીવોના જન્મદાતા, સર્વ લોકોમાં સ્થિત, શ્રેષ્ઠ વરદાતા, મહેશ્વર, સર્જનહાર અને મૂળરૂપ ભગવાનને શ્રદ્ધાપૂર્વક વંદન કરું છું.

સૂત સૂત મહાભાગ ત્વયા ભગવતા સતા। વ્યાસપ્રસાદાધિગતશાસ્ત્રસમ્બોધનેન ચ ।। ૪૨.

હે સૂતજી, હે મહાભાગ્યશાળી, તમારા દ્વારા અને વ્યાસજીની કૃપાથી પ્રાપ્ત થયેલા શાસ્ત્રજ્ઞાનથી આ ઉપદેશો જણાવવામાં આવ્યા છે.

અષ્ટાદશપુરાણાનિ સેતિહાસાનિ ચાનઘ। ઉપક્રમોપસંહાર વિધિનોક્તાનિ કૃત્સ્નશઃ ।। ૪૨.

અઢાર પુરાણો અને ઇતિહાસો, હે નિર્દોષ, એમના આરંભ અને અંત સહિત, જેમ શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે તેમ સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવાયા છે.

ચતુર્દશસહસ્રં ચ માત્સ્યં પ્રોક્તમતિસ્ફુટમ્। તત્સંખ્યકં ભવિષ્યઞ્ચ પ્રોક્તં પઞ્ચશતાધિકમ્ ।। ૪૨.

માત્સ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર શ્લોકો સ્પષ્ટ રીતે જણાવાયા છે; ભવિષ્ય પુરાણમાં પણ એટલાં જ, અને પાંચસો વધુ શ્લોકો છે.

માર્કણ્ડેયં મહારમ્યં પ્રોક્તં નવસહસ્રકમ્। કથિતં બ્રહ્મવૈવર્ત્તમષ્ટાદશસહસ્રકમ્ ।। ૪૨.

માર્કંડેય પુરાણ અતિ રમણિય છે અને તેમાં નવ હજાર શ્લોકો છે; બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણમાં અઢાર હજાર શ્લોકો જણાવાયા છે.

શતોત્તરઞ્ચ બ્રહ્માણ્ડં સૂર્યસંખ્યાસહસ્રકમ્ । અથ ભાગવતં દિવ્યમષ્ટાદશસહસ્રકમ્ ।। ૪૨.

બ્રહ્માંડ પુરાણમાં એકસો અધ્યાય અને સૂર્યની સંખ્યા જેટલા હજાર શ્લોકો છે; પછી દિવ્ય ભાગવત પુરાણમાં અઢાર હજાર શ્લોકો છે.

સહસ્રાણિ દશૈવોક્તં પુરાણં બ્રહ્મનામકમ્। અયુતશ્લોકઘટિતં પુરાણં વામનાભિધમ્ ।। ૪૨.

બ્રહ્મ પુરાણમાં દસ હજાર શ્લોકો છે અને વામન પુરાણ પણ દસ હજાર શ્લોકોથી બનેલું છે.

તથૈવાયુત સંખ્યાતં ષટ્શતાધિકમાદિકમ્। ત્રયોવિંશતિસાહસ્રમનિલં તદ્ગતં શુભમ્ ।। ૪૨.

આદિ પુરાણમાં દસ હજાર છસો શ્લોકો ગણાય છે; અનિલ પુરાણ શુભ છે અને તેમાં ત્રીસ હજાર ત્રણ હજાર શ્લોકો છે.

ત્રયોવિંશતિસાહસ્રં નારદીયમુદાહૃતમ્ । એકોનવિંશસાહસ્રં વૈનતેયમુદાહૃતમ્ ।। ૪૨.

નારદ પુરાણમાં ત્રીસ હજાર ત્રણ હજાર શ્લોકો જણાવાયા છે અને વૈનતેય પુરાણમાં ઓગણીસ હજાર શ્લોકો છે.

સહસ્રપઞ્ચપઞ્ચાશત્પ્રોક્તં પાદ્મં સુવિસ્તરમ્। સપ્તદશસહસ્રન્તુ કૂર્મં પ્રોક્તં મનોહરમ્ ।। ૪૨.

પદ્મ પુરાણ વિશાળ છે અને તેમાં પચપન હજાર શ્લોકો છે; મનોહર કૂર્મ પુરાણમાં સત્તર હજાર શ્લોકો જણાવાયા છે.