વાયુપુરાણમ્

તત્કથ્યમાનમસ્માકં ભવતા શ્લક્ષ્ણયા ગિરા। મનઃકર્મસુખં સૌતે પ્રીણાત્યાભૂતસમ્ભવમ્ ।। ૪૧.

સૂતજી, તમે જે મૃદુ વાણીથી અમને આ કથા કહો છો, તે અમારું મન અને કર્મ આનંદિત કરે છે અને અજાણ્યા આનંદનો અનુભવ કરાવે છે.

એવમારાધ્ય તે સૂતં સત્કૃત્ય ચ મહર્ષયઃ । પપ્રચ્છુઃ સત્રિણઃ સર્વે પુનઃ સર્ગપ્રવર્ત્તનમ્ ।। ૪૧.

આ રીતે મહર્ષિઓએ સૂતજીનું સન્માનપૂર્વક પૂજન કર્યું અને પછી સર્વે યજ્ઞમાં બેઠેલા ઋષિઓએ ફરી સર્જનપ્રક્રિયા વિશે પૂછ્યું.

કથં સૂત મહાપ્રાજ્ઞ પુનં સર્ગઃ પ્રપત્સ્યતે। બન્ધેષુ સમ્પ્રલીનેષુ ગુણસામ્યે તમોમયે ।। ૪૧.

હે સૂતજી, મહાપ્રજ્ઞ, જ્યારે બધું બંધનમાં લીન થાય છે, ગુણો સમ્યક અવસ્થામાં અને અંધકારમાં હોય ત્યારે ફરી સર્જન કેવી રીતે થશે?

વિકારેષ્વવિસૃષ્ટોષુ હ્યવ્યક્તે ચાત્મનિ સ્થિતે। અપ્રવૃત્તૌ બ્રહ્મણસ્તુ મહાસાયુજ્યગૈસ્તદા । કથં પ્રપત્સ્યતે સર્ગસ્તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૪૧.

જ્યારે રૂપાંતરો પ્રકાશિત થતા નથી, અવ્યક્ત સ્વરૂપે આત્મામાં સ્થિત છે અને બ્રહ્મા મહાસાયુજ્યમાં નિષ્ક્રિય છે, ત્યારે સર્જન કેવી રીતે થશે? એ અમને કહો.

એવમુક્તસ્તતઃ સૂતસ્તદાસૌ લોમહર્ષણઃ । વ્યાખ્યાતુમુપચક્રામ પુનઃ સર્ગપ્રવર્ત્તનમ્ ।। ૪૧.

આ રીતે પૂછવામાં આવતા, સૂતજી લોહમહર્ષણે ફરી સર્જનપ્રક્રિયા સમજાવવાનું આરંભ્યું.

અહં વૌ વર્ત્તયિષ્યામિ યથા સર્ગઃ પ્રપત્સ્યતે। પૂર્વવત્સ તુ વિજ્ઞેયઃ સમાસાત્તં નિબોધત ।। ૪૧.

હું કહીશ કે સર્જન કેવી રીતે થાય છે; તે પહેલાં જેવું હતું એ રીતે સંક્ષિપ્તમાં સમજવું, એ તમે સાંભળો.

દૃષ્ટં ચૈવાનુમેયઞ્ચ તર્કં વક્ષ્યામિ યુક્તિતઃ। તસ્માદ્વાચો નિવર્ત્તન્તે હ્યપ્રાપ્ય મનસા સહ ।। ૪૧.

હું જે દેખાય છે અને જે અનુમાનથી જાણાય છે, તે યુક્તિપૂર્વક કહીશ; એ વિષયમાં વાણી અને મન પહોંચતા નથી, એટલે પાછા વળી જાય છે.

અવ્યક્તવત્ પરોક્ષત્વાદ્ઘ્રહણં તદ્દુરાસદમ્। વિકારૈઃ પ્રતિસંદૃષ્ટે ગુણસામ્યે નિવર્ત્તતે ।। ૪૧.

અવ્યક્ત અને દુર્લક્ષ્ય હોવાથી તેને સમજવું અઘરું છે; ગુણો સમ્યક અવસ્થામાં હોય ત્યારે તે રૂપરેખાઓથી જ ઓળખાય છે અને પછી નિવૃત્ત થાય છે.

પ્રધાનં પુરુષાણાઞ્ચ સાધર્મ્મ્યેણૈવ તિષ્ઠતિ। ધર્મ્માધર્મ્મૌ પ્રલીયેતે અવ્યક્તૌ પ્રાણિનાં સદા ।। ૪૧.

પ્રધાન અને પુરુષો સમાનતા સાથે રહે છે; જીવોના ધર્મ અને અધર્મ હંમેશા અવ્યક્તમાં લીન થઈ જાય છે.

સત્ત્વમાત્રાત્મકો ધર્મ્મો ગુણસત્ત્વે પ્રતિષ્ઠિતઃ। તમોમાત્રાત્મકોઽધર્મ્મો ગુણે તમસિ તિષ્ઠતિ ।। ૪૧.

