વાયુપુરાણમ્

શુદ્ધત્વાન્ન તુ દેશ્યો વૈ દૃષ્ટત્વાત્સમદર્શનઃ। આત્મપ્રત્યયકારી સારનૂનઞ્ચાપિ હેતુકમ્। ભાવગ્રાહ્યમનુમાન્યં ચિન્તયન્ન પ્રમુહ્યતે ।। ૪૦.

એ શુદ્ધ હોવાથી દર્શાવી શકાય તેમ નથી; જોવામાં આવે છે એટલે સામાન્ય દૃષ્ટિથી પકડાતું નથી; એ સ્વયંપ્રમાણ, સારભૂત, ન વધારે છે, ન ઓછું, અને અકારણ છે; તેના સ્વરૂપને અનુમાનથી સમજવાથી મન ભટકે નહીં.

યદા પશ્યતિ જ્ઞાતારં શાન્તાર્થં દર્શનાત્મકમ્। દૃશ્યાદૃશ્યેષુ નિર્દ્દેશ્યં તદા તદુદ્ધરં વરમ્ ।। ૪૦.

જ્યારે કોઈ શાંત અને દર્શનરૂપ જ્ઞાતા ને જુએ છે, જે દેખાતું અને અદૃશ્ય બંનેથી પર છે, ત્યારે એ સર્વોચ્ચ મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

એવં જ્ઞાત્વા સ વિજ્ઞાતા તતઃ શાન્તિં નિયચ્છતિ। કાર્ય્યે ચ કારણે ચૈવ બુદ્ધ્યાદૌ ભૌતિકે તદા ।। ૪૦.

આ રીતે જાણ્યા પછી એ જ્ઞાતા શાંતિ મેળવે છે; કાર્ય અને કારણમાં, બુદ્ધિ અને પાંછે તત્વોમાં પણ.

સંપ્રયુક્તો વિયુક્તો વા જીવતો વા મૃતસ્ય ચ। વિજ્ઞાતા ન ચ દૃશ્યેત પૃથક્ત્વેનેહ સર્વ્વશઃ ।। ૪૦.

જોડાયેલો હોય કે અલગ, જીવતો કે મરેલો, એ જ્ઞાતા અહીં ક્યારેય સંપૂર્ણપણે જુદો દેખાતો નથી.

સ્વેનાત્માનં તમાત્માનં કારણાત્મા નિયચ્છતિ। પ્રકૃતૌ કારણે ચૈવ સ્વાત્મન્યેવોપતિષ્ઠતિ ।। ૪૦.

પોતાના સ્વરૂપથી એ આત્મા, કારણરૂપ આત્મા પોતાને સંયમમાં રાખે છે; પ્રકૃતિ અને કારણમાં પણ એ પોતાના સ્વરૂપમાં જ સ્થિત રહે છે.

અસ્તિ નાસ્તીતિ સોઽન્યો વા ઇહામુત્રેતિ વા પુનઃ। એકત્વં વા પૃથક્ત્વં વા ક્ષેત્રજ્ઞપુરુષેતિ વા ।। ૪૦.

એ છે કે નથી, જુદો છે કે નહિ, અહીં કે પરલોકમાં, એક છે કે અનેક, ક્ષેત્રજ્ઞ કે પુરુષ તરીકે.

આત્મવાન્ સ નિરાત્મા વા ચેતનોઽચેતનોઽપિ વા। કર્ત્તા વા સોઽપ્યકર્ત્તા વા ભોક્તા વા ભોજ્યમેવ વા ।। ૪૦.

એ આત્માવાન છે કે નિરાત્મા, ચેતન છે કે અચેતન, કર્તા છે કે અકર્તા, ભોક્તા છે કે માત્ર ભોગ્ય.

યજ્જ્ઞાત્વા ન નિવર્ત્તન્તે ક્ષેત્રજ્ઞે તુ નિરઞ્જને। અવાચ્યં તદનાખ્યાનાદગ્રાહ્યત્વાદહેતુનિ ।। ૪૦.

જેને જાણ્યા પછી પાછા ફરવું પડતું નથી, એવા નિર્મળ ક્ષેત્રજ્ઞને વિષે—એ અવિશ્વદ્ય છે, કારણ કે એનું વર્ણન, પકડવું કે કારણ આપવું શક્ય નથી.

અપ્રતર્ક્યમચિન્ત્યત્વાદવાપ્યત્વાચ્ચ સર્વશઃ। નાભિલિમ્પતિ તત્તત્ત્વં સમ્પ્રાપ્ય મનસા સહ ।। ૪૦.

એનું તત્વ વિચારથી પકડાય તેમ નથી, કલ્પના કરતાં બહાર છે, અને સંપૂર્ણપણે પ્રાપ્ત કરવું અશક્ય છે; મનથી પ્રાપ્ત થયા પછી પણ એ કદી દૂષિત થતું નથી.

ક્ષેત્રેજ્ઞે નિર્ગુણે શુદ્ધે શાન્તે ક્ષીણે નિરઞ્જને। વ્યપે(યે)તસુખદુઃખે ચ નિરુદ્ધે શાન્તિમાગતે ।। ૪૦.

