વાયુપુરાણમ્

અવિભાગવતાવેતૌ ગુણસામ્યસ્થિતાવુભૌ। સર્વકાર્ય્યે બુદ્ધિપૂર્વં પ્રધાનસ્ય પ્રપત્સ્યતે ।। ૪૧.

આ બંને, જ્યારે અલગ પડતા નથી, ત્યારે ગુણોની સમતામાં રહે છે; દરેક કાર્યમાં, પહેલા બુદ્ધિથી પ્રધાનનું ઉદ્દેશ્ય થાય છે.

અબુદ્ધિપૂર્વં ક્ષેત્રજ્ઞ અધિષ્ઠાસ્યતિ તાન્ ગુણાન્। એવં તાનભિમાનેન પ્રપત્સ્યેત પુરસ્તદા ।। ૪૧.

જ્યારે બુદ્ધિ પહેલાંથી હાજર ન હોય, ત્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ એ ગુણોને નિયંત્રિત કરે છે; અને એમ કરીને, પોતાને એમાં માનીને, આગળ વધે છે.

યદા પ્રવર્ત્તિતવ્યન્તુ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્દ્વયોઃ। ભોજ્યભોક્તૃત્વસમ્બન્ધં પ્રપત્સ્યેતે યુતાવુભૌ ।। ૪૧.

જ્યારે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ વચ્ચે પ્રવૃત્તિનો સમય આવે છે, ત્યારે બંને મળીને ભોગ અને ભોક્તા તરીકેનું સંબંધ સ્થાપે છે.

તસ્માચ્છરણમવ્યક્તં સામ્યે સ્થિત્વા ગુણાત્મકાન્। ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં તચ્ચ વૈષમ્યં ભજતે તુ તત્ ।। ૪૧.

આથી, અવ્યક્ત એ આશ્રય છે, જે ગુણોની સમતામાં સ્થિર રહે છે; અને જ્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ તેનું નેતૃત્વ કરે છે, ત્યારે તેમાં વિવિધતા આવે છે.

તતઃ પ્રપત્સ્યતે વ્યક્તં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્દ્વયોઃ। ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં સત્ત્વં વિકારં જનયિષ્યતિ ।। ૪૧.

પછી, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ બંને માટે વ્યક્ત પ્રગટ થાય છે; ક્ષેત્રજ્ઞના નેતૃત્વમાં સત્વ પરિવર્તન પેદા કરે છે.

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં ચતુર્વિંશગુણાત્મકમ્। ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય પ્રધાનસ્ય પુરુષસ્ય પ્રપત્સ્યતે ।। ૪૧.

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, ચોવીસ ગુણોથી બનેલું, ક્ષેત્રજ્ઞ, પ્રધાન અને પુરુષમાંથી આગળ વધે છે.

બ્રહ્માણ્ડે પ્રથમઃ સોઽથ ભવિતા ચેશ્વરઃ પુનઃ। તતો જ્ઞેયસ્ય કૃત્સ્નસ્ય સર્વભૂતપતિઃ શિવઃ ।। ૪૧.

બ્રહ્માંડમાં, તે પ્રથમ ફરીથી ઈશ્વર બને છે; પછી, સર્વભૂતોના સ્વામી શિવને સર્વરૂપે ઓળખવો.

ઈશ્વરઃ સર્વ્વમુક્તાનાં બ્રહ્મા બ્રહ્મમયો મહાન્। આદિ દેવઃ પ્રધાનસ્યાનુગ્રહાય પ્રવક્ષ્યતે ।। ૪૧.

મુક્ત સૌના ઈશ્વર, બ્રહ્મા, બ્રહ્મમય અને મહાન છે; પ્રધાનના કલ્યાણ માટે આ આદિદેવની વાત કરવામાં આવે છે.

અનાદ્યૌ સ્વયમુત્પન્નાવુભૌ સૂક્ષ્મૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ । અનાદિસંયોગયુતૌ સર્વક્ષેત્રજ્ઞમેવ ચ ।। ૪૧.

બન્ને સ્વયં જન્મેલા અને અનાદિ, સૂક્ષ્મ છે એમ કહેવાય છે; અનાદિ સંયોગથી જોડાયેલા છે અને બધા ક્ષેત્રજ્ઞને આવરી લે છે.

અબુદ્ધિ પૂર્વકં યુક્તૌ મશકૌ તુ વરૌ તદા। અપ્રત્યયમનાદ્યં ચ સ્થિતાવુદકમપ્સ્યશઃ ।। ૪૧.

જ્યારે બુદ્ધિ પહેલાંથી હાજર ન હોય, ત્યારે એ બે શ્રેષ્ઠો જોડાયેલા રહે છે; અનાદિ, અજ્ઞાત અને પાણી સાથે રહે છે.

