વાયુપુરાણમ્

એતામેવ મહાભાગામદિતિં સંપ્રવિશ્ય વૈ। વૈવસ્વતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ યોગાદર્દ્ધેન ચેતસઃ ।। ૫.

એ મહાન અદિતિમાં, આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં, યોગ દ્વારા અને અડધી ચેતનાથી, તેઓ પ્રવેશ્યા.

ગચ્છામઃ પુત્રતામસ્યાસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ। અદિત્યાસ્તુ પ્રસૂતાનામાદિત્યત્વં ભવિષ્યતિ ।। ૫.

'ચાલો, આપણે એના પુત્ર બનીએ; એ જ આપણું શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ થશે. અદિતિમાંથી જન્મેલા સૌ અદિત્ય બનશે.'

એવમુક્ત્વા તુ તે સર્વે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ। જજ્ઞિરે દ્વાદશાદિત્યા મારીચાત્ કશ્યપાત્પુનઃ ।। ૫.

આ રીતે કહ્યા પછી, ચક્ષુષ મનુના સમયમાં, બધા બાર અદિત્યો ફરીથી મરીચિના પુત્ર કશ્યપમાંથી જન્મ્યા.

શતક્રતુશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ જજ્ઞાતે પુનરેવ હિ । વૈવસ્વતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ નરનારાયણૌ સુરૌ ।। ૫.

ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ પણ ફરી જન્મ્યા, અને આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં દેવરૂપ નર અને નારાયણ પણ અવતર્યા.

તેષામપિ હિ દેવાનાં નિધનોત્પત્તિરુચ્યતે। યથા સૂર્યસ્ય લોકેઽસ્મિન્ ઉદયાસ્તમયાવુભૌ। પ્રજાપતેશ્ચ વિષ્ણોશ્ચ ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।। ૫.

આ દેવતાઓ માટે પણ જન્મ અને અંત કહેવામાં આવ્યા છે, જેમ કે આ દુનિયામાં સૂર્ય ઉગે છે અને અસ્ત જાય છે; એ જ રીતે પ્રજાપતિ, વિષ્ણુ અને મહાત્મા ભવ માટે પણ છે.

શ્રેષ્ઠાનુશ્રવિકે યસ્માચ્છક્તાઃ શબ્દાદિલક્ષણે। અષ્ટાત્મકેઽણિમાદ્યે ચ તસ્માત્તે ચજ્ઞિરે સુરાઃ ।। ૫.

કારણ કે તેઓ શ્રેષ્ઠ શ્રવણવાળા છે, ધ્વનિ વગેરે ગુણોથી યુક્ત છે અને અણિમા વગેરે આઠ પ્રકારની શક્તિ ધરાવે છે, તેથી એ દેવતાઓ જન્મ્યા.

ઇત્યેષ વિષ્યે રાગઃ સમ્ભૂત્યાઃ કારણં સ્મૃતમ્। બ્રહ્મશાપેન સમ્ભૂતા જયાઃ સ્વાયમ્ભુવે જિતાઃ ।। ૫.

આ રીતે, જગતમાં જે આસક્તિ છે, તે જ સર્જનનું કારણ કહેવાય છે. બ્રહ્માના શાપથી જયાઓ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જન્મી અને જીતાઈ ગયા.

સ્વારોચિષે વૈ તુષિતાઃ સત્યાશ્ચૈવોત્તમે પુનઃ। તામસે હરયો દેવા જાતાશ્ચારિષ્ણવે તુ વૈ। વૈકુણ્ઠાશ્ચાક્ષુષે સાધ્યા આદિત્યાઃ સામ્પ્રતે પુનઃ ।। ૫.

સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તેઓ તુષિત બન્યા; ઉત્તમમાં સત્ય, તામસમાં હરિ, ચારિષ્ણવમાં વૈકુંઠ, ચક્ષુષમાં સાધ્ય અને હવે વર્તમાનમાં અદિત્ય તરીકે જન્મ્યા છે.

ધાતાઽર્યમા ચ મિત્રશ્ચ વરુણોંઽશો ભગસ્તથા। ઇન્દ્રો વિવસ્વાન્ પૂષા ચ પર્જન્યો દશમઃ સ્મૃતઃ ।। ૫.

ધાતા, આર્યમા, મિત્ર, વરુણ, અંશ, ભગ, ઇન્દ્ર, વિવસ્વાન, પૂષા અને પરજન્ય—આ દસ અદિત્ય તરીકે ઓળખાય છે.

તતસ્ત્વષ્ટા તતો વિષ્ણુરજઘન્યોઽજઘન્યજઃ। ઇત્યેતે દ્વાદશાદિત્યાઃ કશ્યપસ્ય સુતાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫.

પછી ત્વષ્ટા, પછી વિષ્ણુ, સૌથી નાના અને સૌથી મોટા; આ રીતે બાર અદિત્ય કશ્યપના પુત્ર તરીકે જાણીતા છે.

સુરભી કશ્યપાદ્રુદ્રાનેકાદશ વિજજ્ઞિરે। મહાદેવપ્રસાદેન તપસા ભાવિતા સતી ।। ૫.