જે ક્ષેત્રજ્ઞ ગુણરહિત, શુદ્ધ, શાંત, કાંઈ બચ્યું નથી એવો, નિર્મળ, સુખ-દુઃખથી પર, સંયમિત અને શાંતિમાં સ્થિત છે.

નિરાત્મકે પુનસ્તસ્મિન્વાચ્યાવાચ્યો ન વિદ્યતે। એતૌ સંહારવિસ્તારૌ વ્યક્તાવ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ ।। ૪૦.

જેમાં આત્મા નથી, તેમાં બોલી શકાય એવું કે બોલી ન શકાય એવું કંઈ નથી; એમાંથી જ સંહાર અને વિસ્તરણ, પ્રગટ અને અપ્રગટ, બંને ફરીથી ઉત્પન્ન થાય છે.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ ગ્રસ્તઃ પર્યવતિષ્ઠતે। ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં સર્વં પુનઃ સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૪૦.

આ જગત સર્જન કરે છે, પછી તેને પોતે જ ગ્રહણ કરે છે, અને ગ્રહણ કર્યા પછી પણ સ્થિર રહે છે; બધું જ ક્ષેત્રજ્ઞના અધિકાર હેઠળ છે, અને પછી ફરીથી બધું પ્રવર્તે છે.

અધિષ્ઠાનપ્રવૃત્તેન તસ્ય તે બુદ્ધિપૂર્વકમ્। સાધર્મ્યવૈધર્મ્યકૃતસંયોગો વિધિતસ્તયોઃ। અનાદિમાન્ સ સંયોગો મહાપુરુષજઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

તેના સંચાલન અને બુદ્ધિપૂર્વકના વ્યવહારથી, સમાનતા અને અસમાનતાનો જોડાણ નિયમ પ્રમાણે થાય છે; આ અનાદિ જોડાણ મહાપુરુષથી ઉત્પન્ન થયેલું કહેવાય છે.

યાવચ્ચ સર્ગપ્રતિસર્ગકાલસ્તાવચ્ચ તિષ્ઠતિ સુસન્નિરુધ્ય। પૂર્વં હિતવ્યે તદબુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્ત્તતે તત્પુરુષાર્થમેવ ।। ૪૦.

જ્યાં સુધી સર્જન અને પ્રલયનો સમય રહે છે, ત્યાં સુધી તે દૃઢ રીતે રોકાયેલું રહે છે; પહેલાં જ્યારે છોડવાનું હોય ત્યારે, તે વિવેક વગર માત્ર પુરુષના હિત માટે જ પ્રવૃત્તિ કરે છે.

એષા નિસર્ગપ્રતિસર્ગપૂર્વં પ્રધાનિકી ચેશ્વરકારિતા ચ। અનાદ્યનન્તા હ્યભિમાનપૂર્વકં વિત્રાસયન્તી જગદભ્યુપૈતિ ।। ૪૦.

આ, જે સ્વાભાવિક અને દ્વિતીય સર્જન પહેલાંનું છે, પ્રધાન અને ઈશ્વર બંનેનું કાર્ય છે; અનાદિ અને અનંત, અહંકારથી ઉત્પન્ન, તે જગતને ભયભીત કરીને આવરી લે છે.

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગસ્તૃતીયો હેતુલક્ષણઃ। ઉક્તો હ્યસ્મિંસ્તદાત્યન્તં કવિભિસ્તત્પ્રમુચ્યતે ।। ૪૦.

આ રીતે, ત્રીજું પ્રાકૃત સર્જન, જે કારણરૂપ છે, અહીં વર્ણવાયું છે; કવિઓ કહે છે કે તેમાં અંતે મુક્તિ મળે છે.

ઇત્યેષ પ્રતિસર્ગોવસ્ત્રિવિધઃ કીર્ત્તિતો મયા ૪૦.

આ રીતે, ત્રણ પ્રકારના પ્રલયનું વર્ણન મેં કર્યું છે.

સૂત સુમહદાખ્યાનં ભવતા પરિકીર્તિતમ્। પ્રજાનાં મનુભિઃ સાર્દ્ધં દેવાનામૃષિભિઃ સહ ।। ૪૧.

સૂતજી, તમે મહાન કથા વર્ણવી છે, જેમાં મનુઓ સાથે પ્રજાઓ, દેવતાઓ અને ઋષિઓનો સમાવેશ થાય છે.

પિતૃગન્ધર્વભૂતાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્। દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષાણામેવ પક્ષિણામ્ ।। ૪૧.

પિતૃઓ, ગંધર્વો, ભૂતો, પિશાચો, સાપો, રાક્ષસો, દૈત્ય, દાનવો, યક્ષો અને પક્ષીઓની પણ વાત આવી છે.

અત્યદ્ભુતાનિ કર્મ્માણિ વિધિમાન્ધર્મ્મનિશ્ચયઃ। વિચિત્રાશ્ચ કથાયોગા જન્મ ચાગ્ર્યમનુત્તમમ્ ।। ૪૧.

