વાયુપુરાણમ્

નિરાત્મકે પુનસ્તસ્મિન્વાચ્યાવાચ્યો ન વિદ્યતે। એતૌ સંહારવિસ્તારૌ વ્યક્તાવ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ ।। ૪૦.

જેમાં આત્મા નથી, તેમાં બોલી શકાય એવું કે બોલી ન શકાય એવું કંઈ નથી; એમાંથી જ સંહાર અને વિસ્તરણ, પ્રગટ અને અપ્રગટ, બંને ફરીથી ઉત્પન્ન થાય છે.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ ગ્રસ્તઃ પર્યવતિષ્ઠતે। ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં સર્વં પુનઃ સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૪૦.

આ જગત સર્જન કરે છે, પછી તેને પોતે જ ગ્રહણ કરે છે, અને ગ્રહણ કર્યા પછી પણ સ્થિર રહે છે; બધું જ ક્ષેત્રજ્ઞના અધિકાર હેઠળ છે, અને પછી ફરીથી બધું પ્રવર્તે છે.

અધિષ્ઠાનપ્રવૃત્તેન તસ્ય તે બુદ્ધિપૂર્વકમ્। સાધર્મ્યવૈધર્મ્યકૃતસંયોગો વિધિતસ્તયોઃ। અનાદિમાન્ સ સંયોગો મહાપુરુષજઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

તેના સંચાલન અને બુદ્ધિપૂર્વકના વ્યવહારથી, સમાનતા અને અસમાનતાનો જોડાણ નિયમ પ્રમાણે થાય છે; આ અનાદિ જોડાણ મહાપુરુષથી ઉત્પન્ન થયેલું કહેવાય છે.

યાવચ્ચ સર્ગપ્રતિસર્ગકાલસ્તાવચ્ચ તિષ્ઠતિ સુસન્નિરુધ્ય। પૂર્વં હિતવ્યે તદબુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્ત્તતે તત્પુરુષાર્થમેવ ।। ૪૦.

જ્યાં સુધી સર્જન અને પ્રલયનો સમય રહે છે, ત્યાં સુધી તે દૃઢ રીતે રોકાયેલું રહે છે; પહેલાં જ્યારે છોડવાનું હોય ત્યારે, તે વિવેક વગર માત્ર પુરુષના હિત માટે જ પ્રવૃત્તિ કરે છે.

એષા નિસર્ગપ્રતિસર્ગપૂર્વં પ્રધાનિકી ચેશ્વરકારિતા ચ। અનાદ્યનન્તા હ્યભિમાનપૂર્વકં વિત્રાસયન્તી જગદભ્યુપૈતિ ।। ૪૦.

આ, જે સ્વાભાવિક અને દ્વિતીય સર્જન પહેલાંનું છે, પ્રધાન અને ઈશ્વર બંનેનું કાર્ય છે; અનાદિ અને અનંત, અહંકારથી ઉત્પન્ન, તે જગતને ભયભીત કરીને આવરી લે છે.

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગસ્તૃતીયો હેતુલક્ષણઃ। ઉક્તો હ્યસ્મિંસ્તદાત્યન્તં કવિભિસ્તત્પ્રમુચ્યતે ।। ૪૦.

આ રીતે, ત્રીજું પ્રાકૃત સર્જન, જે કારણરૂપ છે, અહીં વર્ણવાયું છે; કવિઓ કહે છે કે તેમાં અંતે મુક્તિ મળે છે.

ઇત્યેષ પ્રતિસર્ગોવસ્ત્રિવિધઃ કીર્ત્તિતો મયા ૪૦.

આ રીતે, ત્રણ પ્રકારના પ્રલયનું વર્ણન મેં કર્યું છે.

સૂત સુમહદાખ્યાનં ભવતા પરિકીર્તિતમ્। પ્રજાનાં મનુભિઃ સાર્દ્ધં દેવાનામૃષિભિઃ સહ ।। ૪૧.

સૂતજી, તમે મહાન કથા વર્ણવી છે, જેમાં મનુઓ સાથે પ્રજાઓ, દેવતાઓ અને ઋષિઓનો સમાવેશ થાય છે.

પિતૃગન્ધર્વભૂતાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્। દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષાણામેવ પક્ષિણામ્ ।। ૪૧.

પિતૃઓ, ગંધર્વો, ભૂતો, પિશાચો, સાપો, રાક્ષસો, દૈત્ય, દાનવો, યક્ષો અને પક્ષીઓની પણ વાત આવી છે.

અત્યદ્ભુતાનિ કર્મ્માણિ વિધિમાન્ધર્મ્મનિશ્ચયઃ। વિચિત્રાશ્ચ કથાયોગા જન્મ ચાગ્ર્યમનુત્તમમ્ ।। ૪૧.

