વાયુપુરાણમ્

મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્ત્તિષુ। વિપ્રયોગાશ્ચ ભૂતાનાં યુણોભ્યઃ સંપ્રવર્ત્તતે ।। ૪૧.

મહાભૂતોમાં, ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં અને વિવિધ રૂપોમાં ભિન્નતા આવે છે. જીવાત્માઓના જોડાણથી અલગાવ પણ થાય છે.

ઇત્યેષ વો મયા ખ્યાતઃ પુનઃ સર્ગઃ સમાસતઃ। સમાસાદેવ વક્ષ્યામિ બ્રહ્મણોઽથ સમુદ્ભવમ્ ।। ૪૧.

હું તમને નવી સૃષ્ટિ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવી છે. હવે હું બ્રહ્માનો ઉદ્ભવ સંક્ષિપ્તમાં કહીશ.

અવ્યક્તાત્કારણાત્તસ્માન્નિત્યાત્સદસદાત્મકાત્। પ્રધાન પુરુષાભ્યાન્તુ જાયતે ચ મહેશ્વરઃ ।। ૪૧.

અવ્યક્ત, જે સદા રહે છે અને સદાસદરૂપ છે, તે કારણમાંથી પ્રધાન અને પુરુષ ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાંથી મહાદેવ જન્મે છે.

સ પુનઃ સમ્ભાવયિતા જાયતે બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ। સૃજતે સ પુનર્લોકાનભિમાનગુણાત્મકાન્ ।। ૪૧.

એ જ ફરી સર્જનહાર બનીને બ્રહ્મા કહેવાય છે. એ જ પોતપોતાના ગુણ અને અભિમાન ધરાવતાં લોકોએ સર્જે છે.

અહઙ્કારસ્તુ મહતસ્તસ્માદ્ભૂતાનિ ચાત્મનઃ। યુગપત્ સમ્પ્રવર્ત્તન્તે ભૂતાન્યેવેન્દ્રિયાણિ ચ। ભૂતભેદાશ્ચ ભૂતેભ્ય ઇતિ સર્ગઃ પ્રવર્ત્તતે ।। ૪૧.

મહત્‌માંથી અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે, અને એમાંથી ભૂત અને આત્મા. એક સાથે ભૂતો અને ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે અને ભૂતોમાંથી વિવિધ રૂપો થાય છે. આ રીતે સૃષ્ટિ ફેલાય છે.

વિસ્તરાવયવસ્તેષાં યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતમ્। કીર્ત્તિતં વો યથા પૂર્વં તથૈવાભ્યુપધાર્ય્યતામ્ ।। ૪૧.

આ બધાના વિસ્તૃત અંગો, જેમ તમે જાણ્યા અને સાંભળ્યા છે, એ પહેલાં જેમ વર્ણવ્યા છે, તેમ જ સમજવા.

એતચ્છ્રુત્વા નૈમિષેયાસ્તદાનીં લોકોત્પત્તિં સંસ્થિતિં ચ વ્યયઞ્ચ। તસ્મિન્ સત્રેઽવભૃથં પ્રાપ્ય શુદ્ધાઃ પુણ્યં લોકમૃષયઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ।। ૪૧.

આ સાંભળીને, નૈમિષારણ્યના ઋષિઓએ જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય જાણ્યા. યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને, શુદ્ધ થઈ, તેઓ પુણ્યલોકને પામ્યા.

યથા યૂયં વિધિવદ્દેવતાદીનિષ્ટ્વા ચૈવાવભૃથં પ્રાપ્ય શુદ્ધાઃ। ત્યક્ત્વા દેહાનાયુષોઽન્તે કૃતાર્થાન્પુણ્યાઁલ્લોકાન્પ્રાપ્ય યથેષ્ટં ચરિષ્યથ ।। ૪૧.

તમે પણ, દેવતાઓની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને અને અવભૃથસ્નાન કરીને, શુદ્ધ બની, જીવનના અંતે, ઈચ્છિત પુણ્યલોકો પ્રાપ્ત કરી, મનગમતું વર્તન કરશો.

એતે તે નૈમિષેયા વૈ ઇષ્ટ્વા સૃષ્ટ્વા ચ વૈ તદા। જગ્મુશ્ચાવભૃધસ્નાતાઃ સ્વર્ગં સર્વે તુ સત્રિણઃ ।। ૪૧.

એ નૈમિષારણ્યના ઋષિઓએ યજ્ઞો અને વિધિઓ કર્યા પછી, અવભૃથસ્નાન કરીને, બધા યજમાનોએ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.