પ્રવૃત્તે પૂર્વતઃ પૂર્વં પુનઃ સર્ગે પ્રપત્સ્યતે। અજ્ઞાગુણૈઃ પ્રવર્ત્તન્તે રજઃસત્ત્વતમાત્મકમ્ ।। ૪૧.

જ્યારે પ્રવૃત્તિ શરૂ થાય છે, ત્યારે ફરીથી સર્જન થાય છે; અજ્ઞાનના ગુણોથી, જે રજ, સત્વ અને તમસથી બનેલા છે, એ કાર્ય કરે છે.

પ્રવૃત્તિકાલે રજસાભિપન્નમહત્ત્વભૂતાદિવિશેષ્યતાઞ્ચ। વિશેષતાં ચેન્દ્રિયતાઞ્ચ યાન્તિ ગુણાવસાને પતિભિર્મનુષ્યાઃ ।। ૪૧.

પ્રવૃત્તિના સમયે, રજોગુણથી તેઓ મહત્તા, વિશેષતા અને ઇન્દ્રિયત્વ પામે છે; ગુણોના અંતે, મનુષ્યો પોતાના સ્વામી સાથે વિશિષ્ટતા અને ઇન્દ્રિયત્વ પામે છે.

સત્યાભિધ્યાયિનસ્તસ્ય ધ્યાયિનઃ સન્નિમિત્તકમ્। રજઃસત્ત્વતમા વ્યક્તા વિધર્મ્માણઃ પરસ્પરમ્ ।। ૪૧.

સત્યનું ધ્યાન કરનારા, કારણપૂર્વક ધ્યાનમાં લિન રહે છે; રજ, સત્વ અને તમસ સ્પષ્ટ થાય છે અને એ બધા પરસ્પર વિરુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવે છે.

આદ્યન્તે સંપ્રપત્સ્યન્તે ક્ષેત્રતજ્જ્ઞાસ્તુ સર્વશઃ। સંસિદ્ધકાર્ય્યકરણા ઉત્પદ્યન્તેઽભિમાનિનઃ ।। ૪૧.

આરંભ અને અંતે, બધા ક્ષેત્રજ્ઞો આગળ વધે છે; જેમણે કાર્ય અને સાધન સિદ્ધ કર્યા છે, તેઓ અભિમાન સાથે જન્મે છે.

સર્વે સત્વાઃ પ્રપદ્યન્તે હ્યવ્યક્તાત્પૂર્વમેવ ચ। પ્રસૂતે યા ચ સુવહાઃ સાધિકાશ્ચાપ્યસાધિકા ।। ૪૧.

બધા જીવ અવ્યક્તમાંથી, પહેલાથી જ, પ્રગટ થાય છે; જે કંઈ જન્મે છે, તે સાધનવાળા અને વિનાસાધન બંને હોય છે.

સંસરન્તસ્તુ તે સર્વે સ્તાનપ્રકરણૈઃ સહ। કાર્ય્યાણિ પ્રતિપત્સ્યન્તે ઉત્પદ્યન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૪૧.

બધા જીવ સ્થળ અને સંજોગ સાથે ફરી વળે છે; તેઓ કાર્ય કરે છે અને વારંવાર જન્મે છે.

ગુણમાત્રાત્મકાશ્ચૈવ ધર્મ્માધર્મ્મૌ પરસ્પરમ્। આરપ્સન્તીહ ચાન્યોન્યં વરેણાનુગ્રહેણ ચ ।। ૪૧.

ધર્મ અને અધર્મ, બંને ગુણમાત્રથી બનેલા છે, અહીં પરસ્પર એકબીજાને ગ્રહણ કરે છે અને શ્રેષ્ઠના અનુગ્રહથી પણ.

સર્વે તુલ્યાઃ પ્રસૃષ્ટાર્થં સર્ગ્ગદૌ યાન્તિ વિક્રિયામ્। ગુણાસ્તત્પ્રતિધાવન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે ।। ૪૧.

સૃષ્ટિના આરંભે બધા સમાન હોય છે અને દરેકને પોતાના કાર્ય માટે મોકલવામાં આવે છે. પછી ગુણોમાં ફેરફાર આવે છે અને એ ગુણો દરેકને અનુસરે છે. એટલે દરેકને પોતાનું મનગમતું જ ગમે છે.

ગુણાસ્તે યાનિ સર્વાણિ પ્રાક્ દૃષ્ટેઃ પ્રતિપેદિરે। તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃષ્ટમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૪૧.

જે ગુણો જન્મ પહેલા પ્રાપ્ત થયા હતા, એ જ ગુણો જીવાતમાઓને વારંવાર નવી સૃષ્ટિમાં મળે છે.

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્મ્માધર્મ્માવૃતાનૃતે। તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે ।। ૪૧.

