વાયુપુરાણમ્

યસ્માત્ક્ષેત્રં વિજાનાતિ તસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે। ક્ષેત્રપ્રત્યયતો યસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞઃ શુભ ઉચ્યતે ।। ૪૦.

કારણ કે તે ક્ષેત્રને જાણે છે, તેથી તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે; ક્ષેત્રના જ્ઞાનથી, ક્ષેત્રજ્ઞને શુભ કહેવાય છે.

ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્મર્ય્યતે તસ્માત્ક્ષેત્રં તજ્જ્ઞૈર્વિભાષ્યતે। ક્ષેત્રત્વપ્રત્યયં દૃષ્ટં ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રત્યયી સદા ।। ૪૦.

આથી તેને ક્ષેત્રજ્ઞ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે અને ક્ષેત્રને જ્ઞાતાઓ દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે; ક્ષેત્રપણું જોવામાં આવે છે અને ક્ષેત્રજ્ઞ હંમેશા જાણનાર છે.

ક્ષયણાત્ કરણાચ્ચૈવ ક્ષતત્રાણાત્તથૈવ ચ। ભોજ્યત્વાદ્વિષયત્વાચ્ચ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રવિદો વિદુઃ ।। ૪૦.

ક્ષય, સાધન, નુકસાન અને રક્ષણ, ભોગ્ય અને વિષય—આ બધાં કારણે ક્ષેત્રને ક્ષેત્રજ્ઞો એ રીતે ઓળખે છે.

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં સવૈરૂપ્યં વિલક્ષણમ્। વિકારલક્ષણં તદ્વૈ સાક્ષરક્ષરમેવ ચ ।। ૪૦.

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, દરેક વસ્તુ પોતપોતાના સ્વરૂપ અને ભિન્નતા સાથે, બદલાવ પામે છે; એ બધું જ નાશવાન અને અનાશવાન કહેવાય છે.

તમેવ ચ વિકારન્તુ યસ્માદ્વૈ ક્ષરતે પુનઃ। તસ્માચ્ચ કારણાચ્ચૈવ ક્ષરમિત્યભિધીયતે ।। ૪૦.

આ બદલાવને નાશવાન કહેવાય છે, કારણ કે એ ફરીથી નાશ પામે છે; અને એના કારણથી તેને નાશવાન કહેવાય છે.

સુખદુઃખમોહભાવા ભોજ્યમિત્યભિધીયતે। અચેતત્વાદ્ધિ વિષયસ્તદ્ધિ ધર્મ્મવિભુઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

સુખ, દુઃખ અને મોહ—આ બધું ભોગ્ય કહેવાય છે; કારણ કે એ જડ છે, એ વિષય ગુણોથી વ્યાપ્ત છે એમ કહેવાય છે.

ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતિ વિકારપ્રસૃતન્તુ તત્। અક્ષરં તેન ચાપ્યુક્તમક્ષીણત્વાત્તથૈવ ચ ।। ૪૦.

જે ન તો ઘટે છે, ન તો નાશ પામે છે, પણ જેમાંથી બદલાવ ઉત્પન્ન થાય છે, તેને અનાશવાન કહેવામાં આવે છે, કારણ કે એ કદી નાશ પામતું નથી.

યસ્માત્પુર્ય્યનુશેતે ચ તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે। પુરપ્રત્યયિકો યસ્માત્પૂરુષેત્યભિધીયતે ।। ૪૦.

કારણ કે એ શરીરરૂપ પુરમાં વસે છે, તેથી તેને પુરુષ કહેવામાં આવે છે; અને પુર સાથે જોડાયેલો હોવાથી પણ તેને પુરુષ કહેવાય છે.

પુરુષં કથયસ્વાથ કથન્તજ્જ્ઞૈર્વિભાષ્યતે। શુદ્ધો નિરઞ્જનાભાસો જ્ઞાનાજ્ઞાનવિવર્જિતઃ ।। ૪૦.

હવે એ પુરુષ વિશે કહો—જ્ઞાની લોકો તેને કેવી રીતે વર્ણવે છે? એ શુદ્ધ છે, નિર્મળ છે, ગુણરહિત દેખાય છે, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંનેથી રહિત છે.

અસ્તિ નાસ્તીતિ સોઽન્યો વા બદ્ધો મુક્તો ગતઃ સ્થિતઃ। નૈર્હેતિકાન્તનિર્દ્દેશ્યસૂક્તસ્તસ્મિન્ન વિદ્યતે ।। ૪૦.

એ છે કે નથી, જુદો છે કે નહિ, બંધનગ્રસ્ત કે મુક્ત, ગયા કે સ્થિર—આવા કોઈ પણ નિશ્ચિત, કારણરહિત વર્ણન તેમાં લાગુ પડતા નથી.