વિપ્રાસ્તથા યૂયમપિ ચેષ્ટ્વા બહુવિધૈર્મખૈઃ । આયુષોઽન્તે તતઃ સ્વર્ગં ગન્તારઃ સ્થ દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૧.

એ જ રીતે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તમે પણ અનેક પ્રકારના યજ્ઞો કરીને, જીવનના અંતે સ્વર્ગમાં જશો.

પ્રક્રિયા પ્રથમે પાદે કથાવસ્તુપરિગ્રહઃ। અનુષઙ્ગ ઉપોદ્વાત ઉપસંહાર એવ ચ ।। ૪૧.

પ્રક્રિયા, પ્રથમ ભાગ, વિષયોની ગણતરી, અનુસંધાન, ઉપોદ્ઘાત અને ઉપસંહાર—આ વિભાગો છે.

એવમેતચ્ચતુષ્પાદં પુરાણં લોકસમ્મતમ્। ઉવાચ ભગવાન્ સાક્ષાદ્વાયુર્લોકહિતે રતઃ ।। ૪૧.

આ રીતે, લોકપ્રિય અને ચતુષ્પાદ પુરાણ, ભગવાન વાયુએ, જે લોકહિતમાં રત છે, સીધા સંભળાવ્યું હતું.

નૈમિષે સત્રમાસાદ્ય મુનિભ્યો મુનિસત્તમાઃ । તત્પ્રસાદાદસંદિગ્ધં ભૂતોત્પત્તિલયાનિ ચ ।। ૪૧.

નૈમિષારણ્યના યજ્ઞમાં પહોંચી, શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ, તેમની કૃપાથી, નિઃસંદેહ, ભૂતોની ઉત્પત્તિ અને લય જાણ્યા.

પ્રાધાનિકીમિમાં સૃષ્ટિં તથૈવેશ્વરકારિતામ્। સમ્યગ્વિદિત્વા મેધાવી ન મોહમધિગચ્છતિ ।। ૪૧.

જે બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ આ મુખ્ય સૃષ્ટિ અને ઈશ્વરના કર્તવ્યને યોગ્ય રીતે જાણે છે, તે કદી મોહમાં પડતો નથી.

ઇદં યો બ્રાહ્મણો વિદ્વાનિતિહાસં પુરાતનમ્। શ્રૃણુયાચ્છ્રાવયેદ્વાપિ તથાધ્યાપયતેઽપિ ચ ।। ૪૧.

જે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ આ પ્રાચીન ઇતિહાસ જાણે છે, સાંભળે છે, બીજાને સંભળાવે છે, અથવા શીખવે છે—

સ્થાનેષુ સ મહેન્દ્રસ્ય મોદતે શાશ્વતીઃ સમાઃ। બ્રહ્મસાયુજ્યગો ભૂત્વા બ્રહ્મણા સહ મોક્ષ્યતે ।। ૪૧.

મહેન્દ્રના લોકોમાં તે અનંત વર્ષો સુધી આનંદ માણે છે; પછી બ્રહ્માની સાથે એકરૂપ થઈને મુક્તિ પામે છે.

તેષાં કીર્ત્તિમતાં કીર્ત્તિં પ્રજેશાનાં મહાત્મનામ્। પ્રથયન્પૃથિવીશાનાં બ્રહ્મભૂયાય ગચ્છતિ ।। ૪૧.

જે પૃથ્વીના મહાન રાજાઓ અને લોકપાલોના યશને પ્રસારે છે, તે બ્રહ્મપદને પ્રાપ્ત કરે છે.

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં વેદૈશ્ચ સમ્મતમ્। કૃષ્ણદ્વૈપાયનેનોક્તં પુરાણં બ્રહ્મવાદિના ।। ૪૧.

કૃષ્ણ દ્વૈપાયન બ્રહ્મવેદી દ્વારા કહેવામાં આવેલું આ પુરાણ શુભ, યશદાયક, આયુષ્યવર્ધક અને પુણ્યદાયક છે, અને વેદો દ્વારા માન્ય છે.

મન્વન્તરેશ્વરાણાં ચ યઃ કીર્તિં પ્રથયેદિમામ્। દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ ભૂરિદ્રવિણતેજસામ્। સ સર્વૈર્મુચ્યતે પાપૈઃ પુણ્યઞ્ચ મહદાપ્નુયાત્ ।। ૪૧.

જે મન્વંતરાધિપતિઓ, દેવો અને મહાસંપત્તિ-તેજવાળા ઋષિઓના યશને પ્રસારે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને મહાપુણ્ય મેળવે છે.

યશ્ચેદં શ્રાવયેદ્વિદ્વાન્સદા પર્વણિ પર્વણિ। ધૂતપાપ્મા જિતસ્વર્ગો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ।। ૪૧.