અતિ આશ્ચર્યજનક કૃત્યો, ધર્મ અને અધર્મનો નિર્ધાર, વિવિધ રસપ્રદ કથાઓ અને શ્રેષ્ઠ, અનન્ય જન્મનું વર્ણન થયું છે.

તત્કથ્યમાનમસ્માકં ભવતા શ્લક્ષ્ણયા ગિરા। મનઃકર્મસુખં સૌતે પ્રીણાત્યાભૂતસમ્ભવમ્ ।। ૪૧.

સૂતજી, તમે જે મૃદુ વાણીથી અમને આ કથા કહો છો, તે અમારું મન અને કર્મ આનંદિત કરે છે અને અજાણ્યા આનંદનો અનુભવ કરાવે છે.

એવમારાધ્ય તે સૂતં સત્કૃત્ય ચ મહર્ષયઃ । પપ્રચ્છુઃ સત્રિણઃ સર્વે પુનઃ સર્ગપ્રવર્ત્તનમ્ ।। ૪૧.

આ રીતે મહર્ષિઓએ સૂતજીનું સન્માનપૂર્વક પૂજન કર્યું અને પછી સર્વે યજ્ઞમાં બેઠેલા ઋષિઓએ ફરી સર્જનપ્રક્રિયા વિશે પૂછ્યું.

કથં સૂત મહાપ્રાજ્ઞ પુનં સર્ગઃ પ્રપત્સ્યતે। બન્ધેષુ સમ્પ્રલીનેષુ ગુણસામ્યે તમોમયે ।। ૪૧.

હે સૂતજી, મહાપ્રજ્ઞ, જ્યારે બધું બંધનમાં લીન થાય છે, ગુણો સમ્યક અવસ્થામાં અને અંધકારમાં હોય ત્યારે ફરી સર્જન કેવી રીતે થશે?

વિકારેષ્વવિસૃષ્ટોષુ હ્યવ્યક્તે ચાત્મનિ સ્થિતે। અપ્રવૃત્તૌ બ્રહ્મણસ્તુ મહાસાયુજ્યગૈસ્તદા । કથં પ્રપત્સ્યતે સર્ગસ્તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૪૧.

જ્યારે રૂપાંતરો પ્રકાશિત થતા નથી, અવ્યક્ત સ્વરૂપે આત્મામાં સ્થિત છે અને બ્રહ્મા મહાસાયુજ્યમાં નિષ્ક્રિય છે, ત્યારે સર્જન કેવી રીતે થશે? એ અમને કહો.

એવમુક્તસ્તતઃ સૂતસ્તદાસૌ લોમહર્ષણઃ । વ્યાખ્યાતુમુપચક્રામ પુનઃ સર્ગપ્રવર્ત્તનમ્ ।। ૪૧.

આ રીતે પૂછવામાં આવતા, સૂતજી લોહમહર્ષણે ફરી સર્જનપ્રક્રિયા સમજાવવાનું આરંભ્યું.

અહં વૌ વર્ત્તયિષ્યામિ યથા સર્ગઃ પ્રપત્સ્યતે। પૂર્વવત્સ તુ વિજ્ઞેયઃ સમાસાત્તં નિબોધત ।। ૪૧.

હું કહીશ કે સર્જન કેવી રીતે થાય છે; તે પહેલાં જેવું હતું એ રીતે સંક્ષિપ્તમાં સમજવું, એ તમે સાંભળો.

દૃષ્ટં ચૈવાનુમેયઞ્ચ તર્કં વક્ષ્યામિ યુક્તિતઃ। તસ્માદ્વાચો નિવર્ત્તન્તે હ્યપ્રાપ્ય મનસા સહ ।। ૪૧.

હું જે દેખાય છે અને જે અનુમાનથી જાણાય છે, તે યુક્તિપૂર્વક કહીશ; એ વિષયમાં વાણી અને મન પહોંચતા નથી, એટલે પાછા વળી જાય છે.

અવ્યક્તવત્ પરોક્ષત્વાદ્ઘ્રહણં તદ્દુરાસદમ્। વિકારૈઃ પ્રતિસંદૃષ્ટે ગુણસામ્યે નિવર્ત્તતે ।। ૪૧.

અવ્યક્ત અને દુર્લક્ષ્ય હોવાથી તેને સમજવું અઘરું છે; ગુણો સમ્યક અવસ્થામાં હોય ત્યારે તે રૂપરેખાઓથી જ ઓળખાય છે અને પછી નિવૃત્ત થાય છે.

પ્રધાનં પુરુષાણાઞ્ચ સાધર્મ્મ્યેણૈવ તિષ્ઠતિ। ધર્મ્માધર્મ્મૌ પ્રલીયેતે અવ્યક્તૌ પ્રાણિનાં સદા ।। ૪૧.

પ્રધાન અને પુરુષો સમાનતા સાથે રહે છે; જીવોના ધર્મ અને અધર્મ હંમેશા અવ્યક્તમાં લીન થઈ જાય છે.