સુરભિ અને કશ્યપમાંથી અગિયાર રુદ્રો જન્મ્યા, જેમણે મહાદેવની કૃપા અને પોતાની તપસ્યાથી પવિત્રતા પામી.

અઙ્ગારકં તથા સર્પં નિઋતિં સદસસ્પતિમ્। અજૈકપાદહિર્બુઘ્ન્યમૂર્દ્ધ્વકેતું જ્વરં તથા ।। ૫.

અંગારક, સર્પ, નિૃતિ, સદસસ્પતિ, અજએકપાદ, અહિર્ભુધ્ન્ય, ઊર્ધ્વકેતુ અને જ્વર—

ભુવનઞ્ચેશ્વરં મૃત્યું કપાલઞ્ચૈવ વિશ્રુતમ્। દેવાનેકાદશૈતાંસ્તુ રુદ્રાંસ્ત્રિભુવનેશ્વરાન્। તપસા તેન મહતા સુરભી તાનજીજનત્ ।। ૫.

ભુવનેશ્વર, મૃત્યુ અને પ્રસિદ્ધ કપાલ—આ અગિયાર દેવતાઓ રુદ્ર છે, ત્રણેય લોકના સ્વામી છે; સુરભિએ મોટી તપસ્યાથી તેમને જન્મ આપ્યા.

તતો દુહિતરાવન્યે સુરભી દ્વે વ્યજાયત। રોહિણી ચૈવ રુદ્રાભા ગાન્ધારી ચ યશસ્વિની ।। ૫.

પછી સુરભીમાંથી બે બીજી દીકરીઓ જન્મી: એક રોહિણી, જે રુદ્ર જેવી તેજસ્વી હતી, અને બીજી યશસ્વી ગાંધારી.

રોહિણ્યાં જજ્ઞિરે કન્યાશ્ચતસ્રો લોકવિશ્રુતાઃ। સુરૂપા હંસકીલા ચ ભદ્રા કામદુઘા તથા। સુષુવે કામદુઘા તુ સુરૂપા તનયદ્વયમ્ ।। ૫.

રોહિણીમાંથી ચાર દીકરીઓ જન્મી, જે સમગ્ર લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતી: સુંદર રૂપાળી, હંસકીલા, ભદ્રા અને કામદુઘા. કામદુઘાએ પછી સુંદર રૂપાળી અને તનયા નામની બે દીકરીઓને જન્મ આપ્યો.

હંસકીલા નૃપ મૃષીન્ ભદ્રાયાસ્તુ વ્યજાયત। વિશ્રુતાસ્તુ મહાભાગા ગન્ધર્વા વાજિનઃ સુતાઃ ।। ૫.

હંસકીલાએ મૃષિ નામના સંતાનોને જન્મ આપ્યો, અને ભદ્રામાંથી વાજિનના પુત્ર એવા મહાભાગ્યશાળી અને પ્રસિદ્ધ ગાંધર્વો જન્મ્યા.

ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ્તદા જાતાઃ ખેચરાસ્તે મનોજવાઃ। શ્વેતાઃ શ્યેનાઃ પિશઙ્ગાશ્ચ સારઙ્ગા હરિતાર્જુનાઃ। રુદ્રા દેવોપબાહ્યાસ્તે ગન્ધર્વયોનયો હયાઃ ।। ૫.

ત્યારે ઉચ્છૈ:શ્રવા નામના, મન જેટલા ઝડપી અને આકાશમાં વિહાર કરતા ઘોડા જન્મ્યા. સફેદ, પીળા, ચિતરાયેલા ઘોડા, હરણ, લીલા અને સફેદ રંગના, આ બધા ગાંધર્વ વંશના ઘોડા દેવો અને રુદ્ર દ્વારા પોષાયેલા હતા.

ભૂયો જજ્ઞે સુરભ્યાસ્તુ શ્રીમાન્ ચન્દ્રાભસુપ્રભઃ। સ્રગ્વી કકુઝી દ્યુતિમાનમૃતાલયસમ્ભવઃ। સુરભ્યનુમતે દત્તો ધ્વજો માહેશ્વરસ્તુ સઃ ।। ૫.

પછી ફરી સુરભીમાંથી શ્રીમંત ચંદ્રાભાસુપ્રભાનો જન્મ થયો, જે માળા ધારણ કરનાર, શિખરવાળો, તેજસ્વી અને અમૃતના નિવાસમાંથી જન્મેલો હતો. સુરભીની કૃપાથી તે મહેશ્વરનો ધ્વજ બન્યો.

ઇત્યેતે કશ્યપસુતા રુદ્રાદિત્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। ધર્મપુત્રાઃ સ્મૃતાઃ સાધ્યા વિશ્વે ચ વસવસ્તથા ।। ૫.

આ રીતે કશ્યપના પુત્ર એવા રુદ્રો અને આદિત્યોનું વર્ણન થયું. સાધ્ય, વિશ્વદેવો અને વસુઓ પણ ધર્મના પુત્ર તરીકે જાણીતા છે.