જે વિદ્વાન આ કથા હંમેશા, દરેક પર્વ પર વાંચે છે, તે પાપથી શુદ્ધ થાય છે, સ્વર્ગને જીતે છે અને બ્રહ્મપદ માટે યોગ્ય બને છે.

યશ્ચેદં શ્રાવયેચ્છ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણાન્પાદમન્તતઃ। અક્ષયં સાર્વકામીયં પિતૄંસ્તચ્ચોપતિષ્ઠતિ ।। ૪૧.

જે શ્રાદ્ધમાં બ્રાહ્મણોને આ પુરાણનું એક પણ પદ સંભળાવે છે, તેના પિતૃઓને અક્ષય અને સર્વ ઇચ્છિત ફળ મળે છે.

યસ્માત્પુરા હ્યનન્તીદં પુરાણં તેન ચોચ્યતે। નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૪૧.

આ પુરાણ અનંત છે, તેથી તેને એ નામ મળ્યું છે; જે તેના અર્થને જાણે છે, તે સર્વ પાપોથી છુટકારો પામે છે.

તથૈવ ત્રિષુ વર્ણેષુ યે મનુષ્યાઃ પ્રધાનતઃ। ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા ધર્માય વિદધે મતિમ્ ।। ૪૧.

ત્રણ વર્ણોમાં જે લોકો મુખ્યત્વે આ ઇતિહાસને સાંભળે છે, તેમની બુદ્ધિ ધર્મ તરફ વળે છે.

યાવન્ત્યસ્ય શરીરેષુ રોમકૂપાણિ સર્વશઃ। તાવત્કોટિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં દિવિ મોદતે। બ્રહ્મસાયુજ્યગો ભૂત્વા દૈવતૈઃ સહ મોદતે ।। ૪૧.

જેટલા રોમકૂપ શરીરમાં હોય છે, એટલા કરોડો હજારો વર્ષ સુધી તે સ્વર્ગમાં આનંદ માણે છે; પછી બ્રહ્મસાથે એકરૂપ થઈ દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે.

સર્વ્વપાપહરં પુણ્યં પવિત્રઞ્ચ યશસ્વિ ચ। બ્રહ્મા દદૌ શાસ્ત્રમિદં પુરાણં માતરિશ્વને ।। ૪૧.

આ પુરાણ શાસ્ત્ર સર્વ પાપ દૂર કરનાર, પુણ્યદાયક, પવિત્ર અને પ્રસિદ્ધ છે; બ્રહ્માએ પ્રાચીન સમયમાં માતરિશ્વાનને આપ્યું હતું.

તસ્માચ્ચોશનસા પ્રાપ્તં તસ્માચ્ચાપિ બૃહસ્પતિઃ। બૃહસ્પતિસ્તુ પ્રેવાચ સવિત્રે તદનન્તરમ્ ।। ૪૧.

માતરિશ્વાન પાસેથી ઉશનાએ મેળવ્યું, પછી બૃહસ્પતિએ મેળવ્યું; અને બૃહસ્પતિએ પછી સવિતૃને શીખવ્યું.

સવિતા મૃત્યવે પ્રાહ મૃત્યુશ્ચેન્દ્રાય વૈ પુનઃ। ઇન્દ્રશ્ચાપિ વસિષ્ઠાય સોઽપિ સારસ્વતાય ચ ।। ૪૧.

સવિતૃએ મૃત્યુને કહેલું, મૃત્યુએ ફરી ઇન્દ્રને, ઇન્દ્રે વશિષ્ઠને અને વશિષ્ઠે સારસ્વતને આપ્યું.

સારસ્વતસ્ત્રિધામ્ને ચ ત્રિધામા ચ શરદ્વતે। શરદ્વતસ્ત્રિવિષ્ટાય સોઽન્તરિક્ષાય દત્તવાન્ ।। ૪૧.

સારસ્વતએ ત્રિધામાને, ત્રિધામાએ શરદ્વતને, શરદ્વતે ત્રિવિષ્ટાને અને ત્રિવિષ્ટાએ અંતરિક્ષને આપ્યું.

વર્ષિણે ચાન્તરિક્ષો વૈ સોઽપિ ત્રય્યારુણાય ચ। ત્રય્યારુણો ધનઞ્જયે સ ચ પ્રાદાત્કૃતઞ્જયે ।। ૪૧.

અંતરિક્ષએ વર્ષિણને, વર્ષિણે ત્રય્યારુણને, ત્રય્યારુણે ધનંજયને અને ધનંજયે કૃતંજયને આપ્યું.