વાયુપુરાણમ્

ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વનુસજ્યન્તે ગણમાત્રાત્મકાનિ તુ। પ્રાવૃટ્‌કાલે પૃથક્ત્વેન પશ્યન્તીહ ન ચક્ષુષા ।। ૪૦.

આ બધું ક્ષેત્રજ્ઞમાં માત્ર સમૂહરૂપે જોડાય છે; વરસાદના સમયમાં, આંખે અલગથી દેખાતું નથી.

પશ્યન્ત્યેવંવિધં સિદ્ધા જીવં દિવ્યેન ચક્ષુષા। શ્વાવિતિ શ્વાનપાનશ્ચ યોનીઃ પ્રવિશતસ્તથા ।। ૪૦.

પરંતુ સિદ્ધ લોકો દિવ્ય દ્રષ્ટિથી આવા જીવને જોઈ શકે છે; તેમ જ, શ્વાન કે શ્વાનખાદક તરીકે, વિવિધ યોનિમાં પ્રવેશ કરે છે.

તિર્ય્યગૂર્દ્ધ્વમધસ્તાચ્ચ ધાવતોઽપિ યથાક્રમમ્। જીવપ્રાણાસ્તથા લિઙ્ગં કારણઞ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ।।. ૪૦.

જીવના પ્રાણ, લિંગશરીર અને ચાર કારણો, એ બધું આકાશ, ઉપર અને નીચે—બધા દિશામાં ફરતું રહે છે.

પર્ય્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈરેકાર્થૈઃ સોઽભિલિખ્યતે। વ્યક્તાવ્યક્તે પ્રમાણોઽયં સ વૈ રૂપં તુ કૃત્સ્નશઃ ।। ૪૦.

તેને એક અર્થ દર્શાવતાં પર્યાયવાચક શબ્દોથી વર્ણવવામાં આવે છે; વ્યક્ત અને અવ્યક્તમાં, એ જ માપદંડ છે અને એ જ સંપૂર્ણ સ્વરૂપ છે.

અવ્યક્તાન્ત ગૃહીતં ચ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતઞ્ચ યત્ । એવં જ્ઞાત્વા શુચિર્ભૂત્ત્વા જ્ઞાનાદ્વૈ વિપ્રમુચ્યતે ।। ૪૦.

અવ્યક્ત સુધી grasp થયેલું અને ક્ષેત્રજ્ઞ દ્વારા નિયંત્રિત—આ રીતે જાણીને, શુદ્ધ બની, સાચો જ્ઞાનવાન કહેવાય છે.

નષ્ટઞ્ચૈવ યથા તત્ત્વં તત્ત્વાનાં તત્ત્વદર્શનમ્। યથેષ્ટં પરિનિર્ય્યાતિ ભિન્ને દેહે સુનિર્વૃતે ।। ૪૦.

જ્યારે તત્વનું જ્ઞાન નષ્ટ થાય છે, ત્યારે તત્વોને તેમ જ જોવામાં આવે છે; ઈચ્છા મુજબ, શરીર તૂટી જાય ત્યારે સંપૂર્ણ મુક્તિ મળે છે.

ભિદ્યતે કરણઞ્ચાપિ હ્યવ્યક્તાજ્ઞાનિનસ્તતઃ। મુક્તો ગુણશરીરેણ પ્રાણાદ્યેન તુ સર્વશઃ ।। ૪૦.

જેને અવ્યક્તનું જ્ઞાન નથી, તેનું સાધન પણ તૂટી જાય છે; પણ મુક્ત વ્યક્તિ ગુણશરીર અને પ્રાણાદિથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થઈ જાય છે.

નાન્યચ્છરીરમાદત્તે દગ્ધે બીજે યથાઙ્કુરઃ। જીવિકઃ સર્વસંસારાદ્બીજશારીરમાનસઃ ।। ૪૦.

જેમ બિયું બળી જાય તો અંકુર ઊગતો નથી, તેમ એ બીજ અને મનરૂપ શરીર ધરાવતો જીવ ફરી બીજું શરીર ધારણ કરતો નથી અને સંસારથી મુક્ત થાય છે.

જ્ઞાનાચ્ચતુર્દ્દશાચ્છુદ્ધઃ પ્રકૃતિં સોઽનુવર્ત્તતે। પ્રકૃતિં સત્યમિત્યાહુ ર્વિકારોઽનૃતમુચ્યતે ।। ૪૦.

ચૌદ જ્ઞાનોથી શુદ્ધ થઈ, તે પ્રકૃતિને અનુસરે છે; પ્રકૃતિને સત્ય કહે છે અને તેના પરિવર્તનને અસત્ય કહેવામાં આવે છે.

તત્સદ્ભાવોઽનૃતં જ્ઞેયં સદ્ભાવઃ સત્યમુચ્યતે। અનામરૂપક્ષેત્રજ્ઞનામરૂપં પ્રચક્ષતે ।। ૪૦.