અરિષ્ટનેમિપત્નીનામપત્યાનીહ ષોડશ। બહુપુત્રસ્ય વિદુષશ્ચતસ્રો વિદ્યુતઃ સ્મૃતાઃ। પ્રત્યઙ્ગિરસજાઃ શ્રેષ્ઠા ઋચો બ્રહ્મર્ષિસત્કૃતાઃ ।। ૫.

અરિષ્ટનેમિની પત્નીઓએ અહીં સોળ સંતાનોને જન્મ આપ્યો; વિદ્વાનોમાં ચાર વિદ્યુત તરીકે જાણીતા છે; શ્રેષ્ઠ સંતાનો અંગિરસમાંથી જન્મેલા છે, જેમને બ્રહ્મર્ષિઓએ માન આપ્યો છે.

કૃશાશ્વસ્ય તુ દેવર્ષેર્દેવપ્રહરણાઃ સ્મૃતાઃ । એતે યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે પુનરેવ હિ ।। ૫.

દેવર્ષિ કૃશાશ્વના સંતાનો દેવોના શસ્ત્રો તરીકે ઓળખાય છે; આ શસ્ત્રો દરેક હજાર યુગના અંતે ફરીથી જન્મે છે.

સર્વે દેવગણા વિપ્રાસ્ત્રય સ્ત્રિંશત્તુ છન્દજાઃ। એતેષામપિ દેવાનાં નિરોધોત્પત્તિરુચ્યતે ।। ૫.

બધા દેવગણો, બ્રાહ્મણો, અને ત્રીસ ત્રણ મનથી જન્મેલા દેવો, આ બધા દેવોમાં પણ ઉત્પત્તિ અને લયનું વર્ણન થાય છે.

યથા સૂર્યસ્ય લોકેઽસ્મિન્ ઉદયાસ્તમયાવુભૌ। એતે દેવનિકાયાસ્તે સમ્ભવન્તિ યુગે યુગે ।। ૫.

જેમ આ દુનિયામાં સૂર્ય ઉગે છે અને અસ્ત જાય છે, તેમ આ દેવોના સમૂહો પણ દરેક યુગે-યુગે જન્મે છે.

સાધ્યાશ્ચ વસવો વિશ્વે રુદ્રાદિત્યાસ્તથૈવ ચ। અભિજાત્યા પ્રભાવૈશ્ચ કર્મભિશ્ચૈવ વિશ્રુતાઃ ।। ૫.

સાધ્યો, વસુઓ, વિશ્વદેવો, રુદ્રો અને આદિત્યો, એ બધા પોતાનાં ઉન્નત જન્મ, શક્તિ અને કાર્યો માટે પ્રસિદ્ધ છે.

પ્રજાપતેશ્ચ વિષ્ણોશ્ચ ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ। અન્તરં જ્ઞાતુમિચ્છામો યશ્ચ યસ્માદ્વિશિષ્યતે ।। ૫.

અમે જાણવું ઇચ્છીએ છીએ કે પ્રજાપતિ, વિષ્ણુ અને મહાત્મા ભવામાં શું તફાવત છે અને કોણ કિસમાં શ્રેષ્ઠ છે.

યશ્ચ યસ્માત્ પ્રભવતિ યશ્ચ યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ। જ્યાયાન્યો મધ્યમશ્ચૈવ કનીયાન્ યશ્ચ તેષુ વૈ ।। ૫.

કોણ કોનીમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને કોણ કોમાં સ્થિત છે? એમાં કોણ મોટું, કોણ મધ્યમ અને કોણ નાનું છે?

પ્રધાનભૂતો યસ્તેષાં ગુણભૂતશ્ચ તેષુ યઃ। કર્મભિશ્ચાભિજાત્યા ચ પ્રભાવેણ ચ યો મહાન્। એતત્ પ્રભ્રૂહિ નઃ સર્વં ત્વં હિ વેત્થ યથાયથમ્ ।। ૫.

એમાં કોણ મુખ્ય છે, કોણ અનુયાયી છે અને કોણ પોતાના કર્મ, જન્મ અને શક્તિથી મહાન છે? આ બધું અમને કહો, કેમ કે તમે સાચું જાણો છો.

અત્ર વો વર્ણયિષ્યેહમન્તરન્તેષુ યત્ સ્મૃતમ્। યદ્બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાણાં શ્રૃણુધ્વં મે વિવક્ષતઃ ।। ૫.

આ વિષયમાં, હું તમને એ બધું વર્ણવીશ જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર વિશે યાદ રાખવામાં આવ્યું છે; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.

રાજસી તામસી ચૈવ સાત્ત્વિકી ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ । તન્વઃ સ્વયમ્ભુવઃ પ્રોક્તાઃ કાલે કાલે ભવન્તિ યાઃ ।। ૫.

સ્વયંભૂની જે રૂપે રાજસ, તમસ અને સત્ત્વગुणથી ઓળખાય છે, એ દરેક યુગે-યુગે પ્રગટ થાય છે.