શુદ્ધત્વાન્ન તુ દેશ્યો વૈ દૃષ્ટત્વાત્સમદર્શનઃ। આત્મપ્રત્યયકારી સારનૂનઞ્ચાપિ હેતુકમ્। ભાવગ્રાહ્યમનુમાન્યં ચિન્તયન્ન પ્રમુહ્યતે ।। ૪૦.

એ શુદ્ધ હોવાથી દર્શાવી શકાય તેમ નથી; જોવામાં આવે છે એટલે સામાન્ય દૃષ્ટિથી પકડાતું નથી; એ સ્વયંપ્રમાણ, સારભૂત, ન વધારે છે, ન ઓછું, અને અકારણ છે; તેના સ્વરૂપને અનુમાનથી સમજવાથી મન ભટકે નહીં.

યદા પશ્યતિ જ્ઞાતારં શાન્તાર્થં દર્શનાત્મકમ્। દૃશ્યાદૃશ્યેષુ નિર્દ્દેશ્યં તદા તદુદ્ધરં વરમ્ ।। ૪૦.

જ્યારે કોઈ શાંત અને દર્શનરૂપ જ્ઞાતા ને જુએ છે, જે દેખાતું અને અદૃશ્ય બંનેથી પર છે, ત્યારે એ સર્વોચ્ચ મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

એવં જ્ઞાત્વા સ વિજ્ઞાતા તતઃ શાન્તિં નિયચ્છતિ। કાર્ય્યે ચ કારણે ચૈવ બુદ્ધ્યાદૌ ભૌતિકે તદા ।। ૪૦.

આ રીતે જાણ્યા પછી એ જ્ઞાતા શાંતિ મેળવે છે; કાર્ય અને કારણમાં, બુદ્ધિ અને પાંછે તત્વોમાં પણ.

સંપ્રયુક્તો વિયુક્તો વા જીવતો વા મૃતસ્ય ચ। વિજ્ઞાતા ન ચ દૃશ્યેત પૃથક્ત્વેનેહ સર્વ્વશઃ ।। ૪૦.

જોડાયેલો હોય કે અલગ, જીવતો કે મરેલો, એ જ્ઞાતા અહીં ક્યારેય સંપૂર્ણપણે જુદો દેખાતો નથી.

સ્વેનાત્માનં તમાત્માનં કારણાત્મા નિયચ્છતિ। પ્રકૃતૌ કારણે ચૈવ સ્વાત્મન્યેવોપતિષ્ઠતિ ।। ૪૦.

પોતાના સ્વરૂપથી એ આત્મા, કારણરૂપ આત્મા પોતાને સંયમમાં રાખે છે; પ્રકૃતિ અને કારણમાં પણ એ પોતાના સ્વરૂપમાં જ સ્થિત રહે છે.

અસ્તિ નાસ્તીતિ સોઽન્યો વા ઇહામુત્રેતિ વા પુનઃ। એકત્વં વા પૃથક્ત્વં વા ક્ષેત્રજ્ઞપુરુષેતિ વા ।। ૪૦.

એ છે કે નથી, જુદો છે કે નહિ, અહીં કે પરલોકમાં, એક છે કે અનેક, ક્ષેત્રજ્ઞ કે પુરુષ તરીકે.

આત્મવાન્ સ નિરાત્મા વા ચેતનોઽચેતનોઽપિ વા। કર્ત્તા વા સોઽપ્યકર્ત્તા વા ભોક્તા વા ભોજ્યમેવ વા ।। ૪૦.

એ આત્માવાન છે કે નિરાત્મા, ચેતન છે કે અચેતન, કર્તા છે કે અકર્તા, ભોક્તા છે કે માત્ર ભોગ્ય.

યજ્જ્ઞાત્વા ન નિવર્ત્તન્તે ક્ષેત્રજ્ઞે તુ નિરઞ્જને। અવાચ્યં તદનાખ્યાનાદગ્રાહ્યત્વાદહેતુનિ ।। ૪૦.

જેને જાણ્યા પછી પાછા ફરવું પડતું નથી, એવા નિર્મળ ક્ષેત્રજ્ઞને વિષે—એ અવિશ્વદ્ય છે, કારણ કે એનું વર્ણન, પકડવું કે કારણ આપવું શક્ય નથી.

અપ્રતર્ક્યમચિન્ત્યત્વાદવાપ્યત્વાચ્ચ સર્વશઃ। નાભિલિમ્પતિ તત્તત્ત્વં સમ્પ્રાપ્ય મનસા સહ ।। ૪૦.

એનું તત્વ વિચારથી પકડાય તેમ નથી, કલ્પના કરતાં બહાર છે, અને સંપૂર્ણપણે પ્રાપ્ત કરવું અશક્ય છે; મનથી પ્રાપ્ત થયા પછી પણ એ કદી દૂષિત થતું નથી.