તે પરિવર્તનનું અસ્તિત્વ અસત્ય છે, અને સાચું અસ્તિત્વ એ જ સત્ય છે. નામ અને રૂપથી રહિત ક્ષેત્રજ્ઞને પણ નામ-રૂપથી રહિત કહેવાય છે.

યસ્માત્ક્ષેત્રં વિજાનાતિ તસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે। ક્ષેત્રપ્રત્યયતો યસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞઃ શુભ ઉચ્યતે ।। ૪૦.

કારણ કે તે ક્ષેત્રને જાણે છે, તેથી તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે; ક્ષેત્રના જ્ઞાનથી, ક્ષેત્રજ્ઞને શુભ કહેવાય છે.

ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્મર્ય્યતે તસ્માત્ક્ષેત્રં તજ્જ્ઞૈર્વિભાષ્યતે। ક્ષેત્રત્વપ્રત્યયં દૃષ્ટં ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રત્યયી સદા ।। ૪૦.

આથી તેને ક્ષેત્રજ્ઞ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે અને ક્ષેત્રને જ્ઞાતાઓ દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે; ક્ષેત્રપણું જોવામાં આવે છે અને ક્ષેત્રજ્ઞ હંમેશા જાણનાર છે.

ક્ષયણાત્ કરણાચ્ચૈવ ક્ષતત્રાણાત્તથૈવ ચ। ભોજ્યત્વાદ્વિષયત્વાચ્ચ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રવિદો વિદુઃ ।। ૪૦.

ક્ષય, સાધન, નુકસાન અને રક્ષણ, ભોગ્ય અને વિષય—આ બધાં કારણે ક્ષેત્રને ક્ષેત્રજ્ઞો એ રીતે ઓળખે છે.

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં સવૈરૂપ્યં વિલક્ષણમ્। વિકારલક્ષણં તદ્વૈ સાક્ષરક્ષરમેવ ચ ।। ૪૦.

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, દરેક વસ્તુ પોતપોતાના સ્વરૂપ અને ભિન્નતા સાથે, બદલાવ પામે છે; એ બધું જ નાશવાન અને અનાશવાન કહેવાય છે.

તમેવ ચ વિકારન્તુ યસ્માદ્વૈ ક્ષરતે પુનઃ। તસ્માચ્ચ કારણાચ્ચૈવ ક્ષરમિત્યભિધીયતે ।। ૪૦.

આ બદલાવને નાશવાન કહેવાય છે, કારણ કે એ ફરીથી નાશ પામે છે; અને એના કારણથી તેને નાશવાન કહેવાય છે.

સુખદુઃખમોહભાવા ભોજ્યમિત્યભિધીયતે। અચેતત્વાદ્ધિ વિષયસ્તદ્ધિ ધર્મ્મવિભુઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

સુખ, દુઃખ અને મોહ—આ બધું ભોગ્ય કહેવાય છે; કારણ કે એ જડ છે, એ વિષય ગુણોથી વ્યાપ્ત છે એમ કહેવાય છે.

ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતિ વિકારપ્રસૃતન્તુ તત્। અક્ષરં તેન ચાપ્યુક્તમક્ષીણત્વાત્તથૈવ ચ ।। ૪૦.

જે ન તો ઘટે છે, ન તો નાશ પામે છે, પણ જેમાંથી બદલાવ ઉત્પન્ન થાય છે, તેને અનાશવાન કહેવામાં આવે છે, કારણ કે એ કદી નાશ પામતું નથી.

યસ્માત્પુર્ય્યનુશેતે ચ તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે। પુરપ્રત્યયિકો યસ્માત્પૂરુષેત્યભિધીયતે ।। ૪૦.

કારણ કે એ શરીરરૂપ પુરમાં વસે છે, તેથી તેને પુરુષ કહેવામાં આવે છે; અને પુર સાથે જોડાયેલો હોવાથી પણ તેને પુરુષ કહેવાય છે.

પુરુષં કથયસ્વાથ કથન્તજ્જ્ઞૈર્વિભાષ્યતે। શુદ્ધો નિરઞ્જનાભાસો જ્ઞાનાજ્ઞાનવિવર્જિતઃ ।। ૪૦.

હવે એ પુરુષ વિશે કહો—જ્ઞાની લોકો તેને કેવી રીતે વર્ણવે છે? એ શુદ્ધ છે, નિર્મળ છે, ગુણરહિત દેખાય છે, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંનેથી રહિત છે.

અસ્તિ નાસ્તીતિ સોઽન્યો વા બદ્ધો મુક્તો ગતઃ સ્થિતઃ। નૈર્હેતિકાન્તનિર્દ્દેશ્યસૂક્તસ્તસ્મિન્ન વિદ્યતે ।। ૪૦.

એ છે કે નથી, જુદો છે કે નહિ, બંધનગ્રસ્ત કે મુક્ત, ગયા કે સ્થિર—આવા કોઈ પણ નિશ્ચિત, કારણરહિત વર્ણન તેમાં લાગુ પડતા નથી.

