વાયુપુરાણમ્

પ્રક્રિયા પ્રથમે પાદે કથાવસ્તુપરિગ્રહઃ। અનુષઙ્ગ ઉપોદ્વાત ઉપસંહાર એવ ચ ।। ૪૧.

પ્રક્રિયા, પ્રથમ ભાગ, વિષયોની ગણતરી, અનુસંધાન, ઉપોદ્ઘાત અને ઉપસંહાર—આ વિભાગો છે.

એવમેતચ્ચતુષ્પાદં પુરાણં લોકસમ્મતમ્। ઉવાચ ભગવાન્ સાક્ષાદ્વાયુર્લોકહિતે રતઃ ।। ૪૧.

આ રીતે, લોકપ્રિય અને ચતુષ્પાદ પુરાણ, ભગવાન વાયુએ, જે લોકહિતમાં રત છે, સીધા સંભળાવ્યું હતું.

નૈમિષે સત્રમાસાદ્ય મુનિભ્યો મુનિસત્તમાઃ । તત્પ્રસાદાદસંદિગ્ધં ભૂતોત્પત્તિલયાનિ ચ ।। ૪૧.

નૈમિષારણ્યના યજ્ઞમાં પહોંચી, શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ, તેમની કૃપાથી, નિઃસંદેહ, ભૂતોની ઉત્પત્તિ અને લય જાણ્યા.

પ્રાધાનિકીમિમાં સૃષ્ટિં તથૈવેશ્વરકારિતામ્। સમ્યગ્વિદિત્વા મેધાવી ન મોહમધિગચ્છતિ ।। ૪૧.

જે બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ આ મુખ્ય સૃષ્ટિ અને ઈશ્વરના કર્તવ્યને યોગ્ય રીતે જાણે છે, તે કદી મોહમાં પડતો નથી.

ઇદં યો બ્રાહ્મણો વિદ્વાનિતિહાસં પુરાતનમ્। શ્રૃણુયાચ્છ્રાવયેદ્વાપિ તથાધ્યાપયતેઽપિ ચ ।। ૪૧.

જે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ આ પ્રાચીન ઇતિહાસ જાણે છે, સાંભળે છે, બીજાને સંભળાવે છે, અથવા શીખવે છે—

સ્થાનેષુ સ મહેન્દ્રસ્ય મોદતે શાશ્વતીઃ સમાઃ। બ્રહ્મસાયુજ્યગો ભૂત્વા બ્રહ્મણા સહ મોક્ષ્યતે ।। ૪૧.

મહેન્દ્રના લોકોમાં તે અનંત વર્ષો સુધી આનંદ માણે છે; પછી બ્રહ્માની સાથે એકરૂપ થઈને મુક્તિ પામે છે.

તેષાં કીર્ત્તિમતાં કીર્ત્તિં પ્રજેશાનાં મહાત્મનામ્। પ્રથયન્પૃથિવીશાનાં બ્રહ્મભૂયાય ગચ્છતિ ।। ૪૧.

જે પૃથ્વીના મહાન રાજાઓ અને લોકપાલોના યશને પ્રસારે છે, તે બ્રહ્મપદને પ્રાપ્ત કરે છે.

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં વેદૈશ્ચ સમ્મતમ્। કૃષ્ણદ્વૈપાયનેનોક્તં પુરાણં બ્રહ્મવાદિના ।। ૪૧.

કૃષ્ણ દ્વૈપાયન બ્રહ્મવેદી દ્વારા કહેવામાં આવેલું આ પુરાણ શુભ, યશદાયક, આયુષ્યવર્ધક અને પુણ્યદાયક છે, અને વેદો દ્વારા માન્ય છે.

મન્વન્તરેશ્વરાણાં ચ યઃ કીર્તિં પ્રથયેદિમામ્। દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ ભૂરિદ્રવિણતેજસામ્। સ સર્વૈર્મુચ્યતે પાપૈઃ પુણ્યઞ્ચ મહદાપ્નુયાત્ ।। ૪૧.

જે મન્વંતરાધિપતિઓ, દેવો અને મહાસંપત્તિ-તેજવાળા ઋષિઓના યશને પ્રસારે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને મહાપુણ્ય મેળવે છે.

યશ્ચેદં શ્રાવયેદ્વિદ્વાન્સદા પર્વણિ પર્વણિ। ધૂતપાપ્મા જિતસ્વર્ગો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ।। ૪૧.

જે વિદ્વાન આ કથા હંમેશા, દરેક પર્વ પર વાંચે છે, તે પાપથી શુદ્ધ થાય છે, સ્વર્ગને જીતે છે અને બ્રહ્મપદ માટે યોગ્ય બને છે.