ક્ષેત્રેજ્ઞે નિર્ગુણે શુદ્ધે શાન્તે ક્ષીણે નિરઞ્જને। વ્યપે(યે)તસુખદુઃખે ચ નિરુદ્ધે શાન્તિમાગતે ।। ૪૦.

જે ક્ષેત્રજ્ઞ ગુણરહિત, શુદ્ધ, શાંત, કાંઈ બચ્યું નથી એવો, નિર્મળ, સુખ-દુઃખથી પર, સંયમિત અને શાંતિમાં સ્થિત છે.

નિરાત્મકે પુનસ્તસ્મિન્વાચ્યાવાચ્યો ન વિદ્યતે। એતૌ સંહારવિસ્તારૌ વ્યક્તાવ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ ।। ૪૦.

જેમાં આત્મા નથી, તેમાં બોલી શકાય એવું કે બોલી ન શકાય એવું કંઈ નથી; એમાંથી જ સંહાર અને વિસ્તરણ, પ્રગટ અને અપ્રગટ, બંને ફરીથી ઉત્પન્ન થાય છે.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ ગ્રસ્તઃ પર્યવતિષ્ઠતે। ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં સર્વં પુનઃ સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૪૦.

આ જગત સર્જન કરે છે, પછી તેને પોતે જ ગ્રહણ કરે છે, અને ગ્રહણ કર્યા પછી પણ સ્થિર રહે છે; બધું જ ક્ષેત્રજ્ઞના અધિકાર હેઠળ છે, અને પછી ફરીથી બધું પ્રવર્તે છે.

અધિષ્ઠાનપ્રવૃત્તેન તસ્ય તે બુદ્ધિપૂર્વકમ્। સાધર્મ્યવૈધર્મ્યકૃતસંયોગો વિધિતસ્તયોઃ। અનાદિમાન્ સ સંયોગો મહાપુરુષજઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

તેના સંચાલન અને બુદ્ધિપૂર્વકના વ્યવહારથી, સમાનતા અને અસમાનતાનો જોડાણ નિયમ પ્રમાણે થાય છે; આ અનાદિ જોડાણ મહાપુરુષથી ઉત્પન્ન થયેલું કહેવાય છે.

યાવચ્ચ સર્ગપ્રતિસર્ગકાલસ્તાવચ્ચ તિષ્ઠતિ સુસન્નિરુધ્ય। પૂર્વં હિતવ્યે તદબુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્ત્તતે તત્પુરુષાર્થમેવ ।। ૪૦.

જ્યાં સુધી સર્જન અને પ્રલયનો સમય રહે છે, ત્યાં સુધી તે દૃઢ રીતે રોકાયેલું રહે છે; પહેલાં જ્યારે છોડવાનું હોય ત્યારે, તે વિવેક વગર માત્ર પુરુષના હિત માટે જ પ્રવૃત્તિ કરે છે.

એષા નિસર્ગપ્રતિસર્ગપૂર્વં પ્રધાનિકી ચેશ્વરકારિતા ચ। અનાદ્યનન્તા હ્યભિમાનપૂર્વકં વિત્રાસયન્તી જગદભ્યુપૈતિ ।। ૪૦.

આ, જે સ્વાભાવિક અને દ્વિતીય સર્જન પહેલાંનું છે, પ્રધાન અને ઈશ્વર બંનેનું કાર્ય છે; અનાદિ અને અનંત, અહંકારથી ઉત્પન્ન, તે જગતને ભયભીત કરીને આવરી લે છે.

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગસ્તૃતીયો હેતુલક્ષણઃ। ઉક્તો હ્યસ્મિંસ્તદાત્યન્તં કવિભિસ્તત્પ્રમુચ્યતે ।। ૪૦.

આ રીતે, ત્રીજું પ્રાકૃત સર્જન, જે કારણરૂપ છે, અહીં વર્ણવાયું છે; કવિઓ કહે છે કે તેમાં અંતે મુક્તિ મળે છે.

ઇત્યેષ પ્રતિસર્ગોવસ્ત્રિવિધઃ કીર્ત્તિતો મયા ૪૦.

આ રીતે, ત્રણ પ્રકારના પ્રલયનું વર્ણન મેં કર્યું છે.

સૂત સુમહદાખ્યાનં ભવતા પરિકીર્તિતમ્। પ્રજાનાં મનુભિઃ સાર્દ્ધં દેવાનામૃષિભિઃ સહ ।। ૪૧.

સૂતજી, તમે મહાન કથા વર્ણવી છે, જેમાં મનુઓ સાથે પ્રજાઓ, દેવતાઓ અને ઋષિઓનો સમાવેશ થાય છે.

પિતૃગન્ધર્વભૂતાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્। દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષાણામેવ પક્ષિણામ્ ।। ૪૧.

પિતૃઓ, ગંધર્વો, ભૂતો, પિશાચો, સાપો, રાક્ષસો, દૈત્ય, દાનવો, યક્ષો અને પક્ષીઓની પણ વાત આવી છે.