અતિ આશ્ચર્યજનક કૃત્યો, ધર્મ અને અધર્મનો નિર્ધાર, વિવિધ રસપ્રદ કથાઓ અને શ્રેષ્ઠ, અનન્ય જન્મનું વર્ણન થયું છે.

તત્કથ્યમાનમસ્માકં ભવતા શ્લક્ષ્ણયા ગિરા। મનઃકર્મસુખં સૌતે પ્રીણાત્યાભૂતસમ્ભવમ્ ।। ૪૧.

સૂતજી, તમે જે મૃદુ વાણીથી અમને આ કથા કહો છો, તે અમારું મન અને કર્મ આનંદિત કરે છે અને અજાણ્યા આનંદનો અનુભવ કરાવે છે.

એવમારાધ્ય તે સૂતં સત્કૃત્ય ચ મહર્ષયઃ । પપ્રચ્છુઃ સત્રિણઃ સર્વે પુનઃ સર્ગપ્રવર્ત્તનમ્ ।। ૪૧.

આ રીતે મહર્ષિઓએ સૂતજીનું સન્માનપૂર્વક પૂજન કર્યું અને પછી સર્વે યજ્ઞમાં બેઠેલા ઋષિઓએ ફરી સર્જનપ્રક્રિયા વિશે પૂછ્યું.

કથં સૂત મહાપ્રાજ્ઞ પુનં સર્ગઃ પ્રપત્સ્યતે। બન્ધેષુ સમ્પ્રલીનેષુ ગુણસામ્યે તમોમયે ।। ૪૧.

હે સૂતજી, મહાપ્રજ્ઞ, જ્યારે બધું બંધનમાં લીન થાય છે, ગુણો સમ્યક અવસ્થામાં અને અંધકારમાં હોય ત્યારે ફરી સર્જન કેવી રીતે થશે?

વિકારેષ્વવિસૃષ્ટોષુ હ્યવ્યક્તે ચાત્મનિ સ્થિતે। અપ્રવૃત્તૌ બ્રહ્મણસ્તુ મહાસાયુજ્યગૈસ્તદા । કથં પ્રપત્સ્યતે સર્ગસ્તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૪૧.

જ્યારે રૂપાંતરો પ્રકાશિત થતા નથી, અવ્યક્ત સ્વરૂપે આત્મામાં સ્થિત છે અને બ્રહ્મા મહાસાયુજ્યમાં નિષ્ક્રિય છે, ત્યારે સર્જન કેવી રીતે થશે? એ અમને કહો.

એવમુક્તસ્તતઃ સૂતસ્તદાસૌ લોમહર્ષણઃ । વ્યાખ્યાતુમુપચક્રામ પુનઃ સર્ગપ્રવર્ત્તનમ્ ।। ૪૧.

આ રીતે પૂછવામાં આવતા, સૂતજી લોહમહર્ષણે ફરી સર્જનપ્રક્રિયા સમજાવવાનું આરંભ્યું.

અહં વૌ વર્ત્તયિષ્યામિ યથા સર્ગઃ પ્રપત્સ્યતે। પૂર્વવત્સ તુ વિજ્ઞેયઃ સમાસાત્તં નિબોધત ।। ૪૧.

હું કહીશ કે સર્જન કેવી રીતે થાય છે; તે પહેલાં જેવું હતું એ રીતે સંક્ષિપ્તમાં સમજવું, એ તમે સાંભળો.

દૃષ્ટં ચૈવાનુમેયઞ્ચ તર્કં વક્ષ્યામિ યુક્તિતઃ। તસ્માદ્વાચો નિવર્ત્તન્તે હ્યપ્રાપ્ય મનસા સહ ।। ૪૧.

હું જે દેખાય છે અને જે અનુમાનથી જાણાય છે, તે યુક્તિપૂર્વક કહીશ; એ વિષયમાં વાણી અને મન પહોંચતા નથી, એટલે પાછા વળી જાય છે.

અવ્યક્તવત્ પરોક્ષત્વાદ્ઘ્રહણં તદ્દુરાસદમ્। વિકારૈઃ પ્રતિસંદૃષ્ટે ગુણસામ્યે નિવર્ત્તતે ।। ૪૧.

અવ્યક્ત અને દુર્લક્ષ્ય હોવાથી તેને સમજવું અઘરું છે; ગુણો સમ્યક અવસ્થામાં હોય ત્યારે તે રૂપરેખાઓથી જ ઓળખાય છે અને પછી નિવૃત્ત થાય છે.

પ્રધાનં પુરુષાણાઞ્ચ સાધર્મ્મ્યેણૈવ તિષ્ઠતિ। ધર્મ્માધર્મ્મૌ પ્રલીયેતે અવ્યક્તૌ પ્રાણિનાં સદા ।। ૪૧.

પ્રધાન અને પુરુષો સમાનતા સાથે રહે છે; જીવોના ધર્મ અને અધર્મ હંમેશા અવ્યક્તમાં લીન થઈ જાય છે.