યશ્ચેદં શ્રાવયેચ્છ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણાન્પાદમન્તતઃ। અક્ષયં સાર્વકામીયં પિતૄંસ્તચ્ચોપતિષ્ઠતિ ।। ૪૧.

જે શ્રાદ્ધમાં બ્રાહ્મણોને આ પુરાણનું એક પણ પદ સંભળાવે છે, તેના પિતૃઓને અક્ષય અને સર્વ ઇચ્છિત ફળ મળે છે.

યસ્માત્પુરા હ્યનન્તીદં પુરાણં તેન ચોચ્યતે। નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૪૧.

આ પુરાણ અનંત છે, તેથી તેને એ નામ મળ્યું છે; જે તેના અર્થને જાણે છે, તે સર્વ પાપોથી છુટકારો પામે છે.

તથૈવ ત્રિષુ વર્ણેષુ યે મનુષ્યાઃ પ્રધાનતઃ। ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા ધર્માય વિદધે મતિમ્ ।। ૪૧.

ત્રણ વર્ણોમાં જે લોકો મુખ્યત્વે આ ઇતિહાસને સાંભળે છે, તેમની બુદ્ધિ ધર્મ તરફ વળે છે.

યાવન્ત્યસ્ય શરીરેષુ રોમકૂપાણિ સર્વશઃ। તાવત્કોટિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં દિવિ મોદતે। બ્રહ્મસાયુજ્યગો ભૂત્વા દૈવતૈઃ સહ મોદતે ।। ૪૧.

જેટલા રોમકૂપ શરીરમાં હોય છે, એટલા કરોડો હજારો વર્ષ સુધી તે સ્વર્ગમાં આનંદ માણે છે; પછી બ્રહ્મસાથે એકરૂપ થઈ દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે.

સર્વ્વપાપહરં પુણ્યં પવિત્રઞ્ચ યશસ્વિ ચ। બ્રહ્મા દદૌ શાસ્ત્રમિદં પુરાણં માતરિશ્વને ।। ૪૧.

આ પુરાણ શાસ્ત્ર સર્વ પાપ દૂર કરનાર, પુણ્યદાયક, પવિત્ર અને પ્રસિદ્ધ છે; બ્રહ્માએ પ્રાચીન સમયમાં માતરિશ્વાનને આપ્યું હતું.

તસ્માચ્ચોશનસા પ્રાપ્તં તસ્માચ્ચાપિ બૃહસ્પતિઃ। બૃહસ્પતિસ્તુ પ્રેવાચ સવિત્રે તદનન્તરમ્ ।। ૪૧.

માતરિશ્વાન પાસેથી ઉશનાએ મેળવ્યું, પછી બૃહસ્પતિએ મેળવ્યું; અને બૃહસ્પતિએ પછી સવિતૃને શીખવ્યું.

સવિતા મૃત્યવે પ્રાહ મૃત્યુશ્ચેન્દ્રાય વૈ પુનઃ। ઇન્દ્રશ્ચાપિ વસિષ્ઠાય સોઽપિ સારસ્વતાય ચ ।। ૪૧.

સવિતૃએ મૃત્યુને કહેલું, મૃત્યુએ ફરી ઇન્દ્રને, ઇન્દ્રે વશિષ્ઠને અને વશિષ્ઠે સારસ્વતને આપ્યું.

સારસ્વતસ્ત્રિધામ્ને ચ ત્રિધામા ચ શરદ્વતે। શરદ્વતસ્ત્રિવિષ્ટાય સોઽન્તરિક્ષાય દત્તવાન્ ।। ૪૧.

સારસ્વતએ ત્રિધામાને, ત્રિધામાએ શરદ્વતને, શરદ્વતે ત્રિવિષ્ટાને અને ત્રિવિષ્ટાએ અંતરિક્ષને આપ્યું.

વર્ષિણે ચાન્તરિક્ષો વૈ સોઽપિ ત્રય્યારુણાય ચ। ત્રય્યારુણો ધનઞ્જયે સ ચ પ્રાદાત્કૃતઞ્જયે ।। ૪૧.

અંતરિક્ષએ વર્ષિણને, વર્ષિણે ત્રય્યારુણને, ત્રય્યારુણે ધનંજયને અને ધનંજયે કૃતંજયને આપ્યું.

કૃત ઞ્જયાત્તૃણઞ્જયો ભરદ્વાજાય સોઽપ્યથ। ગૌતમાય ભરદ્વાજઃ સોઽપિ નિર્ય્યન્તરે પુનઃ ।। ૪૧.

કૃતંજય પાસેથી તૃણંજયે મેળવ્યું, તેણે ભરદ્વાજને આપ્યું, ભરદ્વાજે ગૌતમને અને ગૌતમએ નિર્યંતરને આપ્યું.