કોઈ હિંસક, કોઈ અહિંસક, કોઈ નરમ, કોઈ કઠોર, કોઈ ધર્મમાં, કોઈ અધર્મમાં, કોઈ સત્યમાં, તો કોઈ અસત્યમાં વળગેલા હોય છે. દરેક જીવાત્મા જે રીતે બનેલા હોય છે, એ જ તેમને ગમે છે.

મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્ત્તિષુ। વિપ્રયોગાશ્ચ ભૂતાનાં યુણોભ્યઃ સંપ્રવર્ત્તતે ।। ૪૧.

મહાભૂતોમાં, ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં અને વિવિધ રૂપોમાં ભિન્નતા આવે છે. જીવાત્માઓના જોડાણથી અલગાવ પણ થાય છે.

ઇત્યેષ વો મયા ખ્યાતઃ પુનઃ સર્ગઃ સમાસતઃ। સમાસાદેવ વક્ષ્યામિ બ્રહ્મણોઽથ સમુદ્ભવમ્ ।। ૪૧.

હું તમને નવી સૃષ્ટિ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવી છે. હવે હું બ્રહ્માનો ઉદ્ભવ સંક્ષિપ્તમાં કહીશ.

અવ્યક્તાત્કારણાત્તસ્માન્નિત્યાત્સદસદાત્મકાત્। પ્રધાન પુરુષાભ્યાન્તુ જાયતે ચ મહેશ્વરઃ ।। ૪૧.

અવ્યક્ત, જે સદા રહે છે અને સદાસદરૂપ છે, તે કારણમાંથી પ્રધાન અને પુરુષ ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાંથી મહાદેવ જન્મે છે.

સ પુનઃ સમ્ભાવયિતા જાયતે બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ। સૃજતે સ પુનર્લોકાનભિમાનગુણાત્મકાન્ ।। ૪૧.

એ જ ફરી સર્જનહાર બનીને બ્રહ્મા કહેવાય છે. એ જ પોતપોતાના ગુણ અને અભિમાન ધરાવતાં લોકોએ સર્જે છે.

અહઙ્કારસ્તુ મહતસ્તસ્માદ્ભૂતાનિ ચાત્મનઃ। યુગપત્ સમ્પ્રવર્ત્તન્તે ભૂતાન્યેવેન્દ્રિયાણિ ચ। ભૂતભેદાશ્ચ ભૂતેભ્ય ઇતિ સર્ગઃ પ્રવર્ત્તતે ।। ૪૧.

મહત્‌માંથી અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે, અને એમાંથી ભૂત અને આત્મા. એક સાથે ભૂતો અને ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે અને ભૂતોમાંથી વિવિધ રૂપો થાય છે. આ રીતે સૃષ્ટિ ફેલાય છે.

વિસ્તરાવયવસ્તેષાં યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતમ્। કીર્ત્તિતં વો યથા પૂર્વં તથૈવાભ્યુપધાર્ય્યતામ્ ।। ૪૧.

આ બધાના વિસ્તૃત અંગો, જેમ તમે જાણ્યા અને સાંભળ્યા છે, એ પહેલાં જેમ વર્ણવ્યા છે, તેમ જ સમજવા.

એતચ્છ્રુત્વા નૈમિષેયાસ્તદાનીં લોકોત્પત્તિં સંસ્થિતિં ચ વ્યયઞ્ચ। તસ્મિન્ સત્રેઽવભૃથં પ્રાપ્ય શુદ્ધાઃ પુણ્યં લોકમૃષયઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ।। ૪૧.

આ સાંભળીને, નૈમિષારણ્યના ઋષિઓએ જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય જાણ્યા. યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને, શુદ્ધ થઈ, તેઓ પુણ્યલોકને પામ્યા.

યથા યૂયં વિધિવદ્દેવતાદીનિષ્ટ્વા ચૈવાવભૃથં પ્રાપ્ય શુદ્ધાઃ। ત્યક્ત્વા દેહાનાયુષોઽન્તે કૃતાર્થાન્પુણ્યાઁલ્લોકાન્પ્રાપ્ય યથેષ્ટં ચરિષ્યથ ।। ૪૧.

તમે પણ, દેવતાઓની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને અને અવભૃથસ્નાન કરીને, શુદ્ધ બની, જીવનના અંતે, ઈચ્છિત પુણ્યલોકો પ્રાપ્ત કરી, મનગમતું વર્તન કરશો.

એતે તે નૈમિષેયા વૈ ઇષ્ટ્વા સૃષ્ટ્વા ચ વૈ તદા। જગ્મુશ્ચાવભૃધસ્નાતાઃ સ્વર્ગં સર્વે તુ સત્રિણઃ ।। ૪૧.

એ નૈમિષારણ્યના ઋષિઓએ યજ્ઞો અને વિધિઓ કર્યા પછી, અવભૃથસ્નાન કરીને, બધા યજમાનોએ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.