સત્ત્વમાત્રાત્મકો ધર્મ્મો ગુણસત્ત્વે પ્રતિષ્ઠિતઃ। તમોમાત્રાત્મકોઽધર્મ્મો ગુણે તમસિ તિષ્ઠતિ ।। ૪૧.

ધર્મ એ શુદ્ધ સત્વથી બનેલો છે અને સત્વગુણમાં સ્થિર રહે છે; અધર્મ શુદ્ધ તમસથી બનેલો છે અને તે તમસગુણમાં જ રહે છે.

અવિભાગવતાવેતૌ ગુણસામ્યસ્થિતાવુભૌ। સર્વકાર્ય્યે બુદ્ધિપૂર્વં પ્રધાનસ્ય પ્રપત્સ્યતે ।। ૪૧.

આ બંને, જ્યારે અલગ પડતા નથી, ત્યારે ગુણોની સમતામાં રહે છે; દરેક કાર્યમાં, પહેલા બુદ્ધિથી પ્રધાનનું ઉદ્દેશ્ય થાય છે.

અબુદ્ધિપૂર્વં ક્ષેત્રજ્ઞ અધિષ્ઠાસ્યતિ તાન્ ગુણાન્। એવં તાનભિમાનેન પ્રપત્સ્યેત પુરસ્તદા ।। ૪૧.

જ્યારે બુદ્ધિ પહેલાંથી હાજર ન હોય, ત્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ એ ગુણોને નિયંત્રિત કરે છે; અને એમ કરીને, પોતાને એમાં માનીને, આગળ વધે છે.

યદા પ્રવર્ત્તિતવ્યન્તુ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્દ્વયોઃ। ભોજ્યભોક્તૃત્વસમ્બન્ધં પ્રપત્સ્યેતે યુતાવુભૌ ।। ૪૧.

જ્યારે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ વચ્ચે પ્રવૃત્તિનો સમય આવે છે, ત્યારે બંને મળીને ભોગ અને ભોક્તા તરીકેનું સંબંધ સ્થાપે છે.

તસ્માચ્છરણમવ્યક્તં સામ્યે સ્થિત્વા ગુણાત્મકાન્। ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં તચ્ચ વૈષમ્યં ભજતે તુ તત્ ।। ૪૧.

આથી, અવ્યક્ત એ આશ્રય છે, જે ગુણોની સમતામાં સ્થિર રહે છે; અને જ્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ તેનું નેતૃત્વ કરે છે, ત્યારે તેમાં વિવિધતા આવે છે.

તતઃ પ્રપત્સ્યતે વ્યક્તં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્દ્વયોઃ। ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં સત્ત્વં વિકારં જનયિષ્યતિ ।। ૪૧.

પછી, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ બંને માટે વ્યક્ત પ્રગટ થાય છે; ક્ષેત્રજ્ઞના નેતૃત્વમાં સત્વ પરિવર્તન પેદા કરે છે.

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં ચતુર્વિંશગુણાત્મકમ્। ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય પ્રધાનસ્ય પુરુષસ્ય પ્રપત્સ્યતે ।। ૪૧.

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, ચોવીસ ગુણોથી બનેલું, ક્ષેત્રજ્ઞ, પ્રધાન અને પુરુષમાંથી આગળ વધે છે.

બ્રહ્માણ્ડે પ્રથમઃ સોઽથ ભવિતા ચેશ્વરઃ પુનઃ। તતો જ્ઞેયસ્ય કૃત્સ્નસ્ય સર્વભૂતપતિઃ શિવઃ ।। ૪૧.

બ્રહ્માંડમાં, તે પ્રથમ ફરીથી ઈશ્વર બને છે; પછી, સર્વભૂતોના સ્વામી શિવને સર્વરૂપે ઓળખવો.

ઈશ્વરઃ સર્વ્વમુક્તાનાં બ્રહ્મા બ્રહ્મમયો મહાન્। આદિ દેવઃ પ્રધાનસ્યાનુગ્રહાય પ્રવક્ષ્યતે ।। ૪૧.

મુક્ત સૌના ઈશ્વર, બ્રહ્મા, બ્રહ્મમય અને મહાન છે; પ્રધાનના કલ્યાણ માટે આ આદિદેવની વાત કરવામાં આવે છે.

અનાદ્યૌ સ્વયમુત્પન્નાવુભૌ સૂક્ષ્મૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ । અનાદિસંયોગયુતૌ સર્વક્ષેત્રજ્ઞમેવ ચ ।। ૪૧.

બન્ને સ્વયં જન્મેલા અને અનાદિ, સૂક્ષ્મ છે એમ કહેવાય છે; અનાદિ સંયોગથી જોડાયેલા છે અને બધા ક્ષેત્રજ્ઞને આવરી લે છે.