નિર્યન્તરસ્તુ પ્રોવાચ તથા વાજશ્રવાય ચ। સ દદૌ સોમશૂષ્માય સ દદૌ તૃણબિન્દવે ।। ૪૧.

નિર્યંતરે વાજશ્રવાને શીખવ્યું, વાજશ્રવાએ સોમશૂષ્મને અને સોમશૂષ્મે તૃણબિંદુને આપ્યું.

તૃણબિન્દુસ્તુ દક્ષાય દક્ષઃ પ્રોવાચ શક્તયે। શક્તેઃ પરાશરશ્ચાપિ ગર્ભસ્થઃ શ્રુતવાનિદમ્ ।। ૪૧.

તૃણબિંદુએ દક્ષને, દક્ષે શક્તિને શીખવ્યું; શક્તિ પાસેથી પરાશરે, જે ગર્ભમાં હતો, આ સાંભળ્યું.

પરાશરાજ્જાતુકર્ણસ્તસ્માદ્દ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ। દ્વૈપાયનાત્પુનશ્ચાપિ મયા પ્રાપ્તં દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૧.

પરાશર પાસેથી જાતુકર્ણે, તેના પછી દ્વૈપાયન મહર્ષિએ મેળવ્યું; અને દ્વૈપાયન પાસેથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, હવે આ મારી પાસે આવ્યું છે.

શાંશપાયન ઉવાચ ।। મયા વૈ તત્પુનઃ પ્રોક્તં પુત્રાયામિતબુદ્ધયે। ઇત્યેવ વાચા બ્રહ્માદિગુરુણા સમુદાહૃતા ।। ૪૧.

શાંશપાયન કહે છે: મેં આ બધું ફરીથી મારા પુત્ર માટે કહ્યું છે, જેની બુદ્ધિ અપરંપાર છે, એ જ રીતે જેમ બ્રહ્માદિ દેવતાઓના ગુરુએ કહ્યું હતું.

નમસ્કાર્ય્યશ્ચ ગુરવઃ પ્રયત્નેન મનીષિભિઃ। ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં સર્વાર્થસાધકમ્ ।। ૪૧.

વિદ્વાનોને પોતાના ગુરુઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક અને પ્રયત્નપૂર્વક વંદન કરવું જોઈએ; આવું કરવાથી સૌભાગ્ય, યશ, દીર્ઘાયુ, પુણ્ય અને સર્વે ઈચ્છિત ફળ મળે છે.

પાપઘ્નં નિયમેનેદં શ્રોતવ્યં બ્રાહ્મણૈઃ સદા। નાશુચૌ નાપિ પાપાય નાપ્યસંવત્સરોષિતે ।। ૪૧.

આ શાસ્ત્ર બ્રાહ્મણોએ નિયમપૂર્વક હંમેશા સાંભળવું જોઈએ, કારણ કે તે પાપનો નાશ કરે છે; પણ અશુદ્ધ, પાપી કે વર્ષ પૂર્ણ ન કરનારને ક્યારેય ન કહેવું.

નાશ્રદ્દધાનાવિદુષે નાપુત્રાય કથઞ્ચન। નાહિતાય પ્રદાતવ્યં પવિત્રમિદમુત્તમમ્ ।। ૪૧.

જેમાં શ્રદ્ધા નથી, જે અજ્ઞાન છે, જે સંતાનવિહિન છે અથવા દુશ્મન છે, તેને આ શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર શાસ્ત્ર ક્યારેય આપવું નહીં.

અવ્યક્તં વૈ યસ્ય યોનિં વદન્તિ વ્યક્તં દેહં કાલમન્તર્ગતઞ્ચ । વહ્નિં વક્રં ચન્દ્ર સૂર્ય્યૌ ચ નેત્રે દિશઃ શ્રોત્રે ઘ્રાણમાહુશ્ચ વાયુમ્ ।। ૪૧.

જેનું મૂળ અદૃશ્ય છે, શરીર દૃશ્ય છે અને સમય તેમાં રહેલો છે; અગ્નિ એનું મુખ છે, ચંદ્ર અને સૂર્ય એની આંખો છે, દિશાઓ એના કાન છે અને વાયુ એનો નાક છે — એવું કહેવામાં આવે છે.

વાયો વેદાંશ્ચાન્તરિક્ષં શરીરં ક્ષિતિં પાદૌ તારકા રોમકૂપાન્ । સર્વાણિ ચાઙ્ગાનિ તથૈવ તાનિ વિદ્યાસ્સર્વા યસ્ય પુચ્છં વદન્તિ ।। ૪૧.

વેદો અને આકાશ એની વાણી છે, પૃથ્વી એના પગ છે, તારાઓ એના રોમકૂપ છે; એના બધા અંગો વિદ્યા છે અને એની પૂંછડી સર્વજ્ઞાન કહેવાય છે.