ધર્મ એ શુદ્ધ સત્વથી બનેલો છે અને સત્વગુણમાં સ્થિર રહે છે; અધર્મ શુદ્ધ તમસથી બનેલો છે અને તે તમસગુણમાં જ રહે છે.

અવિભાગવતાવેતૌ ગુણસામ્યસ્થિતાવુભૌ। સર્વકાર્ય્યે બુદ્ધિપૂર્વં પ્રધાનસ્ય પ્રપત્સ્યતે ।। ૪૧.

આ બંને, જ્યારે અલગ પડતા નથી, ત્યારે ગુણોની સમતામાં રહે છે; દરેક કાર્યમાં, પહેલા બુદ્ધિથી પ્રધાનનું ઉદ્દેશ્ય થાય છે.

અબુદ્ધિપૂર્વં ક્ષેત્રજ્ઞ અધિષ્ઠાસ્યતિ તાન્ ગુણાન્। એવં તાનભિમાનેન પ્રપત્સ્યેત પુરસ્તદા ।। ૪૧.

જ્યારે બુદ્ધિ પહેલાંથી હાજર ન હોય, ત્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ એ ગુણોને નિયંત્રિત કરે છે; અને એમ કરીને, પોતાને એમાં માનીને, આગળ વધે છે.

યદા પ્રવર્ત્તિતવ્યન્તુ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્દ્વયોઃ। ભોજ્યભોક્તૃત્વસમ્બન્ધં પ્રપત્સ્યેતે યુતાવુભૌ ।। ૪૧.

જ્યારે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ વચ્ચે પ્રવૃત્તિનો સમય આવે છે, ત્યારે બંને મળીને ભોગ અને ભોક્તા તરીકેનું સંબંધ સ્થાપે છે.

તસ્માચ્છરણમવ્યક્તં સામ્યે સ્થિત્વા ગુણાત્મકાન્। ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં તચ્ચ વૈષમ્યં ભજતે તુ તત્ ।। ૪૧.

આથી, અવ્યક્ત એ આશ્રય છે, જે ગુણોની સમતામાં સ્થિર રહે છે; અને જ્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ તેનું નેતૃત્વ કરે છે, ત્યારે તેમાં વિવિધતા આવે છે.

તતઃ પ્રપત્સ્યતે વ્યક્તં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્દ્વયોઃ। ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં સત્ત્વં વિકારં જનયિષ્યતિ ।। ૪૧.

પછી, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ બંને માટે વ્યક્ત પ્રગટ થાય છે; ક્ષેત્રજ્ઞના નેતૃત્વમાં સત્વ પરિવર્તન પેદા કરે છે.

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં ચતુર્વિંશગુણાત્મકમ્। ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય પ્રધાનસ્ય પુરુષસ્ય પ્રપત્સ્યતે ।। ૪૧.

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, ચોવીસ ગુણોથી બનેલું, ક્ષેત્રજ્ઞ, પ્રધાન અને પુરુષમાંથી આગળ વધે છે.

બ્રહ્માણ્ડે પ્રથમઃ સોઽથ ભવિતા ચેશ્વરઃ પુનઃ। તતો જ્ઞેયસ્ય કૃત્સ્નસ્ય સર્વભૂતપતિઃ શિવઃ ।। ૪૧.

બ્રહ્માંડમાં, તે પ્રથમ ફરીથી ઈશ્વર બને છે; પછી, સર્વભૂતોના સ્વામી શિવને સર્વરૂપે ઓળખવો.

ઈશ્વરઃ સર્વ્વમુક્તાનાં બ્રહ્મા બ્રહ્મમયો મહાન્। આદિ દેવઃ પ્રધાનસ્યાનુગ્રહાય પ્રવક્ષ્યતે ।। ૪૧.

મુક્ત સૌના ઈશ્વર, બ્રહ્મા, બ્રહ્મમય અને મહાન છે; પ્રધાનના કલ્યાણ માટે આ આદિદેવની વાત કરવામાં આવે છે.

અનાદ્યૌ સ્વયમુત્પન્નાવુભૌ સૂક્ષ્મૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ । અનાદિસંયોગયુતૌ સર્વક્ષેત્રજ્ઞમેવ ચ ।। ૪૧.

બન્ને સ્વયં જન્મેલા અને અનાદિ, સૂક્ષ્મ છે એમ કહેવાય છે; અનાદિ સંયોગથી જોડાયેલા છે અને બધા ક્ષેત્રજ્ઞને આવરી લે છે.

અબુદ્ધિ પૂર્વકં યુક્તૌ મશકૌ તુ વરૌ તદા। અપ્રત્યયમનાદ્યં ચ સ્થિતાવુદકમપ્સ્યશઃ ।। ૪૧.