શુદ્ધત્વાન્ન તુ દેશ્યો વૈ દૃષ્ટત્વાત્સમદર્શનઃ। આત્મપ્રત્યયકારી સારનૂનઞ્ચાપિ હેતુકમ્। ભાવગ્રાહ્યમનુમાન્યં ચિન્તયન્ન પ્રમુહ્યતે ।। ૪૦.

એ શુદ્ધ હોવાથી દર્શાવી શકાય તેમ નથી; જોવામાં આવે છે એટલે સામાન્ય દૃષ્ટિથી પકડાતું નથી; એ સ્વયંપ્રમાણ, સારભૂત, ન વધારે છે, ન ઓછું, અને અકારણ છે; તેના સ્વરૂપને અનુમાનથી સમજવાથી મન ભટકે નહીં.

યદા પશ્યતિ જ્ઞાતારં શાન્તાર્થં દર્શનાત્મકમ્। દૃશ્યાદૃશ્યેષુ નિર્દ્દેશ્યં તદા તદુદ્ધરં વરમ્ ।। ૪૦.

જ્યારે કોઈ શાંત અને દર્શનરૂપ જ્ઞાતા ને જુએ છે, જે દેખાતું અને અદૃશ્ય બંનેથી પર છે, ત્યારે એ સર્વોચ્ચ મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

એવં જ્ઞાત્વા સ વિજ્ઞાતા તતઃ શાન્તિં નિયચ્છતિ। કાર્ય્યે ચ કારણે ચૈવ બુદ્ધ્યાદૌ ભૌતિકે તદા ।। ૪૦.

આ રીતે જાણ્યા પછી એ જ્ઞાતા શાંતિ મેળવે છે; કાર્ય અને કારણમાં, બુદ્ધિ અને પાંછે તત્વોમાં પણ.

સંપ્રયુક્તો વિયુક્તો વા જીવતો વા મૃતસ્ય ચ। વિજ્ઞાતા ન ચ દૃશ્યેત પૃથક્ત્વેનેહ સર્વ્વશઃ ।। ૪૦.

જોડાયેલો હોય કે અલગ, જીવતો કે મરેલો, એ જ્ઞાતા અહીં ક્યારેય સંપૂર્ણપણે જુદો દેખાતો નથી.

સ્વેનાત્માનં તમાત્માનં કારણાત્મા નિયચ્છતિ। પ્રકૃતૌ કારણે ચૈવ સ્વાત્મન્યેવોપતિષ્ઠતિ ।। ૪૦.

પોતાના સ્વરૂપથી એ આત્મા, કારણરૂપ આત્મા પોતાને સંયમમાં રાખે છે; પ્રકૃતિ અને કારણમાં પણ એ પોતાના સ્વરૂપમાં જ સ્થિત રહે છે.

અસ્તિ નાસ્તીતિ સોઽન્યો વા ઇહામુત્રેતિ વા પુનઃ। એકત્વં વા પૃથક્ત્વં વા ક્ષેત્રજ્ઞપુરુષેતિ વા ।। ૪૦.

એ છે કે નથી, જુદો છે કે નહિ, અહીં કે પરલોકમાં, એક છે કે અનેક, ક્ષેત્રજ્ઞ કે પુરુષ તરીકે.

આત્મવાન્ સ નિરાત્મા વા ચેતનોઽચેતનોઽપિ વા। કર્ત્તા વા સોઽપ્યકર્ત્તા વા ભોક્તા વા ભોજ્યમેવ વા ।। ૪૦.

એ આત્માવાન છે કે નિરાત્મા, ચેતન છે કે અચેતન, કર્તા છે કે અકર્તા, ભોક્તા છે કે માત્ર ભોગ્ય.

યજ્જ્ઞાત્વા ન નિવર્ત્તન્તે ક્ષેત્રજ્ઞે તુ નિરઞ્જને। અવાચ્યં તદનાખ્યાનાદગ્રાહ્યત્વાદહેતુનિ ।। ૪૦.

જેને જાણ્યા પછી પાછા ફરવું પડતું નથી, એવા નિર્મળ ક્ષેત્રજ્ઞને વિષે—એ અવિશ્વદ્ય છે, કારણ કે એનું વર્ણન, પકડવું કે કારણ આપવું શક્ય નથી.

અપ્રતર્ક્યમચિન્ત્યત્વાદવાપ્યત્વાચ્ચ સર્વશઃ। નાભિલિમ્પતિ તત્તત્ત્વં સમ્પ્રાપ્ય મનસા સહ ।। ૪૦.

એનું તત્વ વિચારથી પકડાય તેમ નથી, કલ્પના કરતાં બહાર છે, અને સંપૂર્ણપણે પ્રાપ્ત કરવું અશક્ય છે; મનથી પ્રાપ્ત થયા પછી પણ એ કદી દૂષિત થતું નથી.