જ્યારે બુદ્ધિ પહેલાંથી હાજર ન હોય, ત્યારે એ બે શ્રેષ્ઠો જોડાયેલા રહે છે; અનાદિ, અજ્ઞાત અને પાણી સાથે રહે છે.

પ્રવૃત્તે પૂર્વતઃ પૂર્વં પુનઃ સર્ગે પ્રપત્સ્યતે। અજ્ઞાગુણૈઃ પ્રવર્ત્તન્તે રજઃસત્ત્વતમાત્મકમ્ ।। ૪૧.

જ્યારે પ્રવૃત્તિ શરૂ થાય છે, ત્યારે ફરીથી સર્જન થાય છે; અજ્ઞાનના ગુણોથી, જે રજ, સત્વ અને તમસથી બનેલા છે, એ કાર્ય કરે છે.

પ્રવૃત્તિકાલે રજસાભિપન્નમહત્ત્વભૂતાદિવિશેષ્યતાઞ્ચ। વિશેષતાં ચેન્દ્રિયતાઞ્ચ યાન્તિ ગુણાવસાને પતિભિર્મનુષ્યાઃ ।। ૪૧.

પ્રવૃત્તિના સમયે, રજોગુણથી તેઓ મહત્તા, વિશેષતા અને ઇન્દ્રિયત્વ પામે છે; ગુણોના અંતે, મનુષ્યો પોતાના સ્વામી સાથે વિશિષ્ટતા અને ઇન્દ્રિયત્વ પામે છે.

સત્યાભિધ્યાયિનસ્તસ્ય ધ્યાયિનઃ સન્નિમિત્તકમ્। રજઃસત્ત્વતમા વ્યક્તા વિધર્મ્માણઃ પરસ્પરમ્ ।। ૪૧.

સત્યનું ધ્યાન કરનારા, કારણપૂર્વક ધ્યાનમાં લિન રહે છે; રજ, સત્વ અને તમસ સ્પષ્ટ થાય છે અને એ બધા પરસ્પર વિરુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવે છે.

આદ્યન્તે સંપ્રપત્સ્યન્તે ક્ષેત્રતજ્જ્ઞાસ્તુ સર્વશઃ। સંસિદ્ધકાર્ય્યકરણા ઉત્પદ્યન્તેઽભિમાનિનઃ ।। ૪૧.

આરંભ અને અંતે, બધા ક્ષેત્રજ્ઞો આગળ વધે છે; જેમણે કાર્ય અને સાધન સિદ્ધ કર્યા છે, તેઓ અભિમાન સાથે જન્મે છે.

સર્વે સત્વાઃ પ્રપદ્યન્તે હ્યવ્યક્તાત્પૂર્વમેવ ચ। પ્રસૂતે યા ચ સુવહાઃ સાધિકાશ્ચાપ્યસાધિકા ।। ૪૧.

બધા જીવ અવ્યક્તમાંથી, પહેલાથી જ, પ્રગટ થાય છે; જે કંઈ જન્મે છે, તે સાધનવાળા અને વિનાસાધન બંને હોય છે.

સંસરન્તસ્તુ તે સર્વે સ્તાનપ્રકરણૈઃ સહ। કાર્ય્યાણિ પ્રતિપત્સ્યન્તે ઉત્પદ્યન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૪૧.

બધા જીવ સ્થળ અને સંજોગ સાથે ફરી વળે છે; તેઓ કાર્ય કરે છે અને વારંવાર જન્મે છે.

ગુણમાત્રાત્મકાશ્ચૈવ ધર્મ્માધર્મ્મૌ પરસ્પરમ્। આરપ્સન્તીહ ચાન્યોન્યં વરેણાનુગ્રહેણ ચ ।। ૪૧.

ધર્મ અને અધર્મ, બંને ગુણમાત્રથી બનેલા છે, અહીં પરસ્પર એકબીજાને ગ્રહણ કરે છે અને શ્રેષ્ઠના અનુગ્રહથી પણ.

સર્વે તુલ્યાઃ પ્રસૃષ્ટાર્થં સર્ગ્ગદૌ યાન્તિ વિક્રિયામ્। ગુણાસ્તત્પ્રતિધાવન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે ।। ૪૧.

સૃષ્ટિના આરંભે બધા સમાન હોય છે અને દરેકને પોતાના કાર્ય માટે મોકલવામાં આવે છે. પછી ગુણોમાં ફેરફાર આવે છે અને એ ગુણો દરેકને અનુસરે છે. એટલે દરેકને પોતાનું મનગમતું જ ગમે છે.

ગુણાસ્તે યાનિ સર્વાણિ પ્રાક્ દૃષ્ટેઃ પ્રતિપેદિરે। તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃષ્ટમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૪૧.

જે ગુણો જન્મ પહેલા પ્રાપ્ત થયા હતા, એ જ ગુણો જીવાતમાઓને વારંવાર નવી સૃષ્ટિમાં મળે છે.